Adhyaya 43

Verse 1

अगस्तिरुवाच । दिवोदासं नरपतिं कथं देवस्त्रिलोचनः । काशीं संत्याजयामास कथमागाच्च मंदरात् । एतदाख्यानमाख्याहि श्रोतॄणां प्रमुदे भगोः

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭഗവൻ! രാജാവ് ദിവോദാസന്റെ കാരണത്താൽ ത്രിനേത്രനായ ദേവൻ കാശിയെ എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിച്ചു? പിന്നെ മന്ദരത്തിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ മടങ്ങിവന്നു? ശ്രോതാക്കളുടെ ആനന്ദത്തിനായി ഈ പുണ്യാഖ്യാനം പറയുക, ഹേ പൂജ്യനേ।

Verse 2

स्कंद उवाच । मंदरं गतवान्देवो ब्रह्मणो वाक्य गौरवात् । तपसा तस्य संतुष्टो मंदरस्यैव भूभृतः

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—ബ്രഹ്മാവിന്റെ വചനത്തിന്റെ ഗൗരവം മാനിച്ച് ദേവൻ മന്ദരത്തിലേക്ക് പോയി. അവന്റെ തപസ്സാൽ മന്ദരപർവതവും സന്തുഷ്ടനായി।

Verse 3

गते विश्वेश्वरे देवे मंदरं गिरिसुंदरम् । गिरिशेन समं जग्मुरपि सर्वे दिवौकसः

വിശ്വേശ്വരനായ ദേവൻ പർവതസുന്ദരമായ മന്ദരത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ, ഗിരീശനോടൊപ്പം എല്ലാ ദേവന്മാരും കൂടെ പോയി।

Verse 4

क्षेत्राणि वैष्णवानीह त्यक्त्वा विष्णुरपि क्षितेः । प्रयातो मंदरं यत्र देवदेव उमाधवः

ഭൂമിയിലെ തന്റെ വൈഷ്ണവ ക്ഷേത്രങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് വിഷ്ണുവും മന്ദരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു; അവിടെ ദേവദേവനായ ഉമാധവൻ (ഉമാസഹിത ശിവൻ) വിരാജിച്ചിരുന്നു।

Verse 5

स्थानानि गाणपत्यानि गणेशोपि ततो व्रजत् । हित्वाहमपि विप्रेंद्र गतवान्मंदरं प्रति

അപ്പോൾ ഗണേശനും ഗാണപത്യസ്ഥാനങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു. ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ, ഞാനും അതെല്ലാം വിട്ട് മന്ദരപർവ്വതത്തേയ്ക്ക് പോയി.

Verse 6

सूरः सौराणि संत्यज्य गतश्चायतनादरम् । स्वंस्वं स्थानं क्षितौ त्यक्त्वा ययुरन्येपि निर्जराः

സൂര്യനും സൗരായതനങ്ങളെയും അവയുടെ ആദരണീയ വാസസ്ഥലങ്ങളെയും ഉപേക്ഷിച്ച് പുറപ്പെട്ടു. മറ്റു അമരന്മാരും ഭൂമിയിലെ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങൾ വിട്ട് പോയി.

Verse 7

गतेषु देवसंघेषु पृथिव्याः पृथिवीपतिः । चकार राज्यं निर्द्वंद्वं दिवोदासः प्रतापवान्

ദേവസംഘങ്ങൾ പുറപ്പെട്ടശേഷം ഭൂമിയുടെ അധിപനായ പ്രതാപശാലി ദിവോദാസൻ യാതൊരു മത്സരവും കലഹവും ഇല്ലാതെ രാജ്യം ഭരിച്ചു.

Verse 8

विधाय राजधानीं स वाराणस्यां सुनिश्चलाम् । एधां चक्रे महाबुद्धिः प्रजाधर्मेण पालयन्

അവൻ വാരാണസിയിൽ അചഞ്ചലമായ രാജധാനി സ്ഥാപിച്ചു. മഹാബുദ്ധിയുള്ള രാജാവ് ധർമ്മപ്രകാരം പ്രജയെ പരിപാലിച്ച് നഗരത്തെ സമൃദ്ധമാക്കി.

Verse 9

सूर्यवत्स प्रतपिता दुर्हृदां हृदि नेत्रयोः । सोमवत्सुहृदामासीन्मानसेषु स्वकेष्वऽपि

അവൻ സൂര്യനെപ്പോലെ ദുഷ്ടഹൃദയരുടെ ഹൃദയത്തെയും കണ്ണുകളെയും ദഹിപ്പിച്ചു; ചന്ദ്രനെപ്പോലെ സുഹൃത്തുക്കളുടെയും സ്വന്തം ഹിതൈഷികളുടെയും മനസ്സുകളിൽ ശീതളമായി വസിച്ചു.

Verse 10

अखंडमाखंडलवत्कोदंडकलयन्रणे । पलायमानैरालोकिशत्रुसैन्यबलाहकैः

അഖണ്ഡനായി ഇന്ദ്രസമാന അജേയനായി അവൻ യുദ്ധത്തിൽ കോദണ്ഡം വീശി; ഓടിപ്പോകുന്ന ശത്രുസേനയുടെ മേഘസമൂഹങ്ങൾ എല്ലാടവും ചിതറുന്നതായി കണ്ടു।

Verse 11

स धर्मराजवज्जातो धर्माधर्मविवेचकः । अदंड्यान्मण्डयन्राजा दंड्यांश्च परिदंडयन्

അവൻ ധർമ്മരാജനെപ്പോലെ ജനിച്ച് ധർമ്മാധർമ്മ വിവേചകനായി; ദണ്ഡനാർഹരല്ലാത്തവരെ ആദരിച്ചു, ദണ്ഡ്യരെ ദൃഢമായി ശിക്ഷിച്ചു।

Verse 12

धनंजय इवाधाक्षीत्परारण्यान्यनेकशः । पाशीव पाशयांचक्रे वैरिचक्रं विदूरगः

ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) പോലെ അവൻ അനേകം ശത്രു-അരണ്യങ്ങളെ കീഴടക്കി; പാശധാരിയെപ്പോലെ ദൂരത്തുനിന്നുതന്നെ ശത്രുചക്രത്തെ കുടുക്കി।

Verse 13

सोभूत्पुण्यजनाधीशो रिपुराक्षसवर्धनः । जगत्प्राणसमानश्च जगत्प्राणनतत्परः

അവൻ പുണ്യജനങ്ങളുടെ അധീശനായി, ശത്രു രാക്ഷസന്മാരുടെ നാശം വർധിപ്പിക്കുന്നവനായി; ലോകത്തിന്റെ പ്രാണസമാനനായി ലോകപ്രാണപോഷണത്തിൽ നിരന്തരം തത്പരനായി।

Verse 14

राजराजः स एवाभूत्सर्वेषां धनदः सताम् । स एव रुद्रमूर्तिश्च प्रेक्षिष्ट रिपुभी रणे

