Prakarana 1
The Sopāna’s final ascent: not merely ‘after the war’ but the re-installation of Rāma as dharma’s living form—where personal grief (viraha) is transmuted into communal auspiciousness (maṅgal) and the bhakta learns to see the Lord’s return as the return of inner order (maryādā) and steadied mind (manaḥ-prasāda).
ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലെ ഈ ഭാഗത്തിൽ തുളസീദാസ് രാമന്റെ അയോധ്യാഗമനത്തെ നഗരത്തിന്റെയും ഭരതന്റെയും ദീർഘവിരഹം തീർക്കുന്ന ഒരു ലിറ്റർജിക്കൽ ഉച്ചകോടിയായി അരങ്ങേറിക്കുന്നു. രസം കരുണയിൽ നിന്ന് (ഭരതന്റെ ക്ഷീണിച്ച വിരഹം; ‘കൃസ തന രാമ ബിയോഗ’) ഹനുമാന്റെ ദൂതഭൂമികയിലൂടെ ആനന്ദവും അത്ഭുതവും ആയി മാറി, സംഗമത്തിലെ ശൃംഗാരസൗരഭ്യത്തിലേക്കും, ജനങ്ങൾ ആരതി, നീചാവർ, മംഗളാചാരം എന്നിവ നിർവഹിക്കുമ്പോൾ വ്യാപകമായ ശാന്തത്തിലേക്കും സമാപിക്കുന്നു. മനസ്സിന്റെ തത്ത്വചിന്ത ഇവിടെ മാനസസവിശേഷമാണ്: രാമൻ ഭരതനെ അങ്കലാപ്പുന്ന സ്നേഹസാന്നിധ്യമുള്ള വ്യക്തിപരനായ പ്രഭുവും, ഒരൊറ്റ കൃപാദൃഷ്ടിയാൽ സമുഹശോകം ലയിപ്പിക്കുന്ന ‘കൃപാസിന്ധു ഭഗവാൻ’ എന്ന കോസ്മിക് സ്വരൂപവും ഒരുപോലെ ആകുന്നു (‘കൃപാദൃഷ്ടി… കിയെ സകല… ബിസോകീ’). ഈ സോപാനതർക്കം ‘മടങ്ങിവരവും സ്ഥാപനം’ എന്നതാണ്: साधകന്റെ ഉള്ളിലെ അയോധ്യ ശുദ്ധമാകുന്നു, ‘പുഷ്പക’ (മനസ്സിന്റെ വാഹനം) വിടപറയുന്നു, ഭക്തി ധർമ്മസമ്പന്നമായ സ്ഥിരാനന്ദമായി പാകപ്പെടുന്നു.
Verses
ശ്ലോകം 1-3
केकीकण्ठाभनीलं सुरवरविलसद्विप्रपादाब्जचिह्नंशोभाढ्यं पीतवस्त्रं सरसिजनयनं सर्वदा सुप्रसन्नम्।पाणौ नाराचचापं कपिनिकरयुतं बन्धुना सेव्यमानंनौमीड्यं जानकीशं रघुवरमनिशं पुष्पकारूढरामम्।।1।।
कोसलेन्द्रपदकञ्जमञ्जुलौ कोमलावजमहेशवन्दितौ।जानकीकरसरोजलालितौ चिन्तकस्य मनभृङ्गसङ्गिनौ।।2।।
कुन्दइन्दुदरगौरसुन्दरं अम्बिकापतिमभीष्टसिद्धिदम्।कारुणीककलकञ्जलोचनं नौमि शंकरमनंगमोचनम्।।3।।
kekīkaṇṭhābhanīlaṁ suravaravilasadviprapādābjacihnaṁśobhāḍhyaṁ pītavastraṁ sarasijanayanaṁ sarvadā suprasannam |pāṇau nārācacāpaṁ kapinikarayutaṁ bandhunā sevyamānaṁnaumīḍyaṁ jānakīśaṁ raghuvaramaniśaṁ puṣpakārūḍharāmam ||1||
kosalendrapadakañjamañjulau komalāvajamaheśavanditau |jānakīkarasarojalālitau cintakasya manabhṛṅgasaṅginau ||2||
kundaindudaragaurasundaraṁ ambikāpatimabhīṣṭasiddhidam |kāruṇīkakalakañjalocanaṁ naumi śaṅkaramanaṅgamocanam ||3||
