Adhyaya 15

Verse 1

व्यास उवाच । न पश्यंति तदा शीर्षं ब्रह्माद्यास्तु सुरास्तदा । किं कुर्म इति हेत्युक्त्वा ज्ञानिनस्ते व्यचिन्तयन्

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർ ആ ശിരസ് കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ‘നാം എന്തു ചെയ്യണം?’ എന്നു പറഞ്ഞ് ആ ജ്ഞാനികൾ ആലോചിച്ചു.

Verse 2

उवाच विश्वकर्माणं तदा ब्रह्मा सुरान्वितः

അപ്പോൾ ദേവന്മാരോടുകൂടെ ബ്രഹ്മാവ് വിശ്വകർമ്മാവിനോട് പറഞ്ഞു.

Verse 3

ब्रह्मोवाच । विश्वकर्मस्त्वमेवासि कार्यकर्ता सदा विभो । शीघ्रमेव कुरु त्वं वै वक्त्रं सांद्रं च धन्विनः

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ വിഭു വിശ്വകർമ്മാ! നീയേ സദാ കാര്യസാധകൻ. അതിനാൽ ആ ധനുർധരനു വേണ്ടി വേഗത്തിൽ ദൃഢവും ഘനവുമായ മുഖം (ശിരസ്) നിർമ്മിക്കൂ.

Verse 4

यज्ञकार्यं निवृत्याशु वदंति विविधाः सुराः

യജ്ഞകർമ്മം വേഗത്തിൽ നിർത്തി വിവിധ ദേവന്മാർ തമ്മിൽ സംസാരിച്ചു.

Verse 5

यज्ञभागविहीनं मां किं पुनर्वच्मि ते ऽग्रतः । यज्ञभागमहं देव लभेयैवं सुरैः सह

‘യജ്ഞഭാഗം ഇല്ലാതെ ഞാൻ നിന്റെ മുമ്പിൽ പിന്നെ എന്തു പറയാം? ഹേ ദേവാ! ദേവന്മാരോടുകൂടെ ഞാനും ഇങ്ങനെ എന്റെ യജ്ഞഭാഗം ലഭിക്കട്ടെ.’

Verse 6

ब्रह्मोवाच । दास्यामि सर्वयज्ञेषु विभागं सुरवर्द्धके । सोमे त्वं प्रथमं वीर पूज्यसे श्रुतिकोविदैः

ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദേവവർദ്ധകാ! സർവ്വയജ്ഞങ്ങളിലും നിനക്കു യഥോചിതമായ വിഭാഗം ഞാൻ നല്കും. ഹേ സോമാ, ഹേ വീരാ! ശ്രുതി-കോവിദന്മാർ നിന്നെ ആദ്യം പൂജിക്കും.

Verse 7

तद्विष्णोश्च शिरस्तावत्संधत्स्वामरवर्द्धक । विश्वकर्माब्रवीद्देवानानयध्वं शिरस्त्विति

അപ്പോൾ (ബ്രഹ്മാവ്)—ഹേ ദേവവർദ്ധകാ! ആ ശിരസ്സിനെ ഉടൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ദേഹത്തോടു ചേർക്കുക. വിശ്വകർമ്മ ദേവന്മാരോട് പറഞ്ഞു—“ശിരസ് കൊണ്ടുവരിക.”

Verse 8

तन्नास्तीति सुराः सर्वे वदंति नृपसत्तम । मध्याह्ने तु समुद्भूते रथस्थो दिवि चांशुमान्

ഹേ നൃപശ്രേഷ്ഠാ! എല്ലാ ദേവന്മാരും—“അത് (ശിരസ്) ഇല്ല” എന്നു പറഞ്ഞു. എന്നാൽ മധ്യാഹ്നം വന്നപ്പോൾ രഥസ്ഥനായ ദീപ്തിമാൻ സൂര്യൻ ആകാശത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 9

दृष्टं तदा सुरैः सर्वै रथादश्वमथानयन् । छित्त्वा शीर्षं महीपाल कबंधाद्वाजिनो हरेः

അപ്പോൾ എല്ലാ ദേവന്മാരും അതു കണ്ടു; രഥത്തിൽ നിന്നു കുതിരയെ കൊണ്ടുവന്നു. ഹേ മഹീപാലാ! ഹരിയുടെ അശ്വത്തിന്റെ കബന്ധത്തിൽ നിന്നു ശിരസ് ഛേദിച്ച് (എടുത്തു).

Verse 10

कबंधे योजयामास विश्वकर्मातिचातुरः । दृष्ट्वा तं देवदेवेशं सुराः स्तुतिमकुर्वत

അത്യന്തം ചാതുര്യമുള്ള വിശ്വകർമ്മ അത് കബന്ധത്തിൽ ചേർത്തു. ദേവദേവേശ്വരനെ കണ്ട ദേവന്മാർ സ്തുതിഗാനം ചെയ്തു.

