Adhyaya 31

Verse 1

श्रीराम उवाच । भगवन्यानि तीर्थानि सेवितानि त्वया विभो । एतेषां परमं तीर्थं तन्ममाचक्ष्व मानद

ശ്രീരാമൻ പറഞ്ഞു— ഭഗവനേ, വിഭോ! നിങ്ങൾ സേവിച്ചു ആരാധിച്ച അനേകം തീർത്ഥങ്ങളിൽ പരമമായ തീർത്ഥം ഏതാണ്, മാനദാ, എനിക്ക് പറഞ്ഞു തരിക।

Verse 2

मया तु सीताहरणे निहता ब्रह्मराक्षसाः । तत्पापस्य विशुदयर्थं वद तीर्थोत्तमोत्तमम्

സീതാഹരണ സമയത്ത് ഞാൻ ബ്രഹ്മരാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ചു. ആ പാപത്തിന്റെ വിശുദ്ധിക്കായി തീർത്ഥങ്ങളിൽ ഉത്തമോത്തമമായ തീർത്ഥം പറഞ്ഞുതരിക।

Verse 3

वसिष्ठ उवाच । गंगा च नर्मदा तापी यमुना च सरस्वती । गंडकी गोमती पूर्णा एता नद्यः सुपावनाः

വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു— ഗംഗ, നർമദ, താപി, യമുന, സരസ്വതി; കൂടാതെ ഗണ്ഡകി, ഗോമതി, പൂർണാ— ഈ നദികൾ അത്യന്തം പാവനങ്ങളാണ്।

Verse 4

एतासां नर्मदा श्रेष्ठा गंगा त्रिपथगामिनी । दहते किल्बिषं सर्वं दर्शनादेव राघव

ഇവയിൽ നർമദയാണ് ശ്രേഷ്ഠ; ഗംഗ ത്രിപഥഗാമിനി. ഹേ രാഘവ, അവളെ ദർശിച്ചതുമാത്രംകൊണ്ട് എല്ലാ പാപവും ദഹിക്കുന്നു।

Verse 5

दृष्ट्वा जन्मशतं पापं गत्वा जन्मशतत्रयम् । स्नात्वा जन्मसहस्रं च हंति रेवा कलौ युगे

കലിയുഗത്തിൽ റേവാ (നർമദ) ദർശനത്താൽ നൂറു ജന്മങ്ങളുടെ പാപം, അവളുടെ അടുക്കൽ ചെന്നാൽ മൂന്നു നൂറു ജന്മങ്ങളുടെ പാപം, സ്നാനം ചെയ്താൽ ആയിരം ജന്മങ്ങളുടെ പാപം നശിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 6

नर्मदातीरमाश्रित्य शाकमूलफलैरपि । एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटि भोजफलं लभेत

നർമദാതീരത്തെ ആശ്രയിച്ച്, ശാകം-മൂലം-ഫലം പോലുള്ള ലഘുഭക്ഷണത്താലും—ഒരു ബ്രാഹ്മണനെ ഭോജിപ്പിച്ചാൽ കോടി ഭോജനത്തിന്റെ പുണ്യഫലം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 7

गंगा गंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

നൂറു യോജന ദൂരത്തുനിന്നും “ഗംഗാ, ഗംഗാ” എന്നു ഉച്ചരിക്കുന്നവൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനായി വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 8

फाल्गुनांते कुहूं प्राप्य तथा प्रौष्ठपदेऽसिते । पक्षे गंगामधि प्राप्य स्नानं च पितृतर्पणम्

ഫാൽഗുണാന്ത്യത്തിലെ കുഹൂ (അമാവാസി) തിഥിയിലും, അതുപോലെ പ്രൗഷ്ഠപദ മാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷത്തിലും—ഗംഗയെ സമീപിച്ച് സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃതർപ്പണം ചെയ്യണം.

Verse 9

कुरुते पिंडदानानि सोऽक्षयं फलमश्नुते । शुचौ मासे च संप्राप्ते स्नानं वाप्यां करोति यः

പിണ്ഡദാനം ചെയ്യുന്നവൻ അക്ഷയഫലം അനുഭവിക്കുന്നു. ശുചി മാസം വന്നപ്പോൾ പുണ്യവാപി (കുളം/കുണ്ടം) യിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ…

Verse 10

चतुरशीतिनरकान्न पश्यति नरो नृप । तपत्याः स्मरणे राम महापातकिनामपि

ഹേ നൃപാ! ഹേ രാമാ! തപതിയെ സ്മരിക്കുന്നതുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ എൺപത്തിനാലു നരകങ്ങളെ കാണുകയില്ല—മഹാപാതകിയാണെങ്കിലും.