ജാനകിയുടെ ഭർത്താവ്, രഘു വംശത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠൻ, പുഷ്പക വിമാനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന രാമനെ ഞാൻ എപ്പോഴും സ്തുതിക്കുന്നു: മയിലിന്റെ കഴുത്തുപോലെ നീലനിറമുള്ളവൻ, ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനെന്ന് കാണിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണന്റെ താമരപ്പാദത്തിന്റെ പ്രകാശമാനമായ ചിഹ്നം ധരിച്ചവൻ, സൗന്ദര്യസമ്പന്നൻ, മഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ചവൻ, താമരക്കണ്ണനായവൻ, എപ്പോഴും പ്രസന്നനായവൻ, കൈകളിൽ വില്ലും അമ്പും പിടിച്ചവൻ, വാനരസമൂഹത്തോടുകൂടിയവൻ, തന്റെ സഹോദരനാൽ സേവിക്കപ്പെടുന്നവൻ. കോസല നാഥന്റെ താമരപ്പാദങ്ങൾ മനോഹരമാണ്: മൃദുവായവ, ബ്രഹ്മാവും മഹേശ്വരനും ആരാധിക്കുന്നവ, ജാനകിയുടെ താമരക്കൈകളാൽ ലാളിക്കപ്പെട്ടവ, അവയെ ധ്യാനിക്കുന്നവന്റെ വണ്ടിനെപ്പോലുള്ള മനസ്സിന് എപ്പോഴും കൂടെയിരിക്കുന്നവ. കുന്ദ പുഷ്പം, ചന്ദ്രൻ, ശംഖ് എന്നിവയെപ്പോലെ വെളുത്ത സുന്ദരനായ, അംബികാ പതി, ആഗ്രഹിച്ചത് നൽകുന്നവൻ, കരുണയുള്ള സുന്ദര താമരക്കണ്ണനായ, ദേഹമില്ലാത്ത കാമനിൽ നിന്ന് മുക്തി നൽകുന്ന ശങ്കരന് വന്ദനം.
ദോഹ
रहा एक दिन अवधि कर अति आरत पुर लोग।जहँ तहँ सोचहिं नारि नर कृस तन राम बियोग।।
सगुन होहिं सुंदर सकल मन प्रसन्न सब केर।प्रभु आगवन जनाव जनु नगर रम्य चहुँ फेर।।
कौसल्यादि मातु सब मन अनंद अस होइ।आयउ प्रभु श्री अनुज जुत कहन चहत अब कोइ।।
भरत नयन भुज दच्छिन फरकत बारहिं बार।जानि सगुन मन हरष अति लागे करन बिचार।।
rahā eka dina avadhi kara ati ārata pura loga |jahaṁ tahaṁ socahiṁ nāri nara kṛsa tana rāma biyoga ||
saguna hohiṁ sundara sakala mana prasanna saba kera |prabhu āgavana janāva janu nagara ramya cahuṁ phera ||
kausalyādi mātu saba mana ananda asa hoi |āyau prabhu śrī anuja juta kahana cahata aba koi ||
bharata nayana bhuja dacchina pharakata bārahiṁ bāra |jāni saguna mana haraṣa ati lāge karana bicāra ||
നിശ്ചിതമായ അവധിയിൽ ഒരു ദിവസം മാത്രം ബാക്കിയുള്ളപ്പോൾ, അയോദ്ധ്യാ നഗരത്തിലെ ജനങ്ങൾ വലിയ വ്യാകുലതയിലായിരുന്നു. എവിടെയും സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും രാമനെ പിരിഞ്ഞ് ശരീരം മെലിഞ്ഞ് വിഷമിച്ചു. എല്ലാ ശകുനങ്ങളും സുന്ദരമായും നന്മയായും വർത്തിച്ചു, എല്ലാവരുടെയും മനസ്സ് സന്തോഷത്താൽ നിറഞ്ഞു. നാലു ഭാഗത്തും രമണീയമായ നഗരം പ്രഭുവിന്റെ വരവിനെ അറിയിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. കൗസല്യാദിമാരായ എല്ലാ മാതാക്കളുടെയും മനസ്സിൽ അത്രയും ആനന്ദമുണ്ടായി, ഇപ്പോൾ ആരെങ്കിലും പ്രഭു സീതയോടും അനുജനോടും കൂടി വന്നു എന്ന് പറയാൻ പോകുന്നു എന്ന് ഓരോരുത്തരും അനുഭവിച്ചു. ഭരതന്റെ വലത്തേ കണ്ണും വലത്തേ കൈയും വീണ്ടും വീണ്ടും പുളയി. അവ നല്ല ശകുനങ്ങളാണെന്ന് അറിഞ്ഞ് അവന്റെ മനസ്സ് വലിയ സന്തോഷത്താൽ നിറഞ്ഞു, ചിന്തിക്കാൻ തുടങ്ങി.