Verse 11

देवा ऊचुः । नमस्तेऽस्तु जगद्बीज नमस्ते कमलापते । नमस्तेऽस्तु सुरेशान नमस्ते कमलेक्षण

ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു— ഹേ ജഗദ്ബീജമേ! നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ കമലാപതേ! നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ സുരേശാനേ! നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ കമലനയനേ! നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 12

त्वं स्थितिः सर्वभूतानां त्वमेव शरणं सताम् । त्वं हंता सर्वदुष्टानां हयग्रीव नमोऽस्तु ते

നീ സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ നിലനിൽപ്പുശക്തി; നീയേ സജ്ജനരുടെ ശരണം. നീ സർവ്വദുഷ്ടരുടെ സംഹാരകൻ— ഹേ ഹയഗ്രീവാ! നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 13

त्वमोंकारो वषट्कारः स्वाहा स्वधा चतुर्विधा । आद्यस्त्वं च सुरेशान त्वमेव शरणं सदा

നീയേ ഓംകാരവും, നീയേ വഷട്കാരവും; നീയേ സ്വാഹയും സ്വധയും— ചതുര്വിധരൂപത്തിൽ. ഹേ സുരേശാനേ! നീ ആദി; നീയേ സദാ ശരണം.

Verse 14

यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा द्रव्यं होता हुतस्तथा । त्वदर्थं हूयते देव त्वमेव शरणं सखा

നീയേ യജ്ഞം, നീയേ യജ്ഞപതി, നീയേ യജമാനൻ; നീയേ ദ്രവ്യം, ഹോതാവും ആഹുതിയും. ഹേ ദേവാ! നിനക്കായിട്ടാണ് ഹവി അർപ്പിക്കുന്നത്; ഹേ സഖാ, നീയേ ശരണം.

Verse 15

कालः करालरूपस्त्वं त्वं वार्क्कः शीतदीधितिः । त्वमग्निर्वरुणश्चैव त्वं च कालक्षयंकरः

നീയേ കാലം, ഭീകരരൂപധാരി; നീയേ സൂര്യൻ, ശീതകിരണങ്ങളാൽ ദീപ്തൻ. നീയേ അഗ്നിയും വരുണനും; നീയേ കാലക്ഷയം വരുത്തുന്നവൻ.

Verse 16

गुणत्रयं त्वमेवेह गुणहीनस्त्वमेव हि । गुणानामालयस्त्वं च गोप्ता सर्वेषु जंतुषु

ഇവിടെ ത്രിഗുണങ്ങൾ (സത്ത്വ-രജസ്-തമസ്) നീയേ; സത്യത്തിൽ ഗുണാതീതനും നീയേ. ഗുണങ്ങളുടെ ആശ്രയവും നീയേ, സർവ്വജീവികളിലും വസിക്കുന്ന രക്ഷകനും നീയേ.

Verse 17

स्त्रीपुंसोश्च द्विधा त्वं च पशुपक्ष्यादिमानवैः । चतुर्विधं कुलं त्वं हि चतुराशीतिलक्षणः

നീ സ്ത്രീയും പുരുഷനും എന്ന ദ്വിരൂപത്തിലും നിലകൊള്ളുന്നു. പശു, പക്ഷി മുതലായവയും മനുഷ്യരും മുഖേന നീയേ ജീവസമൂഹത്തിന്റെ ചതുര്വിധ സമാഹാരം. സത്യത്തിൽ ചൗരാശി ലക്ഷം യോനികളുടെ ലക്ഷണസ്വരൂപം നീയേ.

Verse 18

दिनांतश्चैव पक्षांतो मासांतो हायनं युगम् । कल्पांतश्च महांतश्च कालांतस्त्वं च वै हरे

ഹേ ഹരി! നീയേ ദിനാന്തം, പക്ഷാന്തം, മാസാന്തം, വർഷപരിവർത്തനം, യുഗങ്ങളുടെ സമാപ്തി. നീയേ കല്പാന്തം, മഹാചക്രങ്ങളുടെ അന്തം; സത്യത്തിൽ കാലാന്തവും നീയേ.

Verse 19

एवंविधैर्महादिव्यैः स्तूयमानः सुरैर्नृप । संतुष्टः प्राह सर्वेषां देवानां पुरतः प्रभुः

ഹേ നൃപ! ഇങ്ങനെ മഹാദിവ്യ സ്തുതികളാൽ ദേവഗണങ്ങൾ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ പ്രഭു സന്തുഷ്ടനായി, സർവ്വ ദേവന്മാരുടെ സന്നിധിയിൽ അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । किमर्थमिह संप्राप्ताः सर्वे देवगणा भुवि । किमेतत्कारणं देवाः कि नु दैत्यप्रपीडिताः

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു— ‘ഹേ ദേവഗണങ്ങളേ! നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ഭൂമിയിൽ ഇവിടെ ഏതു കാരണത്താൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു? ഹേ ദേവന്മാരേ, ഇതിന്റെ കാരണം എന്ത്? ദൈത്യന്മാർ നിങ്ങളെ പീഡിപ്പിച്ച് അമർത്തിയിട്ടുണ്ടോ?’