അവൻ തന്നെയായിരുന്നു രാജരാജൻ, എല്ലാ സജ്ജനർക്കും ധനം നൽകുന്നവൻ; യുദ്ധത്തിൽ അവൻ രുദ്രമൂർത്തിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—ശത്രുക്കൾക്ക് ഭയങ്കരൻ।

Verse 15

विश्वेषां स हि देवानां तपसा रूपधृग्यतः । विश्वेदेवास्ततस्तं तु स्तुवंति च भजंति च

അവൻ സർവ്വദേവന്മാരിലും തപോബലത്താൽ ദിവ്യരൂപശോഭ കൈവരിച്ചവൻ. അതുകൊണ്ട് വിശ്വേദേവന്മാർ അവനെ സ്തുതിക്കുകയും നിരന്തരം ഭജിക്കുകയും സേവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു॥

Verse 16

असाध्यः स हि साध्यानां वसुभ्यो वसुनाधिकः । ग्रहाणां विग्रहधरो दस्रतोऽजस्ररूपभाक्

അവൻ സാധ്യന്മാർക്കും അഗമ്യൻ, വസുക്കളിലും അധികൻ. ഗ്രഹശക്തികളിൽ അവൻ വിഗ്രഹധാരിയായി നിയന്ത്രണശക്തി ധരിക്കുന്നു; സദാ ഉപകാരി, അജസ്രരൂപഭാഗി॥

Verse 17

मरुद्गणानगणयंस्तुषितांस्तोषयन्गुणैः । सर्वविद्याधरो यस्तु सर्वविद्याधरेष्वपि

അവൻ മരുദ്ഗണങ്ങളെ എണ്ണി നിയന്ത്രിക്കുന്നു; തന്റെ ഗുണങ്ങളാൽ തുഷിതരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു. അവൻ സർവ്വവിദ്യകളുടെ ധാരകൻ—വിദ്യാധരന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠൻ॥

Verse 18

अगर्वानेव गंधर्वान्यश्चक्रे निजगीतिभिः । ररक्षुर्यक्षरक्षांसि तद्दुर्गं स्वर्गसोदरम्

അവൻ തന്റെ ഗീതങ്ങളാൽ ഗന്ധർവന്മാരുടെയും അഹങ്കാരം ശമിപ്പിച്ചു. യക്ഷരും രാക്ഷസരും ആ ദുർഗ്ഗത്തെ കാത്തു—അത് സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ സഹോദരമെന്നപോലെ॥

Verse 19

नागानागांसि चक्रुश्च तस्य नागबलीयसः । दनुजामनुजाकारं कृत्वा तं च सिषेविरे

നാഗബലത്തേക്കാളും മഹത്തായ അവന്റെ ശക്തിയുടെ മുമ്പിൽ നാഗന്മാരും ‘അനാഗ’ന്മാരെന്നപോലെ വശപ്പെട്ടു. ദാനവർ മനുഷ്യാകാരം ധരിച്ചു അവനെ സേവിച്ചു॥

Verse 20

जाता गुह्यचरा यस्य गुह्यकाः परितो नृषु । संसेविष्यामहे राजन्नसुरास्त्वां स्ववैभवैः

യാരുടെ കാരണത്താൽ ഗുഹ്യകർ മനുഷ്യരിടയിൽ രഹസ്യചരന്മാരെന്നപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഹേ രാജാവേ, ഞങ്ങളും അസുരന്മാർ നമ്മുടെ സ്വവൈഭവശക്തികളോടെ നിന്നെ സേവിക്കും।

Verse 21

वयं यतस्त्वद्विषये सुरावासोऽपि दुर्लभः । अशिक्षयत्क्षितिपतेरिह यस्य तुरंगमान् । आशुगश्चाशुगामित्वं पावमाने पथिस्थितः

കാരണം നിങ്ങളുടെ രാജ്യത്തിൽ ഞങ്ങൾക്ക് ദേവലോകവാസം പോലും ദുർലഭമാണ്. ഇവിടെ അദ്ദേഹം രാജാവിന്റെ കുതിരകളെ പരിശീലിപ്പിച്ചു; പാവമാനൻ (വായു) എന്ന ശുദ്ധീകരകന്റെ പഥത്തിൽ നിലകൊണ്ട് സ്വയം വേഗവാനായി, വേഗം നൽകുന്നവനുമായി।

Verse 22

अगजान्यस्य तु गजान्नगवर्ष्मसुवर्ष्मणः । अजस्र दानिनो दृष्ट्वा भवन्नन्येपि दानिनः

പർവ്വതദേഹവും ദീപ്തദേഹവും ഉള്ള ആ പ്രഭുവിൽ നിന്നു ഗജങ്ങൾ ജനിച്ചു. അവന്റെ അജസ്ര ദാനശീലത കണ്ടു മറ്റുള്ളവരും ദാതാക്കളാകുന്നു।

Verse 23

सदोजिरे च बोद्धारो योद्धारश्चरणाजिरे । न यस्य शास्त्रैर्विजिता न शस्त्रैः केनचित्क्वचित्

അവന്റെ അങ്കണത്തിൽ എപ്പോഴും ജ്ഞാനികളായ ഉപദേശകരും വീരയോദ്ധാക്കളും ഉണ്ടാകും. അവന്റെ ജനങ്ങൾ ആരാലും എവിടെയും ശാസ്ത്രബലത്താലോ ശസ്ത്രബലത്താലോ ജയിക്കപ്പെടുകയില്ല।

Verse 24

न नेत्रविषये जाता विषये यस्यभूभृतः । सदा नष्टपदा द्वेष्यास्तदाऽनष्टपदाः प्रजाः

ആ രാജാവിന്റെ രാജ്യത്തിൽ കണ്ണിന്റെ പരിധിക്കുള്ളിലും വൈരഭാവമുള്ളവർ ഉദിക്കുകയില്ല. ദ്വേഷികൾ എപ്പോഴും നിലപാട് നഷ്ടപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ പ്രജകൾ സുരക്ഷിതരായി, തങ്ങളുടെ സ്ഥാനം ഒരിക്കലും നഷ്ടപ്പെടാതെ ഇരിക്കുന്നു।

Verse 25

कलावानेक एवास्ति त्रिदिवेपि दिवौकसाम् । तस्य क्षोणिभृतः क्षोण्यां जनाः सर्वे कलालयाः

ത്രിദിവ സ്വർഗ്ഗത്തിലും ദേവന്മാരിൽ യഥാർത്ഥ കലാവാൻ ഒരുവനേ ഉള്ളൂ; എന്നാൽ ഭൂമിയിൽ ആ ഭൂഭാരവാഹക രാജാവിന്റെ അധീനത്തിൽ സർവ്വജനവും സിദ്ധി-കലകളുടെ ആലയങ്ങളാകുന്നു।

Verse 26

एक एव हि कामोस्ति स्वर्गे सोप्यंगवर्जितः । सांगोपांगाश्च सर्वेषां सर्वे कामा हि तद्भुवि

സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഭോഗം ഒരേയൊരു തരമേ ഉള്ളൂ, അതും അംഗവജ്ജിതമായി അപൂർണ്ണം; എന്നാൽ ആ ഭൂമിയിൽ എല്ലാവർക്കും എല്ലാ കാമ്യഭോഗങ്ങളും സാംഗോപാംഗമായി സമ്പൂർണ്ണമായി ലഭ്യമാണ്।

Verse 27

तस्योपवर्तनेप्येको न श्रुतो गोत्रभित्क्वचित् । स्वर्गे स्वर्गसदामीशो गोत्रभित्परिकीर्तितः

അവന്റെ രാജ്യപരിധിയിൽ എവിടെയും ഒരു ‘ഗോത്രഭിത്’ (വംശക്രമം ഭംഗപ്പെടുത്തുന്നവൻ) പോലും കേൾക്കപ്പെടുന്നില്ല; എന്നാൽ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ സ്വർഗ്ഗസഭാധിപൻ ‘ഗോത്രഭിത്’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധൻ ആകുന്നു।

Verse 28

क्षयी च तस्य विषये कोप्याकर्णि न केनचित् । त्रिविष्टपे क्षपानाथः पक्षेपक्षे क्षयीष्यते

അവന്റെ രാജ്യത്തിൽ ‘ക്ഷയം’ (ഹ്രാസം) എന്നത് ആരും ഒരിക്കലും കേട്ടിട്ടില്ല; എന്നാൽ ത്രിവിഷ്ടപ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ക്ഷപാനാഥനായ ചന്ദ്രൻ പക്ഷേപക്ഷേ ക്ഷീണിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 29

नाके नवग्रहाः संति देशास्तस्याऽनवग्रहाः

സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നവഗ്രഹങ്ങൾ ഉണ്ടു; എന്നാൽ അവന്റെ ദേശപ്രദേശങ്ങൾ നവഗ്രഹജന്യ പീഡയും വിഘ്നവും ഇല്ലാത്തവയാണ്।

Verse 30

हिरण्यगर्भः स्वर्लोकेप्येक एव प्रकाशते । हिरण्यगर्भाः सर्वेषां तत्पौराणामिहालयाः

സ്വർലോകത്തിൽ ഹിരണ്യഗർഭൻ (ബ്രഹ്മാവ്) ഒരുത്തൻ മാത്രമേ പ്രകാശിക്കൂ; എന്നാൽ ഇവിടെ ആ നഗരവാസികളുടെ വീടുവീടുകളിൽ ‘ഹിരണ്യഗർഭ’സദൃശമായ സമൃദ്ധിയും ദീപ്തിയും എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു।

Verse 31

सप्ताश्व एकः स्वर्लोके नितरां भासतेंऽशुमान् । सदंशुकाः प्रतिदिनं बह्वश्वास्तत्पुरौकसः

സ്വർഗത്തിൽ ‘സപ്താശ്വൻ’ എന്ന ദീപ്തിമാൻ സൂര്യൻ ഒരുത്തൻ മാത്രമേ അത്യന്തം പ്രകാശിക്കൂ; എന്നാൽ ആ നഗരവാസികൾ ദിനംപ്രതി തിളങ്ങുന്ന വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിക്കുകയും അനേകം അശ്വങ്ങൾ കൈവശം വയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 32

सदप्सरा यथास्वर्भूस्तत्पुर्यपिसदप्सराः । एकैव पद्मा वैकुंठे तस्य पद्माकराः शतम्

സ്വർഗത്തിൽ നിത്യമായി അപ്സരസ്സുകൾ ഉള്ളതുപോലെ, ആ നഗരത്തിലും നിത്യ അപ്സരസ്സുകൾ ഉണ്ട്; വൈകുണ്ഠത്തിൽ പദ്മാ ഒരുത്തിയേ ഉള്ളൂ, എന്നാൽ അവനു നൂറു പദ്മാകരങ്ങൾ—താമരക്കുളങ്ങൾ—ഉണ്ട്।

Verse 33

अनीतयश्च तद्ग्रामानाराजपुरुषाः क्वचित् । गृहेगृहेत्र धनदा नाक एकोऽलकापतिः

ആ ഗ്രാമങ്ങളിൽ അനീതി ഇല്ല; എവിടെയും പീഡിപ്പിക്കുന്ന രാജപുരുഷന്മാരെ കാണാനില്ല; ഇവിടെ വീടുവീടുകളിൽ ധനദാതാവുപോലെ ധനസമൃദ്ധി നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, സ്വർഗത്തിൽ എന്നാൽ അലകാപതി കുബേരൻ ഒരുത്തൻ മാത്രമാണ് ധനദാതാവ്।

Verse 34

दिवोदासस्य तस्यैवं काश्यां राज्यं प्रशासतः । गतं वर्षं दिनप्रायं शरदामयुताष्टकम्

ഇങ്ങനെ ദിവോദാസൻ കാശിയിൽ രാജ്യം ഭരിക്കുമ്പോൾ കാലം ഒരു ദിവസത്തെപ്പോലെ വേഗത്തിൽ കടന്നുപോയി; ശരദൃതുക്കളുടെ എട്ട് അയുതങ്ങൾ—അഥവാ എൺപതിനായിരം വർഷങ്ങൾ—കഴിഞ്ഞുപോയി।

Verse 35

गीर्वाणा विप्रतीकारमथ तस्य चिकीर्षवः । गुरुणा मंत्रयांचक्रुर्धर्मवर्त्मानुयायिनः

അപ്പോൾ ദേവന്മാർ, അവനോടു പ്രതികാരം ആവിഷ്കരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, ധർമ്മമാർഗാനുയായികളായി, തങ്ങളുടെ ഗുരുവിനോടൊപ്പം ആലോചിച്ചു।

Verse 36

भवादृशामिव मुने प्रायशो धर्मचारिणाम् । विबुधा विदधत्येव महतीरापदांततीः

ഹേ മുനേ! ധർമ്മചരികളായ—പ്രത്യേകിച്ച് നിങ്ങളുപോലുള്ളവർക്കായി—ദേവന്മാർ തന്നെയാണ് പലപ്പോഴും മഹത്തായ ആപത്തുകളുടെ പരമ്പര വരുത്തുന്നത്।

Verse 37

यद्यप्यसौ धराधीशो व्याधिनोद्दुर्धराध्वरैः । तानध्वरभुजोऽत्यंतं तथापि सुहृदो न ते

ആ ഭൂമിപതി ദുഷ്കര യാഗകർമ്മങ്ങളിൽ നിന്നുണ്ടായ ഭീകര രോഗങ്ങളാൽ പീഡിതനായിരുന്നാലും, ആ ‘യാഗഭോജികൾ’ അവന്റെ യഥാർത്ഥ സുഹൃത്തുക്കൾ ആയിരുന്നില്ല।

Verse 38

स्वभाव एव द्युसदां परोत्कर्षासहिष्णुता । बलि बाण दधीच्याद्यैरपराद्धं किमत्र तैः

മറ്റുള്ളവരുടെ മഹത്വം സഹിക്കാനാകാത്തത് സ്വർഗ്ഗവാസികളുടെ സ്വഭാവം തന്നെയാണ്; അതിനാൽ ബലി, ബാണൻ, ദധീചി മുതലായവരോടു അവർ അപരാധം ചെയ്തതിൽ അത്ഭുതമെന്ത്?