ചൗപായി 1.1-4
रहेउ एक दिन अवधि अधारा।समुझत मन दुख भयउ अपारा।।
कारन कवन नाथ नहिं आयउ।जानि कुटिल किधौं मोहि बिसरायउ।।
अहह धन्य लछिमन बड़भागी।राम पदारबिंदु अनुरागी।।
कपटी कुटिल मोहि प्रभु चीन्हा।ताते नाथ संग नहिं लीन्हा।।
जौं करनी समुझै प्रभु मोरी।नहिं निस्तार कलप सत कोरी।।
जन अवगुन प्रभु मान न काऊ।दीन बंधु अति मृदुल सुभाऊ।।
मोरि जियँ भरोस दृढ़ सोई।मिलिहहिं राम सगुन सुभ होई।।
बीतें अवधि रहहि जौं प्राना।अधम कवन जग मोहि समाना।।
raheu eka dina avadhi adhārā |samujhata mana dukha bhayu apārā ||
kārana kavana nātha nahiṁ āyu |jāni kuṭila kidhauṁ mohi bisarāyu ||
ahaha dhanya lachimana baṛabhāgī |rāma padārabindu anurāgī ||
kapaṭī kuṭila mohi prabhu cīnhā |tāte nātha saṅga nahiṁ līnhā ||
jauṁ karanī samujhai prabhu morī |nahiṁ nistāra kalapa sata korī ||
jana avaguna prabhu māna na kāū |dīna baṁdhu ati mṛdula subhāū ||
mori jiyaṁ bharosa dṛṛha soī |milihahiṁ rāma saguna subha hoī ||
bīteṁ avadhi rahahi jauṁ prānā |adhama kavana jaga mohi samānā ||
അവധിയിൽ ഒരു ദിവസം മാത്രം ശേഷിച്ചു, അതാണ് എന്റെ പ്രാണന്റെ ആധാരം; അതിനെ മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ച് അപാരമായ ദുഃഖം ഉണ്ടായി. എന്റെ നാഥൻ വരാതിരിക്കാൻ കാരണം എന്ത്? എന്നെ കുടിലനായി അറിഞ്ഞ് എന്നെ മറന്നുപോയോ? അഹഃ, ലക്ഷ്മണൻ ധന്യൻ, മഹാഭാഗ്യവാൻ; രാമന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ അനുരാഗി. പ്രഭു എന്നെ കപടിയായും കുടിലനായും തിരിച്ചറിഞ്ഞു; അതിനാൽ നാഥൻ എന്നെ തന്നോടൊപ്പം കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയില്ല. പ്രഭു എന്റെ പ്രവൃത്തികൾ തൂക്കിനോക്കിയാൽ, നൂറ് കോടി കൽപ്പങ്ങളിലും എനിക്ക് മുക്തി ഇല്ല. എന്നാൽ പ്രഭു തന്റെ അടിയാർക്കളുടെ ദോഷങ്ങൾ ഒരിക്കലും കണക്കാക്കുന്നില്ല; അവൻ ദീനരുടെ ബന്ധു, സ്വഭാവത്തിൽ അത്യന്തം മൃദുവായവൻ. എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഇതാണ് ദൃഢമായ വിശ്വാസം: ശുഭ ശകുനങ്ങളായി, രാമൻ എന്നെ കണ്ടുമുട്ടും. എന്നാൽ അവധി കഴിഞ്ഞതിനുശേഷവും എന്റെ പ്രാണൻ ശേഷിച്ചിരുന്നാൽ, ലോകത്ത് എനിക്ക് തുല്യനായ അധമൻ ആര്?