Verse 11

उद्धरेत्सप्तगोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् । यमुनायां नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

യമുനയിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനാകുന്നു; അവൻ ഏഴ് ഗോത്രങ്ങളെ ഉയർത്തി, തന്റെ കുലത്തിലെ നൂറ്റൊന്ന് ശാഖകളെയും തരിക്കുന്നു।

Verse 12

महापातकयुक्तोऽपि स गच्छेत्परमां गतिम् । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे सरस्वत्यां निमज्जयेत्

മഹാപാതകങ്ങളിൽ പെട്ടവനും—കാർത്തിക മാസത്തിൽ കൃത്തികാ-യോഗത്തിന്റെ ശുഭസമയത്ത് സരസ്വതിയിൽ മുങ്ങി സ്നാനം ചെയ്താൽ—പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 13

गच्छेत्स गरुडारूढः स्तूयमानः सुरोत्तमैः । स्नात्वा यः कार्तिके मासि यत्र प्राची सरस्वती

കാർത്തിക മാസത്തിൽ പ്രാചീ (കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്ന) സരസ്വതി ഉള്ളിടത്ത് സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ, ഗരുഡാരൂഢനെന്നപോലെ ദേവോത്തമന്മാർ സ്തുതിക്കുന്നവനായി പ്രയാണം ചെയ്യുന്നു।

Verse 14

प्राचीं माधवमास्तूय स गच्छेत्परमां गतिम् । गंडकीपुण्यतीर्थे हि स्नानं यः कुरुते नरः

പ്രാചിയിൽ മാധവനെ സ്തുതിച്ച് അവൻ പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു; ഗണ്ഡകീ പുണ്യതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ ഈ മഹാഫലത്തിന്റെ ഭാഗ്യവാൻ ആകുന്നു।

Verse 15

शालग्रामशिलामर्च्य न भूयः स्तनपो भवेत् । गोमतीजलकल्लोलैर्मज्जयेत्कृष्णसन्निधौ

ശാലഗ്രാമശിലയെ അർച്ചിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ വീണ്ടും സ്തനപാനി (അഥവാ പുനർജന്മി) ആകുകയില്ല; ഗോമതിയുടെ ജലതരംഗങ്ങളിൽ ശ്രീകൃഷ്ണസന്നിധിയിൽ മുങ്ങി സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ പുനർജന്മബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു।

Verse 16

चतुर्भुजो नरो भूत्वा वैकुण्ठे मोदते चिरम् । चर्मण्वतीं नमस्कृत्य अपः स्पृशति यो नरः

അവൻ ചതുര്ഭുജനായി വൈകുണ്ഠത്തിൽ ദീർഘകാലം ആനന്ദിക്കുന്നു. ചർമണ്വതീ നദിയെ നമസ്കരിച്ചു അതിന്റെ ജലം സ്പർശിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ഈ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 17

स तारयति पूर्वजान्दश पूर्वान्दशापरान् । द्वयोश्च संगमं दृष्ट्वा श्रुत्वा वा सागरध्वनिम्

അവൻ പത്ത് തലമുറ മുൻപുള്ള പിതൃപുരുഷന്മാരെയും പത്ത് തലമുറ വരാനിരിക്കുന്നവരെയും തരിക്കുന്നു. രണ്ടു ജലധാരകളുടെ സംഗമം കണ്ടാലും, അല്ലെങ്കിൽ സമുദ്രഗർജനം കേട്ടാലും, മഹാപുണ്യം ഉദിക്കുന്നു.

Verse 18

ब्रह्महत्यायुतो वापि पूतो गच्छेत्परां गतिम् । माघमासे प्रयागे तु मज्जनं कुरुते नरः

ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം ബാധിച്ചവനായാലും, മാഘമാസത്തിൽ പ്രയാഗത്തിൽ മുങ്ങിസ്നാനം ചെയ്താൽ ശുദ്ധനായി പരമഗതി പ്രാപിക്കും.

Verse 19

इह लोके सुखं भुक्त्वा अन्ते विष्णुपदं व्रजेत् । प्रभासे ये नरा राम त्रिरात्रं ब्रह्मचारिणः

ഈ ലോകത്തിലെ സുഖം അനുഭവിച്ച് അവസാനം അവൻ വിഷ്ണുപദം പ്രാപിക്കുന്നു. ഹേ രാമാ, പ്രഭാസത്തിൽ മൂന്നു രാത്രികൾ ബ്രഹ്മചര്യം പാലിക്കുന്ന പുരുഷന്മാർ ഈ ഫലം നേടുന്നു.

Verse 20

यमलोकं न पश्येयुः कुंभीपाकादिकं तथा । नैमिषारण्यवासी यो नरो देवत्वमाप्नुयात्

അവർ യമലോകം കാണുകയില്ല; കുംഭീപാകാദി യാതനകളും അനുഭവിക്കുകയില്ല. നൈമിഷാരണ്യത്തിൽ വസിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ദേവത്വം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 21

देवानामालयं यस्मात्तदेव भुवि दुर्लभम् । कुरुक्षेत्रे नरो राम ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः

ഹേ രാമാ! ഇത് ദേവന്മാരുടെ ആലയമായതിനാൽ ഭൂമിയിൽ ഇത്തരമൊരു പുണ്യക്ഷേത്രം ദുർലഭമാണ്. കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ചന്ദ്രഗ്രഹണമോ സൂര്യഗ്രഹണമോ നടക്കുന്ന സമയത്ത്, മനുഷ്യന് മഹാപുണ്യം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 22

हेमदानाच्च राजेंद्र न भूयः स्तनपो भवेत् । श्रीस्थले दर्शनं कृत्वा नरः पापात्प्रमुच्यते

ഹേ രാജേന്ദ്രാ! സ്വർണ്ണദാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ വീണ്ടും മുലകുടിക്കുന്ന (പരാധീന) ശിശുവായി ജനിക്കുകയില്ല. ശ്രീസ്ഥലത്തിൽ ദർശനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ പാപത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും.