Verse 39

अंतराया भवंत्येव धर्मस्यापि पदेपदे । तथापि न निजो धर्मो धर्मधीभिर्विमुच्यते

ധർമ്മാനുഷ്ഠാനത്തിലും പടിപടിയായി തടസ്സങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു; എങ്കിലും ധർമ്മബുദ്ധിയുള്ളവർ സ്വന്തം ധർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല।

Verse 40

अधर्मिणः समेधंते धनधान्यसमृद्धिभिः । अधर्मादेव च परं समूलं यांत्यधोगतिम्

അധർമ്മികൾ ചിലപ്പോൾ ധനധാന്യസമൃദ്ധിയാൽ വളരുന്നതുപോലെ തോന്നും; എന്നാൽ അധർമ്മഫലത്താൽ അവർ അവസാനം വേരോടെ അധോഗതിയിലേക്കു പതിക്കുന്നു.

Verse 41

प्रजाः पालयतस्तस्य पुत्रानिव निजौरसान् । रिपुंजयस्य नाल्पोपि बभूवाधर्मसंग्रहः

അവൻ പ്രജകളെ സ്വന്തം ഔരസപുത്രന്മാരെപ്പോലെ പരിപാലിച്ചു; റിപ്പുഞ്ജയനിൽ അധർമ്മത്തിന്റെ അല്പസഞ്ചയവും ഒരിക്കലും ഉണ്ടായില്ല.

Verse 42

षाड्गुण्यवेदिनस्तस्य त्रिशक्त्यूर्जितचेतसः । चतुरोपायवित्तस्य न रंध्रं विविदुः सुराः

അവൻ ഷാഡ്ഗുണ്യനീതിജ്ഞൻ, ത്രിശക്തികളാൽ ബലപ്പെട്ട ചിത്തമുള്ളവൻ, ചതുരുപായങ്ങളിൽ നിപുണൻ; അവനിൽ ദേവന്മാർക്കും ഒരു രന്ധ്രം—ദൗർബല്യം—കണ്ടെത്താനായില്ല.

Verse 43

बुद्धिमंतोपि विबुधा विप्रतीकर्तुमुद्यताः । मनागपि न संशेकुरपकर्तुं तदीशितुः

ബുദ്ധിമാന്മാരായ ദേവന്മാരും എതിർക്കാൻ ഒരുങ്ങിയെങ്കിലും, ആ അധിപന്റെ ആധിപത്യത്തിന് ഹാനി വരുത്താൻ അവർ അല്പംപോലും ധൈര്യപ്പെട്ടില്ല.

Verse 44

एकपत्नीव्रताः सर्वे पुमांसस्तस्य मंडले । नारीषु काचिन्नैवासीदपतिव्रतधर्मिणी

അവന്റെ രാജ്യത്തിൽ എല്ലാ പുരുഷന്മാരും ഏകപത്നീവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചു; സ്ത്രീകളിൽ ഒരാളും പതിവ്രതധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി പെരുമാറിയില്ല.

Verse 45

अनधीतो न विप्रोभूदशूरोनैव बाहुजः । वैश्योनभिज्ञो नैवासीदर्थोपार्जनकर्मसु

ആ രാജ്യത്തിൽ ഒരു ബ്രാഹ്മണനും അധ്യയനരഹിതനായിരുന്നില്ല; ഒരു ക്ഷത്രിയനും ശൗര്യഹീനനായിരുന്നില്ല; ഒരു വൈശ്യനും ധനാർജ്ജന-ധനപാലന കർമ്മങ്ങളിൽ അജ്ഞനായിരുന്നില്ല—എല്ലാവരും സ്വസ്വധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരരായിരുന്നു।

Verse 46

अनन्यवृत्तयः शूद्रा द्विजशुश्रूषणं प्रति । तस्य राष्ट्रे समभवन्दिवोदासस्य भूपतेः

രാജാ ദിവോദാസന്റെ രാജ്യത്തിൽ ശൂദ്രർ ഏകജീവികയിൽ തന്നെ നിലകൊണ്ടു—ദ്വിജസേവയിൽ സമർപ്പിതരായി—നിയതകർത്തവ്യത്തിൽ ശാസ്ത്രീയമായി ക്രമബദ്ധരായിരുന്നു।

Verse 47

अविप्लुत ब्रह्मचर्यास्तद्राष्ट्रे ब्रह्मचारिणः । नित्यं गुरुकुलाधीना वेदग्रहणतत्पराः

ആ രാജ്യത്തിൽ ബ്രഹ്മചാരികൾ ബ്രഹ്മചര്യശീലം അഖണ്ഡമായി പാലിച്ചു; നിത്യം ഗുരുകുലാധീനരായി വേദഗ്രഹണവും ധാരണയും ലക്ഷ്യമാക്കി പരിശ്രമിച്ചു।

Verse 48

आतिथ्यधर्मप्रवणा धर्मशास्त्रविचक्षणाः । नित्यसाधुसमाचारा गृहस्थास्तस्य सर्वतः

അവന്റെ രാജ്യത്ത് എല്ലായിടത്തും ഗൃഹസ്ഥർ അതിഥിധർമ്മത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരായി, ധർമ്മശാസ്ത്രത്തിൽ നിപുണരായി, നിത്യം സദാചാരത്തിൽ സ്ഥിരരായി ജീവിച്ചു।

Verse 49

तृतीयाश्रमिणो यस्मिन्वनवृत्तिकृतादराः । निःस्पृहा ग्रामवार्तासु वेदवर्त्मानुसारिणः

അവിടെ തൃതീയാശ്രമികളായ വാനപ്രസ്ഥർ വനവൃത്തിയെ ആദരിച്ചു, ഗ്രാമവാർത്തകളിൽ നിർസ്പൃഹരായി, വേദം നിർദ്ദേശിച്ച മാർഗം അനുസരിച്ചു ജീവിച്ചു।

Verse 50

सर्वसंगविनिर्मुक्ता निर्मुक्ता निष्परिग्रहाः । वाङ्मनःकर्मदंडाढ्या यतयो यत्र निःस्पृहाः

അവിടെ യതികൾ സർവ്വസംഗങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തരും നിഷ്പരിഗ്രഹികളും പൂർണ്ണവൈരാഗ്യശീലരുമായിരുന്നു; വാക്-മനസ്-കർമ്മങ്ങളുടെ ദണ്ഡനിയമത്തിൽ മാത്രമേ സമൃദ്ധരായിരുന്നുള്ളൂ, സർവ്വഥാ നിസ്പൃഹർ.