Verse 21

देवा ऊचुः । न दैत्यस्य भयं जातं यज्ञ कर्मोत्सुका वयम् । त्वद्दर्शनपराः सर्वे पश्यामो वै दिशो दश

ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—ദൈത്യനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം ഞങ്ങൾക്ക് ഇല്ല; യജ്ഞകർമ്മങ്ങൾ നടത്താൻ ഞങ്ങൾ ഉത്സുകരാണ്. എല്ലാവരും നിങ്ങളുടെ ദർശനത്തിൽ ലീനരായി, നിങ്ങളുടെ മംഗളപ്രാകട്യം തേടി പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കുന്നു।

Verse 22

त्वन्मायामोहिताः सर्वे व्यग्रचित्ता भयातुराः । योगारूढस्वरूपं च दृष्टं तेऽस्माभिरुत्तमम्

നിങ്ങളുടെ മായയിൽ മോഹിതരായി ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും മനസ്സിൽ വ്യഗ്രരായി ഭയാതുരരായി. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ, ഹേ ഉത്തമനേ, യോഗത്തിൽ സ്ഥാപിതമായ നിങ്ങളുടെ പരമസ്വരൂപം ഞങ്ങൾ ദർശിച്ചു।

Verse 23

वम्री च नोदितास्माभिर्जागराय तवेश्वर । ततश्चापूर्वमभवच्छिरश्छिन्नं बभूव ते

ഹേ ഈശ്വരാ! ഞങ്ങളുടെ പ്രേരണയാൽ ആ ഉറുമ്പും നിങ്ങളെ ഉണർത്താൻ തുടങ്ങി. അപ്പോൾ അപൂർവമായൊരു സംഭവം നടന്നു—നിങ്ങളുടെ ശിരസ് ഛിന്നമായി; തല വേർപെട്ടു।

Verse 24

सूर्याश्वशीर्षमानीय विश्व कर्मातिचातुरः । समधत्त शिरो विष्णो हयग्रीवोऽस्यतः प्रभो

അപ്പോൾ പ്രഭു ഹയഗ്രീവൻ സൂര്യാശ്വത്തിന്റെ ശിരസ് കൊണ്ടുവന്നു; അത്യന്തം നിപുണനായ വിശ്വകർമ്മൻ അത് വിഷ്ണുവിന്റെ ശിരസ്ഥാനം ആയി സ്ഥാപിച്ചു।

Verse 25

विष्णुरुवाच । तुष्टोऽहं नाकिनः सर्वे ददाम्रि वरमीप्सितम् । हयग्रीवोऽस्म्यहं जातो देवदेवो जगत्पतिः

വിഷ്ണു പറഞ്ഞു—ഹേ സ്വർഗവാസികളേ! ഞാൻ പ്രസന്നനാണ്; നിങ്ങൾ ആഗ്രഹിച്ച വരം നൽകുന്നു. ഞാൻ ഹയഗ്രീവരൂപത്തിൽ അവതീർണനായിരിക്കുന്നു—ദേവദേവൻ, ജഗത്പതി।

Verse 26

न रौद्रं न विरूपं च सुरैरपि च सेवितम् । जातोऽहं वरदो देवा हयाननेति तोषितः

ഞാൻ രൗദ്രനുമല്ല, വിരൂപനുമല്ല; ദേവന്മാർ മാത്രം സേവിക്കുന്നവനും അല്ല. ഹേ ദേവന്മാരേ! ‘ഹയാനന’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസന്നനായി ഞാൻ വരദാതാവായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।

Verse 27

व्यास उवाच । कृते सत्रे ततो वेधा धीमान्सन्तुष्टचेतसा । यज्ञभागं ततो दत्त्वा वम्रीभ्यो विश्वकर्मणे

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—സത്രയാഗം പൂർത്തിയായപ്പോൾ ബുദ്ധിമാനായ വേധാ (ബ്രഹ്മാവ്) സന്തുഷ്ടചിത്തനായി. തുടർന്ന് യാഗഭാഗം നിശ്ചയിച്ച് വിശ്വകർമ്മനുവേണ്ടി വമ്രീകൾക്ക് നൽകി।

Verse 28

यज्ञांते च सुरश्रेष्ठं नमस्कृत्य दिवं ययौ । एतच्च कारणं विद्धि हयाननो यतो हरिः

യാഗാന്തത്തിൽ ദേവശ്രേഷ്ഠനെ നമസ്കരിച്ചു അദ്ദേഹം സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി. ഇതാണ് കാരണം—അതുകൊണ്ടാണ് ഹരി ‘ഹയാനന’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്।

Verse 29

युधिष्ठिर उवाच । येनाक्रांता मही सर्वा क्रमेणैकेन तत्त्वतः । विवरे विवरे रोम्णां वर्तंते च पृथक्पृथक्

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ആരുടെയോ ഒരൊറ്റ പാദക്രമംകൊണ്ട് സമസ്ത ഭൂമിയും തത്ത്വമായി വ്യാപിക്കപ്പെട്ടുവോ, അവന്റെ രോമരന്ധ്രം രോമരന്ധ്രത്തിൽ അവ (ലോകങ്ങൾ) വേറേവേറെ, പ്രത്യേകം പ്രത്യേകം നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 30

ब्रह्मांडानि सहस्राणि दृश्यंते च महाद्युते । न वेत्ति वेदो यत्पारं शीर्षघातो हि वै कथम्

ഹേ മഹാദ്യുതേ! ആയിരക്കണക്കിന് ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങൾ ദൃശ്യമാണ്. ആരുടെ പരമപരിധി വേദത്തിനും അറിയാനാകുന്നില്ലയോ, അവിടെ ‘ശിരോഘാതം’—അഥവാ അന്തിമ അറ്റം എത്തുക—എങ്ങനെ സാധ്യം?