ദോഹ 1(क)-(ख)
राम बिरह सागर महँ भरत मगन मन होत।बिप्र रूप धरि पवन सुत आइ गयउ जनु पोत।।1(क)।।
बैठि देखि कुसासन जटा मुकुट कृस गात।राम राम रघुपति जपत स्रवत नयन जलजात।।1(ख)।।
rāma biraha sāgara mahaṁ bharata magana mana hota |bipra rūpa dhari pavana suta āi gayau janu pota ||1(ka)||
baiṭhi dekhi kusāsana jaṭā mukuṭa kṛsa gāta |rāma rāma raghupati japata sravata nayana jalajāta ||1(kha)||
രാമവിരഹത്തിന്റെ സമുദ്രത്തിൽ ഭാരതന്റെ മനസ്സ് മുങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ബ്രാഹ്മണവേഷം ധരിച്ചു, വായുദേവന്റെ പുത്രൻ എത്തി—മുങ്ങുന്നവന്നു തോണിപോലെ തന്നേ. (1ക) അവിടെ ഇരുന്ന് അവൻ കണ്ടു: കുശാസനത്തിൽ, ജടാമുടി കിരീടമായി, ശരീരം ക്ഷീണിച്ചവനായി; ‘രാമ, രാമ’ എന്നു ജപിച്ച്—രഘുപതിയെ സ്മരിച്ച്—കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് ജലധാരയായി കണ്ണുനീർ ഒഴുകുന്നു. (1ഖ)
ചൗപായി 2.1-8
देखत हनूमान अति हरषेउ।पुलक गात लोचन जल बरषेउ।।
मन महँ बहुत भाँति सुख मानी।बोलेउ श्रवन सुधा सम बानी।।
जासु बिरहँ सोचहु दिन राती।रटहु निरंतर गुन गन पाँती।।
रघुकुल तिलक सुजन सुखदाता।आयउ कुसल देव मुनि त्राता।।
रिपु रन जीति सुजस सुर गावत।सीता सहित अनुज प्रभु आवत।।
सुनत बचन बिसरे सब दूखा।तृषावंत जिमि पाइ पियूषा।।
को तुम्ह तात कहाँ ते आए।मोहि परम प्रिय बचन सुनाए।।
मारुत सुत मैं कपि हनुमाना।नामु मोर सुनु कृपानिधाना।।
दीनबंधु रघुपति कर किंकर।सुनत भरत भेंटेउ उठि सादर।।
मिलत प्रेम नहिं हृदयँ समाता।नयन स्रवत जल पुलकित गाता।।
कपि तव दरस सकल दुख बीते।मिले आजु मोहि राम पिरीते।।
बार बार बूझी कुसलाता।तो कहुँ देउँ काह सुनु भ्राता।।
एहि संदेस सरिस जग माहीं।करि बिचार देखेउँ कछु नाहीं।।
नाहिन तात उरिन मैं तोही।अब प्रभु चरित सुनावहु मोही।।
तब हनुमंत नाइ पद माथा।कहे सकल रघुपति गुन गाथा।।
कहु कपि कबहुँ कृपाल गोसाईं।सुमिरहिं मोहि दास की नाईं।।
dekhata hanūmāna ati haraṣeu |pulaka gāta locana jala baraṣeu ||
mana mahaṁ bahuta bhāṁti sukha mānī |boleu śravana sudhā sama bānī ||
jāsu birahaṁ socahu dina rātī |raṭahu nirantara guna gana pāṁtī ||
raghukula tilaka sujana sukhadātā |āyu kusala deva muni trātā ||
ripu rana jīti sujasa sura gāvata |sītā sahita anuja prabhu āvata ||
sunata bacana bisare saba dūkhā |tṛṣāvanta jimi pāi piyūṣā ||