Verse 51

अन्येनुलोमजन्मानः प्रतिलो मभवा अपि । स्वपारंपर्यतो दृष्टं मनाग्वर्त्म न तत्यजुः

മറ്റുള്ളവർ—അനുലോമജന്മരായാലും പ്രതിലോമജന്മരായാലും—സ്വപരമ്പരയിൽ കണ്ട വഴിയെ അല്പംപോലും ഉപേക്ഷിച്ചില്ല; പാരമ്പര്യസദാചാരം ദൃഢമായി പാലിച്ചു.

Verse 52

अनपत्या न तद्राष्ट्रे धनहीनोपि कोपि न । अवृद्धसेवी नो कश्चिदकांडमृतिभाक्च न

ആ രാജ്യത്തിൽ ആരും സന്താനഹീനരായിരുന്നില്ല; ആരും—ധനഹീനരായാലും—ജീവനോപാധിയില്ലാതെ ആയിരുന്നില്ല; അയോഗ്യരെ സേവിക്കുന്നവരില്ല, ആരും അകാലമൃത്യുവിന് ഇരയായില്ല.

Verse 53

न चाटा नैव वाचाटा वंचका नो न हिंसकाः । न पाषंडा न वै भंडा न रंडा न च शौंडिकाः

അവിടെ ചാട്ടുകാർ ഇല്ല, വാചാട ദംഭികൾ ഇല്ല; വഞ്ചകർ ഇല്ല, ഹിംസകർ ഇല്ല; പാഷണ്ഡർ ഇല്ല, ഭാണ്ഡർ ഇല്ല, പരിത്യക്തസ്ത്രീകൾ ഇല്ല, മദ്യാസക്ത ശൗണ്ഡികർ ഇല്ല.

Verse 54

श्रुतिघोषो हि सर्वत्र शास्त्रवादः पदेपदे । सर्वत्र सुभगालापा मुदामंगलगीतयः

എല്ലായിടത്തും ശ്രുതിഘോഷം മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു; പടിപടിയായി ശാസ്ത്രചർച്ച നടന്നു; സർവ്വത്ര സുമധുര സത്സംഭാഷണങ്ങളും ആനന്ദമയ മംഗളഗീതങ്ങളും പാടപ്പെട്ടു.

Verse 55

वीणावेणुप्रवादाश्च मृदंगा मधुरस्वनाः । सोमपानं विनान्यत्र पानगोष्ठी न कर्णगा

അവിടെ വീണയും വേണുവും മുഴക്കുന്ന മധുരനാദങ്ങളും, മൃദംഗങ്ങളുടെ സുമധുരസ്വരങ്ങളും കേൾക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ സോമപാനം ഇല്ലാതെ മറ്റെവിടെയും പാനഗോഷ്ഠിയുടെ കോലാഹലം കർണ്ണഗോചരമാകുന്നില്ല.

Verse 56

मांसाशिनः पुरोडाशे नैवान्यत्र कदाचन । न दुरोदरिणो यत्र नाधमर्णा न तस्कराः

മാംസാഹാരികൾ പുരോഡാശയാഗത്തിന്റെ പ്രസംഗത്തിൽ മാത്രമേ കാണപ്പെടൂ; മറ്റെപ്പോഴും അല്ല. ആ ദേശത്ത് ചൂതാട്ടക്കാർ ഇല്ല, അധമ കടക്കാരില്ല, കള്ളന്മാരുമില്ല.

Verse 57

पुत्रस्य पित्रोः पदयोः पूजनं देवपूजनम् । उपवासो व्रतं तीर्थं देवताराधनं परम्

പുത്രനു പിതാമാതാക്കളുടെ പാദപൂജ തന്നെയാണ് ദേവപൂജ. ഉപവാസം അവന്റെ വ്രതം; അതേ അവന്റെ തീർത്ഥം; അതേ പരമ ദേവാരാധനയും.

Verse 58

नारीणां भर्तृपद् योरर्चनं तद्वचःश्रुतिः । समर्चयंति सततमनुजा निजमग्रजम्

സ്ത്രീകൾക്ക് ഭർത്താവിന്റെ പാദപൂജയും അവന്റെ വചനങ്ങൾ ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രവിക്കലും (ധർമ്മം) എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഇളയ സഹോദരന്മാർ നിരന്തരം സ്വന്തം ജ്യേഷ്ഠനെ ആദരിക്കുന്നു.

Verse 59

सपर्ययंति मुदिता भृत्याः स्वामिपदांबुजम् । हीनवर्णैरग्रवर्णो वर्ण्यते गुणगौरवैः

ഭൃത്യർ ആനന്ദത്തോടെ സ്വാമിയുടെ പാദപദ്മങ്ങളെ സേവിക്കുന്നു. താഴ്ന്ന നിലയിലുള്ളവരും ഗുണങ്ങളുടെ ഗൗരവം കൊണ്ടു ഉയർന്നവനെ പ്രശംസിക്കുന്നു.

Verse 60

वरिवस्यंति भूयोपि त्रिकालं काशिदेवताः । सर्वत्र सर्वे विद्वांसः समर्च्यंते मनोरथैः

വീണ്ടും വീണ്ടും, ദിനത്തിലെ ത്രികാലങ്ങളിലും കാശിയിലെ ദേവതകൾ ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു. എല്ലായിടത്തും എല്ലാ പണ്ഡിതരും തങ്ങളുടെ മനോരഥാനുസരിച്ച് യഥോചിതമായി ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 61

विद्वद्भिश्च तपोनिष्ठास्तपोनिष्ठैर्जितेंद्रियाः । जितेंद्रियैर्ज्ञाननिष्ठा ज्ञानिभिः शिवयोगिनः

പണ്ഡിതന്മാർ തപോനിഷ്ഠരെ പോഷിക്കുന്നു; തപോനിഷ്ഠർ ഇന്ദ്രിയജയികളെ; ഇന്ദ്രിയജയികൾ ജ്ഞാനനിഷ്ഠരെ; ജ്ഞാനികൾ ശിവയോഗികളെ ആദരിച്ചു പിന്തുണയ്ക്കുന്നു.