Verse 23

सर्वदुःखविनाशे च विष्णुलोके महीयते । काश्यपीं स्पर्शयेद्यो गां मानवो भुवि राघव

ഹേ രാഘവാ! ഭൂമിയിൽ ‘കാശ്യപീ’ എന്ന നാമമുള്ള പശുവിനെ സ്പർശിക്കുന്നവൻ സർവ്വദുഃഖവും നശിപ്പിച്ച് വിഷ്ണുലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 24

सर्वकामदुघावासमृषिलोकं स गच्छति । उज्जयिन्यां तु वैशाखे शिप्रायां स्नानमाचरेत्

അവൻ സർവ്വകാമഫലങ്ങൾ നല്കുന്ന വാസസ്ഥാനമായ ഋഷിലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. വൈശാഖമാസത്തിൽ ഉജ്ജയിനിയിലെ ശിപ്രാ നദിയിൽ സ്നാനം ആചരിക്കണം.

Verse 25

मोचयेद्रौरवाद्घोरात्पूर्वजांश्च सहस्रशः । सिंधुस्नानं नरो राम प्रकरोति दिनत्रयम्

ഹേ രാമാ! മൂന്ന് ദിവസം സിന്ധുനദിയിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ ഭീകരമായ റൗരവ നരകത്തിൽ നിന്ന് തന്റെ ആയിരക്കണക്കിന് പൂർവ്വജരെയും മോചിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 26

सर्वपापविशुद्धात्मा कैलासे मोदते नरः । कोटितीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं शिवम्

സകലപാപങ്ങളിൽ നിന്നു ശുദ്ധനായ മനുഷ്യൻ കൈലാസത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു. കോടിതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് കോടീശ്വരനായ ശിവനെ ദർശിച്ച് അവൻ പരമാവസ്ഥയെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 27

ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्लिप्यते न च स क्वचित् । अज्ञानामपि जंतूनां महाऽमेध्ये तु गच्छताम्

ബ്രഹ്മഹത്യ മുതലായ പാപങ്ങൾ അവനെ എവിടെയും മലിനമാക്കുന്നില്ല. അജ്ഞ ജീവികളും ഈ മഹാശുദ്ധികര തീർത്ഥത്തിലേക്ക് ചെന്നാൽ ശുദ്ധരാകുന്നു.

Verse 28

पादोद्भूतं पयः पीत्वा सर्वपापं प्रणश्यति । वेदवत्यां नरो यस्तु स्नाति सूर्योदये शुभे

പാദപ്രക്ഷാളനത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ചരണാമൃതം പാനം ചെയ്താൽ സകലപാപവും നശിക്കുന്നു. ശുഭസൂര്യോദയത്തിൽ വേദവതിയിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യനും ശുദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 29

सर्वरोगात्प्रमुच्येत परं सुखमवाप्नुयात् । तीर्थानि राम सर्वत्र स्नानपानावगाहनैः

ഹേ രാമാ! മനുഷ്യൻ എല്ലാ രോഗങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനായി പരമസുഖം പ്രാപിക്കുന്നു; കാരണം എല്ലായിടത്തുമുള്ള തീർത്ഥങ്ങൾ സ്നാനം, പാനം, അവഗാഹനം എന്നിവയാൽ ഇത്തരമൊരു ഫലം നൽകുന്നു.

Verse 30

नाशयंति मनुष्याणां सर्वपापानि लीलया । तीर्थानां परमं तीर्थं धर्मारण्यं प्रचक्षते

അവ മനുഷ്യരുടെ സകലപാപങ്ങളും ലീലാമാത്രമായി നശിപ്പിക്കുന്നു. എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലെയും പരമ തീർത്ഥമായി ധർമ്മാരണ്യത്തെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 31

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैर्यदादौ संस्थापितं पुरा । अरण्यानां च सर्वेषां तीर्थानां च विशेषतः

പുരാതനകാലത്ത് ആദിയിൽ ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ശിവൻ മുതലായ ദേവന്മാർ സ്ഥാപിച്ചതായ ഈ ധർമാരണ്യം—എല്ലാ വനങ്ങളിലും, പ്രത്യേകിച്ച് എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും ശ്രേഷ്ഠമാണ്.

Verse 32

धर्मारण्यात्परं नास्ति भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्मारण्यनिवासिनः

ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്നതിൽ ധർമാരണ്യത്തേക്കാൾ മേലൊന്നുമില്ല. സ്വർഗ്ഗത്തിലും ദേവന്മാർ ധർമാരണ്യ-നിവാസികളെ പ്രശംസിക്കുന്നു.