Verse 31

व्यास उवाच । शृणु त्वं पांडवश्रेष्ठ कथां पौराणिकीं शुभाम् । ईश्वरस्य चरित्रं हि नैव वेत्ति चराचरे

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പാണ്ഡവശ്രേഷ്ഠാ, ഈ ശുഭമായ പൗരാണിക കഥ ശ്രവിക്ക. സത്യമായി, ഈശ്വരന്റെ ലീലകൾ ചരാചര സകല ജീവികൾക്കും പൂർണ്ണമായി അറിയപ്പെടുന്നില്ല.

Verse 32

एकदा ब्रह्मसभायां गता देवाः सवासवाः । भूर्लोकाद्याश्च सर्वे हि स्थावराणि चराणि च

ഒരിക്കൽ ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മസഭയിൽ എത്തി. ഭൂലോകം മുതലായിടങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള എല്ലാവരും—സ്ഥാവരവും ചരവും—അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 33

देवा ब्रह्मर्षयः सर्वे नमस्कर्तुं पितामहम् । विष्णुरप्यागतस्तत्र सभायां मंत्रकारणात्

പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിനെ നമസ്കരിക്കാൻ എല്ലാ ദേവന്മാരും ബ്രഹ്മർഷിമാരും എത്തി. ദിവ്യ മന്ത്ര-പരാമർശത്തിന്റെ കാരണത്താൽ വിഷ്ണുവും ആ സഭയിൽ വന്നു.

Verse 34

ब्रह्मा चापि विगर्विष्ठ उवाचेदं वचस्तदा । भोभो देवाः शृणुध्वं कस्त्रयाणां कारणं महत्

അപ്പോൾ ഗർവഭരിതനായ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—‘ഹോ ഹോ ദേവന്മാരേ, കേൾക്കുവിൻ! ത്രയത്തിന്റെ (ത്രിലോക/ത്രയീ) മഹാകാരണം ആര്?’

Verse 35

सत्यं ब्रुवंतु वै देवा ब्रह्मेशविष्णुमध्यतः । तां वाचं च समाकर्ण्य देवा विस्मयमागताः

‘ദേവന്മാർ സത്യം തന്നെ പറയട്ടെ—ബ്രഹ്മ, ഈശ, വിഷ്ണു ഇവരുടെ മദ്ധ്യേ.’ ആ വാക്ക് കേട്ട് ദേവന്മാർ വിസ്മയത്തിലായി.

Verse 36

ऊचुश्चैव ततो देवा न जानीमो वयं सुराः । ब्रह्मपत्नी तदोवाच विष्णुं प्रति सुरेश्वरम् । त्रयाणामपि देवानां महांतं च वदस्व मे

അപ്പോൾ ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—“ഞങ്ങൾ സുരന്മാർ അറിയുന്നില്ല.” തുടർന്ന് ബ്രഹ്മപത്നി ദേവേശ്വരനായ വിഷ്ണുവിനെ അഭിമുഖീകരിച്ച് പറഞ്ഞു—“ത്രിദേവന്മാരിൽ സത്യത്തിൽ മഹത്തൻ ആരെന്നു എനിക്കു പറയുക.”

Verse 37

विष्णुरुवाच । विष्णुमायाबलेनैव मोहितं भुवनत्रयम् । ततो ब्रह्मोवाच चेदं न त्वं जानासि भो विभोः

വിഷ്ണു പറഞ്ഞു—“വിഷ്ണുവിന്റെ തന്നെ മായാബലത്താൽ ത്രിഭുവനവും മോഹിതമായി.” അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—“ഹേ വിഭോ, നീ (സത്യം) അറിയുന്നില്ലയോ?”

Verse 38

नैव मुह्यति ते मायाबलेन नैवमेव च । गर्वहिंसापरो देवो जगद्भर्ता जगत्प्रभुः

“അവൻ നിന്റെ മായാബലത്തിൽ ഒരിക്കലും മോഹിതനാകുന്നില്ല—നിശ്ചയമായും അല്ല. അഹങ്കാരവും ഹിംസയും ആസക്തനായ ആ ദേവൻ (തന്നെ) ജഗദ്ധർത്താവും ജഗത്പ്രഭുവും എന്നു കരുതുന്നു.”

Verse 39

ज्येष्ठं त्वां न विदुः सर्वे विष्णुमायावृताः खिलाः । ततो ब्रह्मा स रोषेण क्रुद्धः प्रस्फुरिताननः

“വിഷ്ണുമായയിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന എല്ലാവരും നിന്നെ ജ്യേഷ്ഠൻ (ശ്രേഷ്ഠൻ) എന്നു തിരിച്ചറിയുന്നില്ല.” അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് രോഷത്തോടെ ക്രുദ്ധനായി; അവന്റെ മുഖം വിറച്ചു.

Verse 40

उवाच वचनं कोपाद्धे विष्णो शृणु मे वचः । येन वक्त्रेण सभायां वचनं समुदीरितम्

കോപത്തോടെ അവൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ വിഷ്ണോ, എന്റെ വചനം കേൾക്കുക. സഭയിൽ ആ വാക്ക് ഏത് വായാൽ ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ടുവോ—”

Verse 41

तच्छीर्षं पततादाशु चाल्पकालेन वै पुनः । ततो हाहाकृतं सर्वं सेंद्राः सर्षिपुरोगमाः

“ആ ശിരസ് വേഗത്തിൽ പതിക്കട്ടെ—അതെ, അല്പകാലത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ!” അപ്പോൾ ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർ, മുന്നിൽ ഋഷിമാരെ നിർത്തി, എല്ലാവരും ഭീതിയിൽ ‘ഹാ ഹാ’ എന്നു വിലപിച്ചു।

Verse 42

ब्रह्माणं क्षमयामासुर्विष्णुं प्रति सुरोत्तमाः । विष्णुश्च तद्वचः श्रुत्वा सत्यंसत्यं भविष्यति

ശ്രേഷ്ഠ ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മാവിനെ ശമിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു, വിഷ്ണുവിനോടു തിരിഞ്ഞു. വിഷ്ണു ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് പറഞ്ഞു—“സത്യം, സത്യം; അത് തീർച്ചയായും സംഭവിക്കും.”