Verse 62

मंत्रपूतं महार्हं च विधियुक्तं सुसंस्कृतम् । वाडवानां मुखाग्नौ च हूयतेऽहर्निशं हविः

മന്ത്രപൂതവും മഹാർഘവും വിധിയുക്തമായി സുസംസ്കൃതവുമായ ഹവിസ് വാഡവന്മാരുടെ മുഖാഗ്നിയിൽ പകലും രാത്രിയും ആഹുതിയായി അർപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 63

वापीकूपतडागानामारामाणां पदेपदे । शुचिभिर्द्रव्यसंभारैः कर्तारो यत्र भूरिशः

എവിടെയും പടിപടിയായി വാപി, കിണർ, തടാകം, ഉദ്യാനം എന്നിവയുടെ നിർമ്മാതാക്കൾ അനേകം; അവർ ശുദ്ധവും സമൃദ്ധവുമായ ദ്രവ്യസമ്പാദ്യങ്ങളോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

Verse 64

यद्राष्ट्रे हृष्टपुष्टाश्च दृश्यंते सर्वजातयः । अनिंद्यसेवा संपन्ना विनामृगयु सौनिकान्

ഏത് രാജ്യത്തിൽ എല്ലാ ജാതികളും ഹർഷിതരും പുഷ്ടരുമായി കാണപ്പെടുന്നുവോ, നിന്ദാരഹിതമായ സേവാവൃത്തികളാൽ സമ്പന്നരായിരിക്കുകയോ, അവിടെ വേട്ടക്കാരും കശാപ്പുകാരും ഇല്ല.

Verse 65

इत्थं तस्य महीजानेः सर्वत्र शुचिवर्तिनः । उन्मिषंतोप्यनिमिषा मनाक्छिद्रं न लेभिरे

ഇങ്ങനെ ആ ഭൂമിജ രാജാവിനെ ചുറ്റി എല്ലായിടത്തും ശുചിവൃത്തിയോടെ സഞ്ചരിച്ച ജാഗ്രതയുള്ള കാവൽക്കാർ, കണ്ണിമയ്ക്കുമ്പോഴും അനിമേഷരെന്നപോലെ കാവലിരുന്നിട്ടും, അല്പമെങ്കിലും വിടവോ അവസരമോ കണ്ടെത്തിയില്ല।

Verse 67

गुरुरुवाच । संधिविग्रहयानास्ति सं श्रयं द्वैधभावनम् । यथा स राजा संवेत्ति न तथात्रापि कश्चन

ഗുരു അരുളിച്ചെയ്തു—സന്ധിയും വിഗ്രഹവും, യാനവും ആസനവും, ആശ്രയം തേടലും ദ്വൈധനീതിയും—ഇവയെല്ലാം ആ രാജാവ് ഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ ഇവിടെ മറ്റാരും ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല।

Verse 68

अथोवाचामर गुरुर्देवानपचिकीर्षुकान् । तस्मिन्राजनि धर्मिष्ठे वरिष्ठे मंत्रवेदिषु

അപ്പോൾ അമരന്മാരുടെ ഗുരു, അവനോട് വിരോധമായി പ്രവർത്തിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച ദേവന്മാരോട് പറഞ്ഞു—ആ രാജാവിനെക്കുറിച്ച്; അവൻ പരമധർമ്മിഷ്ഠൻ, ശ്രേഷ്ഠൻ, മന്ത്രവിദ്യ അറിയുന്നവരിൽ അഗ്രഗണ്യൻ।

Verse 69

तेन यद्यपि भूभर्त्रा भूमेर्देवा विवासिताः । तथापि भूरिशस्तत्र संत्यस्मत्पक्षपातिनः

ആ ഭൂഭർത്താവ് ദേവന്മാരെ ദേശത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കിയിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, അവിടെ ഞങ്ങളുടെ പക്ഷത്തോട് അനുരാഗമുള്ളവരും ഞങ്ങളെ അനുകൂലിക്കുന്നവരും അനേകം പേർ ഉണ്ട്।

Verse 70

कालो निमिषमात्रोपि यान्विना न सुखं व्रजेत् । अस्माकमपि तस्यापि संति ते तत्र मानिताः

അവരില്ലാതെ ഒരു നിമിഷം പോലും കാലം സുഖമായി കടന്നുപോകില്ല; ഞങ്ങൾക്കും അവനും, ആ ആളുകളേ അവിടെ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 71

अंतर्बहिश्चरा नित्यं सर्वविश्रंभ भूमयः । समागतेषु तेष्वत्र सर्वं नः सेत्स्यति प्रियम्

അവർ നിത്യം അകത്തും പുറത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നവർ; സമ്പൂർണ്ണ വിശ്വാസത്തിന്റെ ആശ്രയഭൂമികൾ. അവർ ഇവിടെ എത്തിയാൽ ഞങ്ങൾക്ക് പ്രിയമായതെല്ലാം നിശ്ചയമായി സിദ്ധിക്കും.

Verse 72

समाकर्ण्य च ते सर्वे त्रिदशा गीष्पतीरितम् । निर्णीतवंतस्तस्यार्थं तस्मादंतर्बहिश्चरान् । अभिनंद्याथ तं सर्वे प्रोचुरित्थं भवेदिति

ഗീഷ്പതി (ബൃഹസ്പതി) പറഞ്ഞത് കേട്ട് എല്ലാ ദേവന്മാരും അതിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം നിർണ്ണയിച്ചു. അതിനാൽ അന്തർബഹിശ്ചരരെ അഭിനന്ദിച്ച് എല്ലാവരും—‘അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ’ എന്നു സമ്മതിച്ചു.

Verse 73

ततः शक्रः समाहूय वीतिहोत्रं पुरःस्थितम् । ऊचे मधुरया वाचा बहुमानपुरःसरम्

അപ്പോൾ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) തന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നിരുന്ന വീതിഹോത്രനെ വിളിച്ചു, മഹാ ബഹുമാനത്തോടെ മധുരവചനങ്ങളാൽ പറഞ്ഞു.

Verse 74

हव्यवाहन या मूर्तिस्तव तत्र प्रतिष्ठिता । तामुपासंहर क्षिप्रं विषयात्तस्य भूपतेः

‘ഹവ്യവാഹന (അഗ്നി)േ! അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്ന നിന്റെ രൂപത്തെ ആ രാജാവിന്റെ അധികാരപരിധിയിൽ നിന്ന് വേഗത്തിൽ ഉപസംഹരിക്ക.’

Verse 75

समागतायां तन्मूर्तौ सर्वानष्टाग्रयः प्रजाः । हव्यकव्यक्रियाशून्या विरजिष्यंति राजनि

ആ രൂപം ഉപസംഹരിക്കപ്പെട്ടാൽ പ്രജകളുടെ എല്ലാ ശ്രേഷ്ഠക്രമവും നശിക്കും. ഹവ്യ-കവ്യ കർമങ്ങൾ ഇല്ലാത്തവരായി, ആ രാജാവിന്റെ ഭരണത്തിൽ അവർ അവഗണനയിലും അക്രമത്തിലും പതിക്കും.