ko tumha tāta kahāṁ te āe |mohi parama priya bacana sunāe ||
māruta suta maiṁ kapi hanumānā |nāmu mora sunu kṛpānidhānā ||
dīnabandhu raghupati kara kiṅkara |sunata bharata bheṁṭeu uṭhi sādara ||
milata prema nahiṁ hṛdayaṁ samātā |nayana sravata jala pulakita gātā ||
kapi tava darasa sakala dukha bīte |mile āju mohi rāma pirīte ||
bāra bāra būjhī kusalātā |to kahuṁ deuṁ kāha sunu bhrātā ||
ehi sandesa sarisa jaga māhīṁ |kari bicāra dekheuṁ kachu nāhīṁ ||
nāhina tāta urina maiṁ tohī |aba prabhu carita sunāvahu mohī ||
taba hanumaṁta nāi pada māthā |kahe sakala raghupati guna gāthā ||
kahu kapi kabahuṁ kṛpāla gosāīṁ |sumirahiṁ mohi dāsa kī nāīṁ ||
കണ്ടപ്പോൾ ഹനുമാൻ മഹാസന്തോഷത്താൽ നിറഞ്ഞു; ശരീരം ആനന്ദരോമാഞ്ചത്താൽ വിറച്ചു, കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് കണ്ണീർ പൊഴിഞ്ഞു. ഹൃദയത്തിൽ പലവിധത്തിൽ സന്തോഷം അനുഭവിച്ചു, ചെവിക്ക് അമൃതതുല്യമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: 'ആരുടെ വിയോഗത്തിൽ നിങ്ങൾ ദിനരാത്രം ദുഃഖിക്കുന്നു, ആരുടെ ഗുണങ്ങൾ നിങ്ങൾ തുടർച്ചയായി ഉരുവിടുന്നു - രഘുകുലത്തിന്റെ തിലകം, സജ്ജനങ്ങൾക്ക് സുഖം നൽകുന്നവൻ, ദേവന്മാരുടെയും മുനിമാരുടെയും രക്ഷകൻ - അദ്ദേഹം സുഖത്തോടെ മടങ്ങിയെത്തി. യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുവിനെ ജയിച്ച് ദേവന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കീർത്തി പാടുമ്പോൾ, പ്രഭു സീതയോടും അനുജനോടും കൂടി വരുന്നു.' ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് എല്ലാ ദുഃഖവും മറക്കപ്പെട്ടു - ദാഹിച്ചവൻ അമൃതം കണ്ടെത്തുന്നതുപോലെ. 'നീ ആരാണ് മകനേ, എവിടെ നിന്നാണ് വരുന്നത്, എനിക്ക് ഇത്രയും പ്രിയപ്പെട്ട വാർത്ത അറിയിക്കാൻ?' 'ഞാൻ വായുപുത്രൻ, വാനരൻ ഹനുമാൻ; എന്റെ നാമം കേൾക്കൂ, കൃപാനിധിയേ.' 'ഞാൻ രഘുപതിയുടെ, ദീനബന്ധുവിന്റെ സേവകൻ.' ഇത് കേട്ട് ഭരതൻ എഴുന്നേറ്റു ആദരവോടെ അദ്ദേഹത്തെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. അവരുടെ സമാഗമത്തിൽ സ്നേഹം ഹൃദയത്തിൽ ഒതുങ്ങിയില്ല; കണ്ണീർ ഒഴുകി, ശരീരങ്ങൾ ആനന്ദത്താൽ വിറച്ചു. 'വാനരാ, നിന്റെ ദർശനം കൊണ്ട് എന്റെ എല്ലാ ദുഃഖവും മാഞ്ഞു; ഇന്ന് ഞാൻ രാമന്റെ പ്രേമത്തെ തന്നെ കണ്ടുമുട്ടി.' ആവർത്തിച്ച് ക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു; പിന്നെ പറഞ്ഞു, 'ഞാൻ നിനക്ക് എന്ത് നൽകണം, സഹോദരാ - പറ.' 