Verse 43

ततो विष्णुर्महातेजास्तीर्थस्योत्पादनेन च । तपस्तेपे तु वै तत्र धर्मारण्ये सुरेश्वरः । अश्वशीर्ष मुखं दृष्ट्वा हयग्रीवो जनार्द्दनः

അപ്പോൾ മഹാതേജസ്സുള്ള വിഷ്ണു—തീർത്ഥോത്പാദനത്തിനായും—ധർമാരണ്യത്തിൽ ദേവേശ്വരനായി തപസ്സു ചെയ്തു. അശ്വശിരോമുഖം കണ്ടപ്പോൾ ജനാർദ്ദനൻ ഹയഗ്രീവരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।

Verse 44

तपस्तेपे महाभाग विधिना सह भारत । न शक्यं केनचित्कर्त्तुमात्मनात्मैव तुष्टवान्

മഹാഭാഗ്യവാനായ ഭാരതാ, അദ്ദേഹം വിധാതാവ് (ബ്രഹ്മാവ്) സഹിതം തപസ്സു ചെയ്തു. ഇത് മറ്റാരാലും സാധ്യമല്ല; തന്റെ ആത്മസ്വരൂപം കൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം തൃപ്തനായി (സ്വയംസിദ്ധനായി) നിന്നു।

Verse 45

ब्रह्मापि तपसा युक्तस्तेपे वर्षशतत्रयम् । तिष्ठन्नेव पुरो विष्णोर्विष्णुमायाविमोहितः

ബ്രഹ്മാവും തപസ്സിൽ യുക്തനായി മൂന്നു നൂറു വർഷം തപസ്സു ചെയ്തു—വിഷ്ണുവിന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നിട്ടും, വിഷ്ണുമായയാൽ വിമോഹിതനായി തുടരുകയായിരുന്നു।

Verse 46

यज्ञार्थमवदत्तुष्टो देवदेवो जगत्पतिः । ब्रह्मंस्ते मुक्तताद्यास्ति मम मायाप्यदुःसहा

യജ്ഞാർത്ഥമായി അർപ്പിച്ച ദാനത്തിൽ പ്രസന്നനായ ദേവദേവൻ, ജഗത്പതി അരുളിച്ചെയ്തു— “ഹേ ബ്രഹ്മൻ! നിനക്ക് മോക്ഷാദി സിദ്ധമാണ്; എങ്കിലും എന്റെ മായ സഹിക്കുക ദുഷ്കരം.”

Verse 47

ततो लब्धवरो ब्रह्मा हृष्टचित्तो जनार्द्दनः । उवाच मधुरां वाचं सर्वेषां हितकारणात्

അപ്പോൾ വരം ലഭിച്ച ബ്രഹ്മാവും ഹൃദയം ആനന്ദിച്ച ജനാർദനനും, എല്ലാവരുടെയും ഹിതത്തിനായി മധുരവചനങ്ങൾ അരുളിച്ചെയ്തു।

Verse 48

अत्राभवन्महाक्षेत्रं पुण्यं पापप्रणाशनम् । विधिविष्णुमयं चैतद्भवत्वेतन्न संशयः

ഇവിടെ ഒരു മഹാക്ഷേത്രം ഉദ്ഭവിക്കട്ടെ— പുണ്യവും പാപനാശകവും. ഈ സ്ഥലം വിധി (ബ്രഹ്മാ)യും വിഷ്ണുവും നിറഞ്ഞതാകട്ടെ; ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 49

तीर्थस्य महिमा राजन्हयशीर्षस्तदा हरिः । शुभाननो हि संजातः पूर्वेणैवा ननेन तु

ഹേ രാജാവേ! ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ ഇങ്ങനെ— അപ്പോൾ ഹരി ഹയശീർഷൻ (ഹയഗ്രീവൻ) ആയി; മുൻ കാരണത്താലും ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താലും അവന്റെ മുഖം മംഗളമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।

Verse 50

कंदर्पकोटिलावण्यो जातः कृष्णस्तदा नृप । ब्रह्मापि तपसा युक्तो दिव्यं वर्षशतत्रयम्

ഹേ നൃപാ! അപ്പോൾ കൃഷ്ണൻ കോടി കോടി മന്മഥന്മാരുടെ ലാവണ്യത്തോടെ ജനിച്ചു; ബ്രഹ്മാവും തപസ്സിൽ ലീനനായി മൂന്നു നൂറ് ദിവ്യവർഷങ്ങൾ തപശ്ചര്യം ചെയ്തു।

Verse 51

सावित्र्या च कृतं यत्र विष्णुमाया न बाधते । मायया तु कृतं शीर्षं पंचमं शार्दुलस्य वा