Verse 33

ते पुण्यास्ते पुण्यकृतो ये वसंति कलौ नराः । धर्मारण्ये रामदेव सर्वकिल्बिषनाशने

ഹേ രാമദേവാ! കലിയുഗത്തിൽ സർവ്വപാപനാശകമായ ധർമാരണ്യത്തിൽ വസിക്കുന്ന മനുഷ്യർ ധന്യർ; അവർ തന്നെയാണ് പുണ്യകർമ്മികൾ.

Verse 34

ब्रह्महत्यादिपापानि सर्वस्तेयकृतानि च । परदारप्रसंगादि अभक्ष्यभक्षणादि वै

ബ്രഹ്മഹത്യ മുതലായ പാപങ്ങൾ, എല്ലാ തരത്തിലുള്ള മോഷണകൃത്യങ്ങൾ, പരസ്ത്രീ/പരദാരസംഗത്തിന്റെ ദോഷം, കൂടാതെ അഭക്ഷ്യം ഭക്ഷിക്കൽ പോലുള്ള അപരാധങ്ങൾ…

Verse 35

अगम्यागमना यानि अस्पर्शस्पर्शनादि च । भस्मीभवंति लोकानां धर्मारण्यावगाहनात्

അഗമ്യഗമനപാപങ്ങളും അസ്പൃശ്യസ്പർശം മുതലായവയും—ധർമാരണ്യത്തിൽ അവഗാഹനം (സ്നാനം) ചെയ്താൽ ജനങ്ങളുടെ പാപങ്ങൾ ഭസ്മമാകുന്നു.

Verse 36

ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च बालघ्नोऽनृतभाषणः । स्त्रीगोघ्नश्चैव ग्रामघ्रो धर्मारण्ये विमुच्यते

ബ്രാഹ്മണഹന്താവ്, കൃതഘ്നൻ, ബാലഹന്താവ്, അസത്യഭാഷി; സ്ത്രീഹന്താവ്, ഗോഹന്താവ്, ഗ്രാമനാശകനും—ധർമാരണ്യത്തിൽ പാപത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു.

Verse 37

नातः परं पावनं हि पापिनां प्राणिनां भुवि । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं वांछितार्थप्रदं शुभम्

ഭൂമിയിലെ പാപികളായ ജീവികൾക്ക് ഇതിലധികം പാവനമൊന്നുമില്ല. ഇത് സ്വർഗ്ഗം, യശസ്, ദീർഘായുസ്സ്, ഇഷ്ടസിദ്ധി, മംഗളം എന്നിവ നൽകുന്നു.

Verse 38

कामिनां कामदं क्षेत्रं यतीनां मुक्तिदायकम् । सिद्धानां सिद्धिदं प्रोक्तं धर्मारण्यं युगेयुगे

യുഗംതോറും ധർമാരണ്യം—കാമികൾക്ക് കാമ്യഫലം നൽകുന്ന ക്ഷേത്രഭൂമി, യതികൾക്ക് മോക്ഷദായകം, സിദ്ധന്മാർക്ക് സിദ്ധിപ്രദം എന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 39

ब्रह्मोवाच । वसिष्ठवचनं श्रुत्वा रामो धर्मभृतां वरः । परं हर्षमनुप्राप्य हृदयानंदकारकम्

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—വസിഷ്ഠന്റെ വചനങ്ങൾ ശ്രവിച്ചപ്പോൾ, ധർമ്മധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ ഹൃദയത്തെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്ന പരമഹർഷം പ്രാപിച്ചു.

Verse 40

प्रोत्फुल्लहृदयो रामो रोमाचिंततनूरुहः । गमनाय मतिं चक्रे धर्मारण्ये शुभव्रतः

ഹൃദയം പുഷ്പിച്ചു, ദേഹത്തിൽ രോമാഞ്ചം നിറഞ്ഞ, ശുഭവ്രതനായ രാമൻ ധർമാരണ്യത്തിലേക്ക് പോകാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു.

Verse 41

यस्मिन्कीटपतंगादिमानुषाः पशवस्तथा । त्रिरात्रसेवनेनैव मुच्यन्ते सर्वपातकैः

ആ പുണ്യസ്ഥാനത്തിൽ കീട‑പതംഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, മനുഷ്യർ, മൃഗങ്ങൾ എന്നിവരും വെറും ത്രിരാത്ര‑വ്രതസേവനത്തിലൂടെ സകല പാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതരാകുന്നു।

Verse 42

कुशस्थली यथा काशी शूलपाणिश्च भैरवः । यथा वै मुक्तिदो राम धर्मारण्यं तथोत्तमम्

കുശസ്ഥലി കാശിയെപ്പോലെ, ശൂലപാണി അവിടെ ഭൈരവസ്വരൂപമായി വിരാജിക്കുന്നതുപോലെ; ആ തീർത്ഥം സത്യമായും മുക്തിദായകമായതുപോലെ—ഹേ രാമാ, ധർമാരണ്യവും പരമോത്തമം।