'ഈ സന്ദേശത്തിന് തുല്യമായത് ലോകത്ത് മറ്റൊന്നുമില്ല; ഞാൻ ആലോചിച്ചു ഒന്നും കണ്ടെത്തിയില്ല. മകനേ, ഞാൻ നിന്നോട് ഒരിക്കലും കടം വീട്ടില്ല; ഇനി പ്രഭുവിന്റെ ചരിതം പറയൂ.' അനന്തരം ഹനുമാൻ തല പാദങ്ങളിൽ വെച്ച് വണങ്ങി, രഘുപതിയുടെ ഗുണഗാഥ മുഴുവൻ പറഞ്ഞു. ഭരതൻ പറഞ്ഞു, 'പറയൂ വാനരാ - കൃപാലുവായ സ്വാമി എന്നെ ഒരിക്കലും തന്റെ ദാസനായി സ്മരിക്കുന്നുണ്ടോ?'
ഛന്ദ് 2
निज दास ज्यों रघुबंसभूषन कबहुँ मम सुमिरन कर्यो।सुनि भरत बचन बिनीत अति कपि पुलकित तन चरनन्हि पर्यो।।
रघुबीर निज मुख जासु गुन गन कहत अग जग नाथ जो।काहे न होइ बिनीत परम पुनीत सदगुन सिंधु सो।।
nija dāsa jyoṁ raghubaṁsabhūṣana kabahuṁ mama sumirana karyo |suni bharata bacana binīta ati kapi pulakita tana carananhī paryo ||
raghubīra nija mukha jāsu guna gana kahata aga jaga nātha jo |kāhe na hoi binīta parama punīta sadaguna siṁdhu so ||
"രഘു വംശത്തിന്റെ അലങ്കാരം എന്നെ എപ്പോഴെങ്കിലും തന്റെ സ്വന്തം ദാസനെപ്പോലെ ഓർത്തിട്ടുണ്ടോ?" എന്ന ഭരതന്റെ വളരെ വിനയപൂർവ്വമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, വാനരൻ (ഹനുമാൻ) ശരീരം ആനന്ദത്താൽ രോമാഞ്ചമടഞ്ഞ് അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു. ചരാചര ജഗത്തിന്റെ നാഥനായ രാമൻ തന്റെ സ്വന്തം വായിലൂടെ ആരുടെ ഗുണങ്ങളുടെ സമൂഹത്തെ പറയുന്നുവോ, അവൻ അത്യന്തം പവിത്രനായി, സദ്ഗുണങ്ങളുടെ സമുദ്രമായി വിനയിയാകാതിരിക്കുമോ?
ദോഹ 2(क), സോരഠാ 2(ख)
राम प्रान प्रिय नाथ तुम्ह सत्य बचन मम तात।पुनि पुनि मिलत भरत सुनि हरष न हृदयँ समात।।2(क)।।
भरत चरन सिरु नाइ तुरित गयउ कपि राम पहिं।कही कुसल सब जाइ हरषि चलेउ प्रभु जान चढ़ि।।2(ख)।।
rāma prāna priya nātha tumha satya bacana mama tāta |puni puni milata bharata suni haraṣa na hṛdayã samāta ||2(ka)||
bharata carana siru nāi turita gayau kapi rāma pahiṁ |kahī kusala saba jāi haraṣi caleu prabhu jāna caṛhi ||2(kha)||
"നാഥാ, രാമന്‍ക്ക് നിങ്ങള്‍ പ്രാണനെപ്പോലെ പ്രിയപ്പെട്ടവരാണ്; സഹോദരാ, ഞാന്‍ പറയുന്നത് സത്യമാണ്." ഇത് കേട്ട്, ഭരതന്‍ വീണ്ടും വീണ്ടും അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, അവന്റെ ഹൃദയത്തില്‍ ആനന്ദം അടങ്ങിയില്ല. ഭരതന്റെ പാദങ്ങളില്‍ തല വണങ്ങി, വാനരന്‍ വേഗം രാമന്റെ അടുത്തേക്ക് പോയി. പോയി എല്ലാം നന്നായി എന്ന് പറഞ്ഞു, പ്രഭു ആനന്ദിച്ച്, വിമാനം കയറി പുറപ്പെട്ടു.