സാവിത്രിയോടുകൂടെ വിധിപൂർവ്വം കർമ്മം ചെയ്തിടത്ത് വിഷ്ണുമായ ബാധിക്കുകയില്ല. എന്നാൽ മായയാൽ ശാർദൂലന്റെ (കടുവയുടെ) അഞ്ചാമത്തെ തലപോലെ ഒരു ശിരസ്സ് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 52

धर्मारण्ये कृतं रम्यं हरेण च्छेदितं पुरा । तस्मै दत्त्वा वरं विष्णुर्जगामादर्शनं ततः

ധർമ്മാരണ്യത്തിൽ പൂർവ്വം ഹരി അവിടെ നിർമ്മിതമായ ആ മനോഹരമായതു (വസ്തു/ഉദ്യാനം) ഛേദിച്ചു. പിന്നെ അവനു വരം നൽകി വിഷ്ണു അദൃശനായി പോയി.

Verse 53

स्थापयित्वा विधिस्तत्र तीर्थं चैव त्रिलोचनम् । मुक्तेशं नाम देवस्य मोक्षतीर्थमरिंदम

അപ്പോൾ വിധി (ബ്രഹ്മാവ്) അവിടെ ഒരു തീർത്ഥവും, ത്രിലോചനൻ (ശിവൻ) എന്ന ദേവതയുടെ പ്രതിഷ്ഠയും സ്ഥാപിച്ചു. ഹേ അരിന്ദമ! ‘മുക്തേശ’ ദേവന്റെ ആ സ്ഥലം ‘മോക്ഷതീർത്ഥം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായി.

Verse 54

गतः सोऽपि सुरश्रेष्ठः स्वस्थानं सुरसेवितम् । तत्र प्रेता दिवं यांति तर्पणेन प्रतर्पिताः

ആ ദേവശ്രേഷ്ഠനും ദേവന്മാർ സേവിക്കുന്ന തന്റെ സ്വധാമത്തിലേക്ക് പോയി. അവിടെ തർപ്പണത്താൽ തൃപ്തരാക്കിയ പ്രേതാത്മാക്കൾ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 55

अश्वमेधफलं स्नाने पाने गोदानजं फलम् । पुष्कराद्यानि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा

ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ അശ്വമേധയാഗഫലം ലഭിക്കുന്നു; ഈ ജലം പാനം ചെയ്താൽ ഗോദാനഫലം ലഭിക്കുന്നു. ഇത് പുഷ്കരാദി തീർത്ഥങ്ങളെയും ഗംഗാദി നദികളെയും പോലെ പാവനമാണ്.

Verse 56

स्नानार्थमत्रागच्छंति देवताः पितरस्तथा । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे मुक्तेशं पूजयेत्तु यः

ഇവിടെ സ്നാനാർത്ഥമായി ദേവന്മാരും പിതൃഗണങ്ങളും കൂടി വരുന്നു. കാർത്തികമാസത്തിൽ കൃത്തികാ-യോഗസമയത്ത് മുക്തേശനെ പൂജിക്കുന്നവൻ ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ വിശേഷപുണ്യത്തിന് അർഹനാകുന്നു.

Verse 57

स्नात्वा देवसरे रम्ये नत्वा देवं जनार्द्दनम् । यः करोति नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते

രമ്യമായ ദേവസരസ്സിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ജനാർദ്ദനനെ നമസ്കരിച്ച് ഭക്തിയോടെ പൂജ ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനാകുന്നു.

Verse 58

भुक्त्वा भोगा न्यथाकामं विष्णुलोकं स गच्छति । अपुत्रा काकवंध्या च मृतवत्सा मृतप्रजा

ഇഷ്ടാനുസരണം ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച് അവൻ വിഷ്ണുലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. അപുത്ര, കാകവന്ധ്യ, മൃതവത്സ, മൃതപ്രജയായ സ്ത്രീക്കും ഈ വിധി ദുഃഖദോഷനാശിനിയായി ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 59

एकांबरेण सुस्नातौ पतिपत्न्यौ यथाविधि । तद्दोषं नाशयेन्नूनं प्रजाप्तिप्रतिबन्धकम्

ഭർത്താവും ഭാര്യയും ഒരേ വസ്ത്രം ധരിച്ചു വിധിപ്രകാരം നന്നായി സ്നാനം ചെയ്താൽ, സന്താനപ്രാപ്തിയെ തടയുന്ന ദോഷം അത് തീർച്ചയായും നശിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 60

मोक्षेश्वरप्रसादेन पुत्रपौत्रादि वर्द्धयेत् । दद्याद्वैकेन चित्तेन फलानि सत्यसंयुता

മോക്ഷേശ്വരന്റെ പ്രസാദത്താൽ പുത്ര-പൗത്രാദി വംശം വർദ്ധിക്കും. സത്യനിഷ്ഠയോടെ ഏകാഗ്രചിത്തമായി ഫലങ്ങൾ ദാനമായി നൽകണം.