Verse 76

प्रजासु च विरक्तासु राज्यकामदुघासु वै । कृच्छ्रेणोपार्जितोऽपार्थो राजशब्दो भविष्यति

പ്രജകൾ വിരക്തരാകുമ്പോൾ—രാജ്യം കാമധേനുവുപോലെ ഇഷ്ടഫലങ്ങൾ നൽകുന്നതായിരുന്നാലും—കഷ്ടപ്പെട്ടു നേടിയ ‘രാജാ’ എന്ന നാമം പോലും അർത്ഥശൂന്യമാകുന്നു।

Verse 77

प्रजानां रंजनाद्राजा येयं रूढिरुपार्जिता । तस्यां रूढ्यां प्रनष्टायां राज्यमेव विनंक्ष्यति

പ്രജകളെ സന്തോഷിപ്പിച്ച് പോഷിപ്പിക്കുന്നതിനാലാണ് ‘രാജാ’ എന്ന നാമം—ഇതാണ് സ്ഥാപിതമായ അർത്ഥം. ആ ബന്ധവും അർത്ഥവും നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ രാജ്യം തന്നെ നശിക്കുന്നു।

Verse 78

प्रजाविरहितो राजा कोशदुर्गबलादिभिः । समृद्धोप्यचिरान्नश्येत्कूलसंस्थ इव द्रुमः

പ്രജകളില്ലാത്ത രാജാവ്, ഖജനാവ്-കോട്ട-സൈന്യം മുതലായവയിൽ സമൃദ്ധനായാലും, ഉടൻ നശിക്കും—ഒലിച്ചുപോകുന്ന നദീതീരത്തിലെ വൃക്ഷംപോലെ।

Verse 79

त्रिवर्गसाधनाहेतुः प्राक्प्रजैव महीपतेः । क्षीणवृत्त्यां प्रजायां वै त्रिवर्गः क्षीयते स्वयम्

മഹീപതിക്ക് ത്രിവർഗസിദ്ധിക്കുള്ള ആദ്യ ഉപായം പ്രജകളാണ്. പ്രജകളുടെ ഉപജീവനം ക്ഷീണിച്ചാൽ ധർമ്മം-അർത്ഥം-കാമം എന്ന ത്രിവർഗം സ്വയം ക്ഷയിക്കുന്നു।

Verse 80

क्षीणे त्रिवर्गे संक्षीणा गतिर्लोकद्वयात्मिका

ത്രിവർഗം ക്ഷീണിക്കുമ്പോൾ, ഇഹലോകവും പരലോകവും സംബന്ധിച്ച മനുഷ്യന്റെ ഗതിയും ക്ഷീണിക്കുന്നു।

Verse 81

इतींद्रवचनाद्वह्निरह्नाय क्षोणिमंडलात् । आचकर्ष निजां मूर्तिं योगमाया बलान्वितः

ഇന്ദ്രവചനപ്രകാരം, യോഗമായാബലസമ്പന്നനായ വഹ്നി ക്ഷണത്തിൽ ഭൂമണ്ഡലത്തിൽ നിന്നു തന്റെ തന്നെ രൂപം വലിച്ചെടുത്തു പിൻവലിച്ചു।

Verse 82

निन्ये न केवलं त्रेतां जाठराग्निमपि प्रभुः । वज्रिणो वचसा वह्निर्निजशक्तिसमन्वितम्

വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രന്റെ വചനപ്രകാരം, പ്രഭുവായ വഹ്നി ത്രേതാഗ്നി മാത്രമല്ല, തന്റെ സ്വശക്തിയോടുകൂടിയ ജഠരാഗ്നിയെയും കൊണ്ടുപോയി।

Verse 83

वह्नौ स्वर्लोकमापन्ने जाते मध्यंदिने नृपः । कृतमाध्याह्निकस्तूर्णं प्राविशद्भोज्यमंडपम्

വഹ്നി സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് പോയി മധ്യാഹ്നം വന്നപ്പോൾ, രാജാവ് വേഗത്തിൽ മധ്യാഹ്നികകർമ്മം പൂർത്തിയാക്കി ഭോജനമണ്ഡപത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു।

Verse 84

महानसाधिकृतयो वेपमानास्ततो मुहुः । क्षुधार्तमपि भूपालमिदं मंदं व्यजिज्ञपन्

അപ്പോൾ രാജമഹാനസത്തിലെ ഉദ്യോഗസ്ഥർ വീണ്ടും വീണ്ടും വിറച്ച്, വിശപ്പാൽ പീഡിതനായ രാജാവിനോടും ഈ കാര്യം മൃദുവായി അറിയിച്ചു।

Verse 85

सूपकारा ऊचुः । अत्यहस्करतेजस्क प्रतापविजितानल । किंचिद्विज्ञप्तुकामाः स्मोप्यकांडेरणपंडित

സൂപകാരർ പറഞ്ഞു—സൂര്യനെക്കാൾ അതിതേജസ്സുള്ളവനേ! പ്രതാപംകൊണ്ട് അഗ്നിയെയും ജയിച്ചവനേ! അപ്രതീക്ഷിത ദുരന്തനിവാരണത്തിൽ നിപുണ പണ്ഡിതനേ! ഞങ്ങൾക്ക് ഒരു ചെറിയ അപേക്ഷ സമർപ്പിക്കാനുണ്ട്।

Verse 86

यदि विश्रुणयेद्राजन्भवानभयदक्षिणाम् । तदा विज्ञापयिष्यामः प्रबद्धकरसंपुटाः

ഹേ രാജാവേ, നിങ്ങൾ ഞങ്ങളുടെ വാക്ക് ശ്രവിച്ച് ഞങ്ങൾക്ക് അഭയ-രക്ഷാദക്ഷിണ നൽകുകയാണെങ്കിൽ, ഞങ്ങൾ കരസമ്പുടം ചേർത്ത് കൈകൂപ്പി വിനയത്തോടെ വിജ്ഞാപനം ചെയ്യും.

Verse 87

भ्रूसंज्ञयाकृतादेशाः प्रशस्तास्येनभूभुजा । मृदु विज्ञापयांचक्रुः पाकशालाधिकारिणः

രാജാവിന്റെ ഭ്രൂസൂചനമാത്രത്തിൽ ആജ്ഞ ലഭിച്ച്—അവന്റെ പ്രസന്നമുഖത്തിലെ അനുമോദനം കണ്ടു—രാജപാചകശാലാധികാരികൾ മൃദുവായി വിജ്ഞാപനം നടത്തി.

Verse 88

न जानीमो वयं नाथ त्वत्प्रतापभयार्दितः । कुसृत्याथ कया विद्वान्नष्टो वैश्वानरः पुरात्

ഹേ നാഥാ, ഞങ്ങൾ അറിയുന്നില്ല; നിങ്ങളുടെ പ്രതാപഭയത്തിൽ ഞങ്ങൾ വിറയുന്നു. ഏതു കുസൃത്യമാർഗ്ഗത്തിലോ ഏതു കാരണത്താലോ നഗരത്തിലെ ജ്ഞാനിയായ വൈശ്വാനരൻ (പവിത്ര അഗ്നി) പുരാതനകാലം മുതൽ അപ്രത്യക്ഷനായിരിക്കുന്നു.

Verse 89

कृशानौ कृशतां प्राप्ते कथं पाकक्रिया भवेत् । तथापि सूर्यपाकेन सिद्धा पक्तिर्हि काचन

അഗ്നി തന്നെ ക്ഷീണിച്ചാൽ പാചകക്രിയ എങ്ങനെ നടക്കും? എങ്കിലും സൂര്യതാപപാകംകൊണ്ട് ഏതാനും പാചകം സിദ്ധമായിട്ടുണ്ട്.