ചൗപായി 3.1-5
हरषि भरत कोसलपुर आए।समाचार सब गुरहि सुनाए।।
पुनि मंदिर महँ बात जनाई।आवत नगर कुसल रघुराई।।
सुनत सकल जननीं उठि धाईं।कहि प्रभु कुसल भरत समुझाई।।
समाचार पुरबासिन्ह पाए।नर अरु नारि हरषि सब धाए।।
दधि दुर्बा रोचन फल फूला।नव तुलसी दल मंगल मूला।।
भरि भरि हेम थार भामिनी।गावत चलिं सिंधु सिंधुरगामिनी।।
जे जैसेहिं तैसेहिं उटि धावहिं।बाल बृद्ध कहँ संग न लावहिं।।
एक एकन्ह कहँ बूझहिं भाई।तुम्ह देखे दयाल रघुराई।।
अवधपुरी प्रभु आवत जानी।भई सकल सोभा कै खानी।।
बहइ सुहावन त्रिबिध समीरा।भइ सरजू अति निर्मल नीरा।।
haraṣi bharata kosalapura āe |samācāra saba gurahi sunāe ||
puni mandira mahā̃ bāta janāī |āvata nagara kusala raghurāī ||
sunata sakala jananī̃ uṭhi dhāī̃ |kahi prabhu kusala bharata samujhāī ||
samācāra pura-bāsinh pāe |nara aru nāri haraṣi saba dhāe ||
dadhi durbā rocan phala phūlā |nava tulasī dala maṅgala mūlā ||
bhari-bhari hema thāra bhāminī |gāvata caliṁ sindhu sindhuragāminī ||
je jaisehiṁ taisehiṁ uṭhi dhāvahiṁ |bāla bṛddha kahaṁ saṅga na lāvahiṁ ||
eka-ekanha kahaṁ būjhahiṁ bhāī |tumha dekhe dayāla raghurāī ||
avadhapurī prabhu āvata jānī |bhaī sakala sobhā kai khānī ||
bahai suhāvana tribidha samīrā |bhaī sarajū ati nirmala nīrā ||
ഭരതൻ ആനന്ദത്തോടെ കോസല നഗരത്തിൽ വന്നു; എല്ലാ വാർത്തകളും തന്റെ ഗുരുവിനോട് പറഞ്ഞു. പിന്നീട് കൊട്ടാരത്തിൽ അറിയിച്ചു; രഘുരായി നഗരത്തിലേക്ക് കുശലമായി വരുന്നു. കേട്ടയുടനെ എല്ലാ മാതാക്കളും എഴുന്നേറ്റു ഓടി; ഭരതൻ പ്രഭുവിന്റെ കുശലം പറഞ്ഞു അവരെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. നഗര നിവാസികൾ വാർത്ത അറിഞ്ഞപ്പോൾ, പുരുഷനും സ്ത്രീയും എല്ലാവരും ആനന്ദത്തോടെ ഓടി. തൈര്, ദുർവാ പുല്ല്, രോചന വർണ്ണം, കനികൾ, പുഷ്പങ്ങൾ, പുതിയ തുളസി ഇലകൾ - മംഗളത്തിന്റെ മൂലം - ഇവ എടുത്തു. ആനയുടെ നടത്തമുള്ള സ്ത്രീകൾ സ്വർണ്ണ തളികകൾ നിറച്ചു നിറച്ചു, പാടിക്കൊണ്ട് പോയി. ആരാരുടെ അവസ്ഥയിലായിരുന്നോ അങ്ങനെ എഴുന്നേറ്റു ഓടി; കുട്ടികളെയും വൃദ്ധരെയും കൂടെ കൂട്ടിയില്ല. പരസ്പരം ചോദിച്ചു, "സഹോദരാ, ദയാളുവായ രഘുരായിയെ നീ കണ്ടിട്ടുണ്ടോ?" പ്രഭു അയോദ്ധ്യാ നഗരത്തിലേക്ക് വരുന്നു എന്നറിഞ്ഞപ്പോൾ, അത് സകല ശോഭകളുടെ ഖനിയായി. മനോഹരമായ തണുപ്പുള്ള, മൃദുവായ, സുഗന്ധമുള്ള കാറ്റ് വീശി; സരയൂ ജലം വളരെ നിർമ്മലമായി.