Verse 61

निधाय वंशपात्रेऽपि नारी दोषात्प्रमुच्यते । प्राप्नुवंति च देवाश्च अग्निष्टोमफलं नृप

വംശപാത്രത്തിലേക്കും ആ ഹവിസ്സ് നിക്ഷേപിച്ചാൽ സ്ത്രീ ദോഷത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തയാകും. ഹേ നൃപാ! ദേവന്മാരും അഗ്നിഷ്ടോമയാഗഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 62

वेधा हरिर्हरश्चैव तप्यंते परमं तपः । धर्मारण्ये त्रिसंध्यं च स्नात्वा देवसरस्यथ

വേധാ ബ്രഹ്മാവും ഹരിയും ഹരനും തന്നേ പരമതപസ്സു അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. ധർമാരണ്യത്തിലെ ദേവസരസ്സിൽ ത്രിസന്ധ്യകളിൽ (പ്രഭാതം, മധ്യാഹ്നം, സായാഹ്നം) സ്നാനം ചെയ്താൽ ആ പുണ്യാനുഷ്ഠാനം സിദ്ധമാകുന്നു.

Verse 63

तत्र मोक्षेश्वरः शंभुः स्थापितो वै ततः सुरैः । तत्र सांगं जपं कृत्वा न भूयः स्तनपो भवेत्

അവിടെ ദേവന്മാർ ശംഭുവിനെ ‘മോക്ഷേശ്വരൻ’ എന്ന രൂപത്തിൽ നിശ്ചയമായി സ്ഥാപിച്ചു. അവിടെ സാംഗമായി (നിയമ-ഉപാംഗങ്ങളോടുകൂടെ) ജപം ചെയ്താൽ വീണ്ടും മുലകുടിക്കുന്ന ശിശുവായി ജനിക്കേണ്ടതില്ല—അഥവാ പുനർജന്മമില്ല.

Verse 64

एवं क्षेत्रं महाराज प्रसिद्धं भुवनत्रये । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं पितॄणां श्रद्धयान्वितः

ഹേ മഹാരാജാ! ഇങ്ങനെ ഈ ക്ഷേത്രം ത്രിലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമാണ്. ആരെങ്കിലും അവിടെ പിതൃകൾക്കായി ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുകയാണെങ്കിൽ—

Verse 65

उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् । देवसरो महारम्यं नानापुष्पैः समन्वितम् । श्यामं सकलकल्हारैर्विविधैर्जलजंतुभिः

അവൻ ഏഴ് ഗോത്രങ്ങളെ ഉയർത്തുകയും നൂറൊന്ന് കുലങ്ങളെ തരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ദേവസരസ് അത്യന്തം രമണീയം; നാനാവിധ പുഷ്പങ്ങളാൽ അലങ്കൃതം; സർവ്വവിധ കല്ഹാരപദ്മങ്ങളാൽ ശ്യാമവർണ്ണം, വിവിധ ജലചരജീവികളാൽ സമ്പൂർണം.

Verse 66

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैः सेवितं सुरमानुषैः । सिद्धैर्यक्षैश्च मुनिभिः सेवितं सर्वतः शुभम्

ഈ സരോവരം ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, മഹേശൻ മുതലായ ദേവന്മാർ സേവിച്ചു വണങ്ങുന്നതാണ്. ദേവ-മനുഷ്യർ, സിദ്ധർ, യക്ഷർ, മുനിമാർ എന്നിവരും ഇവിടെ എത്തുന്നു; എല്ലാതരത്തിലും മംഗളകരവും പുണ്യപ്രദവും ആകുന്നു.

Verse 67

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं तत्सरः ख्यातं तस्मि न्स्थाने द्विजोत्तम । तस्य रूपं प्रकारं च कथयस्व यथातथम्

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ആ സ്ഥലത്തെ പ്രസിദ്ധമായ ആ സരോവരം എങ്ങനെയാണ്? അതിന്റെ രൂപവും സ്വഭാവവും യഥാതഥമായി എനിക്ക് പറഞ്ഞു തരിക.

Verse 68

व्यास उवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर । यस्य संकीर्तनान्नूनं सर्वपापैः प्रमुच्यते

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—സാധു, സാധു! ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞ ധർമ്മപുത്ര യുധിഷ്ഠിരാ, നീ ഉത്തമമായ ചോദ്യം ചോദിച്ചു. നിശ്ചയമായും അതിന്റെ സംകീർത്തനം മാത്രം ചെയ്താൽ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 69

अतिस्वछतरं शीतं गंगोदकसमप्रभम् । पवित्रं मधुरं स्वादु जलं तस्य नृपोत्तम

ഹേ നൃപോത്തമാ! ആ സരോവരത്തിലെ ജലം അത്യന്തം സുതാര്യവും ശീതളവും, ഗംഗാജലത്തെപ്പോലെ ദീപ്തിമാനുമാണ്. അത് പവിത്രവും മധുരവും രുചികരവുമാകുന്നു.

Verse 70

महाविशालं गंभीरं देवखातं मनोरमम् । लहर्यादिभिर्गंभीरः फेनावर्तसमाकुलम्

അത് മഹാവിശാലവും ഗംഭീരവുമാണ്; ദേവന്മാർ ഖനിച്ചതുപോലെ മനോഹരമായ കുളം. തരംഗങ്ങൾ അതിനെ കൂടുതൽ ആഴമുള്ളതാക്കുന്നു; നുരയോടുകൂടിയ ചുഴികളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

Verse 71

झषमंडूककमठैर्मकरैश्च समाकुलम् । शंखशुक्त्यादि भिर्युक्तं राजहंसैः सुशोभितम्

ആ സരോവർ മത്സ്യങ്ങൾ, തവളകൾ, ആമകൾ, മകരങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ശംഖ്-ശുക്തി മുതലായവകൊണ്ട് സമൃദ്ധവും രാജഹംസങ്ങളാൽ അത്യന്തം ശോഭിതവും ആകുന്നു.