Verse 90

प्रभोरादेशमासाद्य तामिहैवानयामहे । मन्यामहे च भूजाने पक्तिरद्यतनी शुभा

പ്രഭുവിന്റെ ആജ്ഞ ലഭിച്ചാൽ ഞങ്ങൾ അതിനെ ഇവിടെ തന്നേ ഉടൻ കൊണ്ടുവരാം; ഹേ ഭൂജാ, ഇന്നത്തെ പക്തി (ഭോജനക്രമം) നിശ്ചയമായും ശുഭമെന്ന് ഞങ്ങൾ കരുതുന്നു.

Verse 91

श्रुत्वांधसिकवाक्यं स महासत्त्वो महामतिः । नृपतिश्चिंतयामास देवानां वै कृतं त्विदम्

മോഹിതരായ ജനങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആ മഹാത്മാവും മഹാമതിയുമായ രാജാവ് മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു—“നിശ്ചയം ഇതു ദേവന്മാർ ചെയ്തതുതന്നെ.”

Verse 92

क्षणं संशीलयंस्तत्र ददर्श तपसोबलात् । न केवलं जहौ गेहं हुतभुक्चौदरीर्दरीः

അവിടെ ക്ഷണമാത്രം പരിശോധിച്ച് അദ്ദേഹം തപോബലത്താൽ കണ്ടു—ഹുതഭുക് അഗ്നിദേവൻ വെറും വാസസ്ഥലം വിട്ടതല്ല; ഉദരത്തിലെ ഗുഹാസദൃശമായ അന്തർകന്ദരങ്ങളിലേക്കു പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 93

अप्यहासीदितोलोकाज्जगाम च सुरालयम् । भवत्विह हि का हानिरस्माकं ज्वलने गतै

നിശ്ചയമായും അദ്ദേഹം ഈ ലോകം വിട്ട് ദേവാലയത്തിലേക്കു പോയിരിക്കുന്നു. “അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ; ഞങ്ങൾ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു—ഇവിടെ ഞങ്ങൾക്ക് എന്ത് നഷ്ടം?”

Verse 94

तेषामेवविचाराच्च हानिरेषा सुपर्वणाम् । तद्बलेन च किं राज्यं मयेदमुररीकृतम्

അവരുടെ തന്നെ ആലോചനയും ഉപായവും മൂലം ദേവന്മാർക്ക് ഈ നഷ്ടം സംഭവിച്ചു. രാജ്യം അവരുടെ ബലത്തിൽ മാത്രമേ നിലനിൽക്കുകയുള്ളൂ എങ്കിൽ, ഞാൻ ഇതിനെ എന്റെ രാജ്യമെന്നു എന്തിന് സ്വീകരിച്ചു?

Verse 95

पितामहेन महतो गौरवात्प्रतिपादितम् । इति चिंतयतस्तस्य मध्यलोकशतक्रतोः

“മഹത്തായ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് ഗൗരവത്താൽ ഇതിനെ സ്ഥാപിച്ച് ദാനം ചെയ്തതായിരുന്നു.” ഇങ്ങനെ മധ്യലോകാധിപനായ ശതക്രതു (ഇന്ദ്രൻ) ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ (കഥ തുടരുന്നു).

Verse 96

पौराः समागता द्वारि सह जानपदैर्नरैः । द्वास्थेन चाज्ञया राज्ञस्ततस्तेंतः प्रवेशिताः

നഗരവാസികൾ ഗ്രാമദേശക്കാരോടുകൂടെ കവാടത്തിൽ ഒന്നിച്ചു. തുടർന്ന് ദ്വാരപാലകൻ രാജാജ്ഞപ്രകാരം അവരെ അകത്തു പ്രവേശിപ്പിച്ചു.

Verse 97

दत्त्वोपदं यथार्हं ते प्रणेमुः क्षोणिवज्रिणम् । केचित्संभाषिता राज्ञादरसोदरया गिरा

യഥോചിതമായ ഉപഹാരങ്ങൾ അർപ്പിച്ച് അവർ ‘ഭൂമിയുടെ വജ്രം’പോലെയുള്ള രാജാവിനെ പ്രണാമം ചെയ്തു. അവരിൽ ചിലരോട് രാജാവ് സ്നേഹവും ആദരവും നിറഞ്ഞ വാക്കുകളിൽ സംസാരിച്ചു.

Verse 98

केचिच्च समुदा दृष्ट्या केचिच्च करसंज्ञया । विसर्जिता सना राज्ञा बहुमानपुरःसरम्

ചിലരെ രാജാവ് ഉയർത്തിയ ദൃഷ്ടിയാൽ, ചിലരെ കൈസൂചനയാൽ വിടവാങ്ങിച്ചു—മാനത്തെ മുൻപാക്കി.

Verse 99

तेजिरे भेजिरे सर्वे रत्नार्चिः परिसेविते । विजितामोदसंदोहे सुरानोकहसौरभैः । राज्ञः शतशलाकस्थच्छत्रस्यच्छाययाशुभे

രത്നപ്രഭയും ദീപ്ത അലങ്കാരങ്ങളും ചുറ്റിയപ്പോൾ അവർ എല്ലാവരും തിളങ്ങി തത്തത്ത സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്നു. നൂറു ദണ്ഡങ്ങളിൽ സ്ഥാപിതമായ രാജഛത്രത്തിന്റെ ആ മംഗളകരമായ നിഴലിൽ—ദേവവൃക്ഷങ്ങളുടെ സൗരഭത്തെയും ജയിക്കുന്ന സുഗന്ധത്തോടെ—അവർ ആനന്ദത്തോടെ നിന്നു.

Verse 100

विशांपतिरथोवाच तन्मुखच्छाययेरितम् । विज्ञाय तदभिप्रायमलंभीत्या पुरौकसः

അപ്പോൾ ജനങ്ങളുടെ അധിപനായ രാജാവ് അവരുടെ മുഖഭാവത്തിന്റെ ഛായയാൽ പ്രേരിതനായി സംസാരിച്ചു. അവരുടെ അഭിപ്രായം അറിഞ്ഞ് നഗരവാസികൾ ഭയമില്ലാതെ കേൾക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 110

अस्मत्कुले मूलभूतो भास्करो मान्य एव नः । स तिष्ठतु सुखेनात्र यातायातं करोतु च

ഞങ്ങളുടെ കുലത്തിന്റെ മൂലാധാരൻ ഭാസ്കരൻ തന്നെയാകുന്നു; അവൻ നിശ്ചയമായും പൂജ്യൻ. അവൻ ഇവിടെ സുഖത്തോടെ വസിക്കട്ടെ; ഇഷ്ടപ്രകാരം വരികയും പോകികയും ചെയ്യട്ടെ.