Verse 43

ततो रामो महेष्वासो मुदा परमया युतः । प्रस्थितस्तीर्थयात्रायां सीतया भ्रातृभिः सह

അതിനുശേഷം മഹാധനുർധരനായ രാമൻ പരമാനന്ദത്തോടെ നിറഞ്ഞ് സീതയോടും സഹോദരന്മാരോടും കൂടി തീർത്ഥയാത്രയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു।

Verse 44

अनुजग्मुस्तदा रामं हनुमांश्च कपीश्वरः । कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी च मुदान्विता

അപ്പോൾ രാമനെ അനുഗമിച്ച് കപീശ്വരനായ ഹനുമാനും, കൂടാതെ കൗശല്യ, സുമിത്ര, കൈകേയി എന്നിവരും ആനന്ദത്തോടെ കൂടെ നടന്നു।

Verse 45

लक्ष्मणो लक्षणोपेतो भरतश्च महामतिः । शत्रुघ्नः सैन्यसहितोप्ययोध्यावासिनस्तथा

ഉത്തമ ലക്ഷണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായ ലക്ഷ്മണൻ, മഹാമതിയായ ഭരതൻ, സൈന്യസഹിതനായ ശത്രുഘ്നൻ, കൂടാതെ അയോധ്യാവാസികളും—എല്ലാവരും കൂടെ പോയി।

Verse 46

प्रकृतयो नरव्याघ्र धर्मारण्ये विनिर्ययुः । अनुजग्मुस्तदा रामं मुदा परमया युताः

ഹേ നരവ്യാഘ്രാ! പ്രജകൾ ധർമാരണ്യത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു; പരമാനന്ദത്തോടെ യുക്തരായി അപ്പോൾ ശ്രീരാമനെ അനുഗമിച്ചു.

Verse 47

तीर्थयात्राविधिं कर्तुं गृहात्प्रचलितो नृपः । वसिष्ठं स्वकुलाचार्यमिदमाह महीपते

തീർത്ഥയാത്രാവിധി നിർവഹിക്കുവാൻ രാജാവ് ഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു; ഹേ മഹീപതേ, അപ്പോൾ സ്വകുലാചാര്യനായ വസിഷ്ഠനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 48

श्रीराम उवाच । एतदाश्चर्यमतुलं किमादि द्वारकाभवत् । कियत्कालसमुत्पन्ना वसिष्ठेदं वदस्व मे

ശ്രീരാമൻ പറഞ്ഞു—ഈ അതുല്യ അത്ഭുതം! ദ്വാരക എങ്ങനെ, ഏതു ആദിയിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ചു? എത്ര കാലത്തിനു ശേഷം അത് ഉദ്ഭവിച്ചു? ഹേ വസിഷ്ഠാ, ഇത് എനിക്കു പറയുക.

Verse 49

वसिष्ठ उवाच । न जानामि महाराज कियत्कालादभूदिदम् । लोमशो जांबवांश्चैव जानातीति च कारणम्

വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാരാജാ, ഇത് എത്ര കാലത്തിനു ശേഷം സംഭവിച്ചതെന്നു ഞാൻ അറിയുന്നില്ല; എന്നാൽ ലോമശനും ജാംബവാനും കാരണം സഹിതം ഇതറിയുന്നു.

Verse 50

शरीरे यत्कृतं पापं नानाजन्मांतरेष्वपि । प्रायश्चितं हि सर्वेषामेतत्क्षेत्र परं स्मृतम्

ശരീരത്താൽ ചെയ്ത പാപം—അനേകം ജന്മാന്തരങ്ങളിലായാലും—അവയൊക്കെയ്ക്കും പ്രായശ്ചിത്തമായി ഈ ക്ഷേത്രം പരമമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 51

श्रुत्वेति वचनं तस्य रामं ज्ञानवतां वरः । गन्तुं कृतमतिस्तीर्थं यात्राविधिमथाचरत्

അവന്റെ വചനം ശ്രവിച്ച് ജ്ഞാനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ശ്രീരാമൻ ആ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകാൻ നിശ്ചയിച്ചു; പിന്നെ യാത്രാരംഭവിധി യഥാവിധി ആചരിച്ചു।

Verse 52

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा महामांडलिकैर्नृपैः । पुनश्चरविधिं कृत्वा प्रस्थितश्चोत्तरां दिशम्

വസിഷ്ഠനെ മുൻപിൽ നിർത്തി, മഹാമാണ്ഡലിക രാജാക്കന്മാരോടൊപ്പം, പുനശ്ചരണവിധി നിർവഹിച്ചു, അദ്ദേഹം ഉത്തരദിശയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു।

Verse 53

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा प्रतस्थे पश्चिमां दिशम् । ग्रामाद्ग्राममतिक्रम्य देशाद्देशं वनाद्वनम्

വസിഷ്ഠനെ മുൻപിൽ വെച്ച് അദ്ദേഹം പടിഞ്ഞാറുദിശയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു; ഗ്രാമം മുതൽ ഗ്രാമം, ദേശം മുതൽ ദേശം, വനത്തിൽ നിന്ന് വനത്തിലേക്ക് കടന്നു പോയി।