Verse 72

वटप्लक्षैः समायुक्तमश्वत्थाम्रैश्च वेष्टितम् । चक्रवाकसमोपतं बकसारसटिट्टिभैः

അത് വടവും പ്ലക്ഷവൃക്ഷങ്ങളുംകൊണ്ട് സമന്വിതം; അശ്വത്ഥവും മാവുംകൊണ്ട് ചുറ്റപ്പെട്ടത്; ചക്രവാകങ്ങൾ, കൊക്കുകൾ, സാരസങ്ങൾ, ടിറ്റ്ടിഭ പക്ഷികൾ എന്നിവകൊണ്ട് ശോഭിതം.

Verse 73

कमनीय प्रगन्धाच्छच्छत्रपत्रैः सुशोभितम् । सेव्यमानं द्विजैः सर्वैः सारसाद्यैः सुशोभितम्

അത് മനോഹരമായ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞതും കുടപോലെ വിശാലമായ ഇലകളാൽ ശോഭിതവുമാണ്; എല്ലാ ദ്വിജരും അവിടെ ആശ്രയിക്കുന്നു, സാരസാദി പക്ഷികൾ അതിനെ കൂടുതൽ അലങ്കരിക്കുന്നു.

Verse 74

सदेवैर्मुनिभिश्चैव विप्रैर्मत्यैश्च भूमिप । सेवितं दुःखहं चैव सर्वपापप्रणाशनम्

ഹേ ഭൂമിപാ! ആ സരോവർ ദേവന്മാർ, മുനിമാർ, വിപ്രന്മാർ, മർത്ത്യന്മാർ എന്നിവരാൽ സേവിതമാണ്; അത് ദുഃഖഹരവും സർവ്വപാപപ്രണാശകവുമാണ്.

Verse 75

अनादिनिधनोदंतं सेवितं सिद्धमंडलैः । स्नानादिभिः सर्वदैव तत्सरो नृपसत्तम

ഹേ നൃപസത്തമാ! ആ സരോവർ അനാദിയും അവിനാശിയും ആയ മഹത്കീർത്തിയുള്ളത്; സിദ്ധമണ്ഡലങ്ങൾ അതിനെ സേവിക്കുന്നു, സ്നാനാദി ദേവകാര്യാനുഷ്ഠാനങ്ങൾക്കായി അത് എപ്പോഴും ഉപാസ്യമാണ്.

Verse 76

विधिना कुरुते यस्तु नीलोत्सर्गं च तत्तटे । प्रेता नैव कुले तस्य यावदिंद्राश्चतुर्दश

വിധിപൂർവം ആ തീരത്ത് നീലോത്സർഗം ചെയ്യുന്നവന്റെ വംശത്തിൽ പതിനാലു ഇന്ദ്രന്മാരുടെ കാലംവരെ പ്രേതം ഉദിക്കുകയില്ല।

Verse 77

कन्यादानं च ये कुर्युर्विधिना तत्र भूपते । ते तिष्ठन्ति ब्रह्मलोके यावदाभूतसंप्लवम्

ഹേ ഭൂപതേ! അവിടെ വിധിപൂർവം കന്യാദാനം ചെയ്യുന്നവർ ആഭൂതസമ്പ്ലവം (പ്രളയം) വരെയും ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ വസിക്കും।

Verse 78

महिषीं गृहदासीं च सुरभीं सुतसंयुताम् । हेम विद्यां तथा भूमिं रथांश्च गजवाससी

മഹിഷി (എരുമ), ഗൃഹദാസി, കിടാവോടുകൂടിയ പാലുതരുന്ന സുരഭി (പശു), സ്വർണം, വിദ്യ, ഭൂമി, രഥങ്ങൾ, ആനകൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ—ഇവ ദാനങ്ങളായി പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 79

ददाति श्रद्धया तत्र सोऽक्षयं स्वर्गमश्नुते । देवखातस्य माहात्म्यं यः पठेच्छिवसन्निधौ । दीर्घमायुस्तथा सौख्यं लभते नात्र संशयः

അവിടെ ശ്രദ്ധയോടെ ദാനം ചെയ്യുന്നവൻ അക്ഷയ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കുന്നു. ശിവസന്നിധിയിൽ ദേവഖാതത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ ദീർഘായുസ്സും സുഖവും നേടുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 80

यः शृणोति नरो भक्त्या नारी वा त्विदमद्भुतम् । कुले तस्य भवेच्छ्रेयः कल्पांतेऽपि युधिष्ठिर

ഹേ യുധിഷ്ഠിരാ! പുരുഷനോ സ്ത്രീയോ, ഭക്തിയോടെ ഈ അത്ഭുതവൃത്താന്തം കേൾക്കുന്നവന്റെ വംശത്തിൽ കല്പാന്തം വരെയും ശ്രേയസ്സും മംഗളവും ഉദിക്കും।

Verse 81

एतत्सर्वं मयाख्यातं हयग्रीवस्य कारणम् । प्रभास्तस्य तीर्थस्य सर्वपापायनुत्तये

ഹയഗ്രീവനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കാരണമൊക്കെയും ഞാൻ വിശദമായി പറഞ്ഞു. ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രഭാ-മഹിമയാൽ സർവ്വപാപങ്ങൾ പരമമായി നീങ്ങുന്നു.