Verse 54

विमुच्य निर्ययौ रामः ससैन्यः सपरिच्छदः । गजवाजिसहस्रौघै रथैर्यानैश्च कोटिभिः

അതിനുശേഷം രാമൻ സൈന്യത്തോടും സമസ്ത രാജോപകരണങ്ങളോടും കൂടി പുറപ്പെട്ടു; ആയിരക്കണക്കിന് ആനകുതിരകളുടെ പ്രവാഹങ്ങളും, കോടികളായ രഥങ്ങളും വാഹനങ്ങളും കൂടെയുണ്ടായിരുന്നു।

Verse 55

शिबिकाभिश्चासंख्याभिः प्रययौ राघवस्तदा । गजारूढः प्रपश्यंश्च देशान्विविधसौहृदान्

അപ്പോൾ രാഘവൻ എണ്ണമറ്റ ശിബികകളോടൊപ്പം മുന്നേറി; ആനപ്പുറത്ത് ആരൂഢനായി, വിവിധ സൗഹൃദബന്ധങ്ങളാൽ സമ്പന്നമായ പല ദേശങ്ങളും ദർശിച്ചു।

Verse 56

श्वेतातपत्रं विधृत्य चामरेण शुभेन च । वीजितश्च जनौघेन रामस्तत्र समभ्यगात्

ശ്വേത രാജച്ഛത്രം ധരിച്ചു, മംഗളകരമായ ചാമരത്താൽ വീശപ്പെടുകയും ജനസമൂഹം ചുറ്റിനിൽക്കുകയും ചെയ്ത രാമൻ അവിടെ യഥാക്രമം എത്തി।

Verse 57

वादित्राणां स्वनैघोरैर्नृत्यगीतपुरःसरैः । स्तूयमानोपि सूतैश्च ययौ रामो मुदान्वितः

വാദ്യങ്ങളുടെ ഘോരനാദത്തിനിടയിൽ, നൃത്തഗീതങ്ങൾ മുൻപിൽ നടക്കെ, സൂതന്മാർ സ്തുതിക്കുമ്പോൾ രാമൻ ആനന്ദത്തോടെ മുന്നേറി।

Verse 58

दशमेऽहनि संप्राप्तं धर्मारण्यमनुत्तमम् । अदूरे हि ततो रामो दृष्ट्वा मांडलिकं पुरम्

പത്താം ദിവസം അദ്ദേഹം അനുത്തമ ധർമ്മാരണ്യത്തിൽ എത്തി; തുടർന്ന് സമീപത്തെ മാണ്ഡലിക നഗരത്തെ കണ്ടു രാമൻ (അവിടേക്ക്) നീങ്ങി।

Verse 59

तत्र स्थित्वा ससैन्यस्तु उवास निशि तां पुरीम् । श्रुत्वा तु निर्जनं क्षेत्रमुद्वसं च भयानकम्

അവിടെ സൈന്യത്തോടുകൂടെ തങ്ങി, ആ രാത്രി ആ നഗരത്തിൽ പാർത്തു; എന്നാൽ ആ ക്ഷേത്രപ്രദേശം നിർജനവും ജനശൂന്യവും ഭയാനകവുമെന്നു കേട്ടു।

Verse 60

व्याघ्रसिंहाकुलं तत्र यक्षराक्षससेवितम् । श्रुत्वा जनमुखाद्रामो धर्मारण्यमरण्यकम् । तच्छ्रुत्वा रामदेवस्तु न चिंता क्रियतामिति

ജനങ്ങളുടെ വായിൽ നിന്ന് ധർമ്മാരണ്യം യഥാർത്ഥ വനാന്തരമാണെന്നും—വ്യാഘ്രസിംഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും യക്ഷരാക്ഷസർ സഞ്ചരിക്കുന്നതുമാണെന്നും—കേട്ട രാമദേവൻ പറഞ്ഞു: “ചിന്ത വേണ്ട।”

Verse 61

तत्रस्थान्वणिजः शूरान्दक्षान्स्वव्यवसायके

അപ്പോൾ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന വീരരും ദക്ഷരുമായ, തങ്ങളുടെ വ്യാപാരത്തിൽ നിപുണരായ വണിക്കരെ രാമൻ അഭിസംബോധന ചെയ്തു।

Verse 62

समर्थान्हि महाकायान्महाबलपराक्रमान् । समाहूय तदा काले वाक्यमेतदथाब्रवीत्

അപ്പോൾ കഴിവുള്ള, മഹാകായരും മഹാബല-പരാക്രമസമ്പന്നരുമായവരെ വിളിച്ചുകൂട്ടി അദ്ദേഹം ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।

Verse 63

शिबिकां सुसुवणां मे शीघ्रं वाहयताचिरम् । यथा क्षणेन चैकेन धर्मरण्यं व्रजाम्यहम्

“എന്റെ സ്വർണശോഭിത ശിബിക വേഗത്തിൽ, താമസമില്ലാതെ വഹിക്കൂ; ഞാൻ ഒരേ ക്ഷണത്തിൽ ധർമാരണ്യത്തിലെത്തേണ്ടതാണ്.”

Verse 64

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापात्प्रमुच्यते । एवं ते वणिजः सर्वै रामेण प्रेरितास्तदा

“അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് (പുണ്യജലം) പാനം ചെയ്താൽ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചനം ലഭിക്കും.” ഇങ്ങനെ അപ്പോൾ രാമൻ എല്ലാ വണിക്കരെയും പ്രേരിപ്പിച്ചു।

Verse 65

तथेत्युक्त्वा च ते सर्वे ऊहुस्तच्छिबिकां तदा । क्षेत्रमध्ये यदा रामः प्रविष्टः सहसैनिकः

“തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞു അവർ എല്ലാവരും അപ്പോൾ ആ ശിബിക വഹിക്കാൻ തുടങ്ങി. രാമൻ സൈന്യസഹിതം ക്ഷേത്രമദ്ധ്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ…

Verse 66

तद्यानस्य गतिर्मंदा संजाता किल भारत । मंदशब्दानि वाद्यानि मातंगा मंदगामिनः

ഹേ ഭാരതാ! ആ വാഹനത്തിന്റെ ഗതി നിശ്ചയമായും മന്ദമായി. വാദ്യങ്ങളുടെ നാദവും മൃദുവായി; ആനകളും മന്ദഗതിയിൽ നടന്നു.

Verse 67

हयाश्च तादृशा जाता रामो विस्मय मागतः । गुरुं पप्रच्छ विनयाद्वशिष्ठं मुनिपुंगवम्

കുതിരകളും അതുപോലെ മന്ദവും ശിഥിലവും ആയി. വിസ്മയഭരിതനായ രാമൻ വിനയത്തോടെ തന്റെ ഗുരുവായ മുനിപുങ്ഗവൻ വസിഷ്ഠനെ ചോദിച്ചു.

Verse 68

किमेतन्मंदगतयश्चित्रं हृदि मुनीश्वर । त्रिकालज्ञो मुनिः प्राह धर्मक्षेत्रमुपागतम्

രാമൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ മുനീശ്വരാ! എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഈ വിചിത്രം എന്ത്—എല്ലാവരും എന്തുകൊണ്ട് മന്ദഗതിയിലാണ്?” ത്രികാലജ്ഞനായ മുനി പറഞ്ഞു—“നീ ധർമ്മക്ഷേത്രത്തിലെത്തിയിരിക്കുന്നു.”

Verse 69

तीर्थे पुरातने राम पादचारेण गम्यते । एवं कृते ततः पश्चात्सैन्यसौख्यं भविष्यति

“ഹേ രാമാ! ഈ പുരാതന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പാദചാരിയായി തന്നെ പോകണം. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ പിന്നെ സൈന്യത്തിന് സുഖവും ക്ഷേമവും ഉണ്ടാകും.”

Verse 70

पादचारी ततौ रामः सैन्येन सह संयुतः । मधुवासनके ग्रामे प्राप्तः परमभावनः

അപ്പോൾ പരമ പാവനനായ രാമൻ സൈന്യത്തോടൊപ്പം പാദചാരിയായി പുറപ്പെട്ടു, മധുവാസനക എന്ന ഗ്രാമത്തിലെത്തി.

Verse 72

ततो रामो हरिक्षेत्रं सुवर्णादक्षिणे तटे । निरीक्ष्य यज्ञयोग्याश्च भूमीर्वै बहुशस्तथा

അനന്തരം രാമൻ സുവർണാ നദിയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലെ ഹരിക്ഷേത്രം ദർശിച്ച്, യജ്ഞയോഗ്യമായ അനേകം ഭൂഭാഗങ്ങളെ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിച്ചു।

Verse 73

गुरुणा चोक्तमार्गेण मातॄणां पूजनं कृतम् । नानोपहारैर्विविधैः प्रतिष्ठाविधिपूर्वकम्

ഗുരു ഉപദേശിച്ച മാർഗ്ഗപ്രകാരം മാതൃകകളുടെ പൂജ നടത്തി; പ്രതിഷ്ഠാവിധി പാലിച്ച് നാനാവിധ ഉപഹാരങ്ങൾ സമർപ്പിച്ചു।

Verse 74

सैन्यसंघं समुत्तीर्य्य बभ्राम क्षेत्रमध्यतः । तत्र तीर्थेषु सर्वेषु देवतायतनेषु च

സൈന്യസംഘത്തെ മറുകര കടത്തിയ ശേഷം, അവൻ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മദ്ധ്യഭാഗത്ത് സഞ്ചരിച്ചു; അവിടെയുള്ള എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും ദേവതാലയങ്ങളിലും സന്ദർശിച്ചു।

Verse 75

यथोक्तानि च कर्माणि रामश्चक्रे विधानतः । श्राद्धानि विधिवच्चक्रे श्रद्धया परया युतः

രാമൻ നിർദ്ദേശിച്ചതുപോലെ കർമ്മങ്ങൾ വിധിപൂർവ്വം നിർവഹിച്ചു; പരമശ്രദ്ധയോടെ വിധിവത്ഭാവത്തിൽ ശ്രാദ്ധങ്ങളും നടത്തി।

Verse 76

स्थापयामास रामेशं तथा कामेश्वरं पुनः । स्थानाद्वायुप्रदेशे तु सुवर्णो भयतस्तटे

അവൻ രാമേശനെയും, പിന്നെയും കാമേശ്വരനെയും പ്രതിഷ്ഠിച്ചു—സുവർണാ നദിയുടെ ‘ഭയത’ തീരത്തിലെ ‘വായുപ്രദേശം’ എന്ന സ്ഥലത്ത്।

Verse 77

कृत्वैवं कृतकृत्योऽभूद्रामो दशरथात्मजः । कृत्वा सर्वविधिं चैव सभायां समुपाविशत्

ഇങ്ങനെ ചെയ്തു ദശരഥനന്ദനൻ ശ്രീരാമൻ കൃതകൃത്യനായി. സർവ്വവിധി-വിധാനങ്ങളും പൂർത്തിയാക്കി സഭാമണ്ഡപത്തിൽ ഉപവിഷ്ടനായി.

Verse 78

तां निशां स नदीतीरे सुष्वाप रघुनंदनः । ततोऽर्द्धरात्रे संजाते रामो राजीवलोचनः

ആ രാത്രി രഘുനന്ദനൻ ശ്രീരാമൻ നദീതീരത്ത് ശയിച്ചു. പിന്നെ അർദ്ധരാത്രി വന്നപ്പോൾ, പദ്മനയനൻ രാമൻ—

Verse 79

जागृतस्तु तदा काल एकाकी धर्मवत्सलः । अश्रौषीच्च क्षणे तस्मिन्रामो नारीविरोदनम्

ആ സമയത്ത് ധർമ്മവത്സലനായ രാമൻ ഏകാകിയായി ജാഗരൂകനായിരുന്നു. അതേ ക്ഷണത്തിൽ ഒരു സ്ത്രീയുടെ കരുണ വിലാപം അദ്ദേഹം കേട്ടു.

Verse 80

निशायां करुणैर्वाक्यै रुदंतीं कुररीमिव । चारैर्विलोकयामास रामस्तामतिसंभ्रमात्

രാത്രിയിൽ കുരരീ പക്ഷിയെപ്പോലെ കരുണ വാക്കുകളോടെ കരഞ്ഞ അവളെ കേട്ട്, അത്യന്തം വ്യാകുലനായി രാമൻ ചാരന്മാരെ അയച്ച് ചുറ്റും അന്വേഷിപ്പിച്ചു.

Verse 81

दृष्ट्वातिविह्वलां नारीं क्रंदन्तीं करुणैः स्वरैः । पृष्टा सा दुःखिता नारी रामदूतैस्तदानघ

അത്യന്തം വ്യാകുലയായി കരുണസ്വരത്തിൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന ആ സ്ത്രീയെ കണ്ടപ്പോൾ, ഓ നിർമലനേ! രാമദൂതന്മാർ ആ ദുഃഖിതയായ സ്ത്രീയോട് അവളുടെ ദുഃഖകാരണം ചോദിച്ചു.

Verse 82

दूता ऊचुः । कासि त्वं सुभगे नारि देवी वा दानवी नु किम् । केन वा त्रासितासि त्वं मुष्टं केन धनं तव

ദൂതന്മാർ പറഞ്ഞു—ഹേ സുഭഗേ നാരീ, നീ ആരാണ്? നീ ദേവിയാണോ ദാനവിയാണോ? നിന്നെ ആരാണ് ഭീതിപ്പെടുത്തിയത്? നിന്റെ ധനം ആരാണ് ബലമായി കവർന്നത്?

Verse 83

विकला दारुणाञ्छब्दानुद्गिरंती मुहुर्मुहुः । कथयस्व यथातथ्यं रामो राजाभिपृच्छति

വിറച്ചുകൊണ്ട്, വീണ്ടും വീണ്ടും കഠിനശബ്ദങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട്—സത്യം എങ്ങനെയോ അങ്ങനെ തന്നെ പറയുക; രാജാ രാമൻ നിന്നോടു ചോദിക്കുന്നു.

Verse 84

तयोक्तं स्वामिनं दूताः प्रेषयध्वं ममांतिकम् । यथाहं मानसं दुःखं शांत्यै तस्मै निवेदये

അവൾ ദൂതന്മാരോടു പറഞ്ഞു—എന്റെ സ്വാമിയെ എന്റെ അടുക്കൽ അയയ്ക്കുക; എന്റെ ഹൃദയദുഃഖം അദ്ദേഹത്തോട് അറിയിച്ച് ശാന്തി പ്രാപിക്കട്ടെ.

Verse 85

तथेत्युक्त्वा ततो दूता राममागत्य चाब्रुवन्

“തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞ് ദൂതന്മാർ പിന്നെ രാമന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു അറിയിച്ചു.