ദോഹ 3(क)-(ग)
हरषित गुर परिजन अनुज भूसुर बृंद समेत।चले भरत मन प्रेम अति सन्मुख कृपानिकेत।।3(क)।।
बहुतक चढ़ी अटारिन्ह निरखहिं गगन बिमान।देखि मधुर सुर हरषित करहिं सुमंगल गान।।3(ख)।।
राका ससि रघुपति पुर सिंधु देखि हरषान।बढ़यो कोलाहल करत जनु नारि तरंग समान।।3(ग)।।
haraṣita guru parijana anuj bhūsura bṛnda sameta |cale bharata mana prema ati sanmukha kṛpāniketa ||3(ka)||
bahutaka caṛhī aṭāri-nha nirakhahiṁ gagana bimāna |dekhi madhura sura haraṣita karahiṁ sumaṅgala gāna ||3(kha)||
rākā sasi raghupati pura sindhu dekhi haraṣāna |baṛhayo kolāhala karata janu nāri taraṅga samāna ||3(ga)||
ആനന്ദത്തോടെ, തന്റെ ഗുരു, ബന്ധുക്കൾ, അനുജൻ, ബ്രാഹ്മണരുടെ കൂട്ടത്തോടൊപ്പം, കാരുണ്യത്തിന്റെ വാസസ്ഥലമായ സ്വാമിയെ കാണാൻ മനസ്സിൽ മഹാ പ്രേമയോടെ ഭരതൻ പുറപ്പെട്ടു. നിരവധി സ്ത്രീകൾ ഉയരത്തിലുള്ള മാളികകളിൽ കയറി ആകാശത്തിലെ വിമാനം നോക്കി; അതു കണ്ട് മധുരമായ ശബ്ദത്തിൽ ആനന്ദത്തോടെ മംഗളഗാനങ്ങൾ പാടി. രഘുപതി എന്ന പൂർണ ചന്ദ്രനെ കണ്ട്, നഗരം എന്ന സമുദ്രം ആനന്ദിച്ചു; സ്ത്രീകൾ തരംഗങ്ങളെപ്പോലെ കോലാഹലം ഉണ്ടാക്ക, അത് വർദ്ധിച്ചു.
ചൗപായി 4.1-4
इहाँ भानुकुल कमल दिवाकर।कपिन्ह देखावत नगर मनोहर।।
सुनु कपीस अंगद लंकेसा।पावन पुरी रुचिर यह देसा।।
जद्यपि सब बैकुंठ बखाना।बेद पुरान बिदित जगु जाना।।
अवधपुरी सम प्रिय नहिं सोऊ।यह प्रसंग जानइ कोउ कोऊ।।
जन्मभूमि मम पुरी सुहावनि।उत्तर दिसि बह सरजू पावनि।।
जा मज्जन ते बिनहिं प्रयासा।मम समीप नर पावहिं बासा।।
अति प्रिय मोहि इहाँ के बासी।मम धामदा पुरी सुख रासी।।
हरषे सब कपि सुनि प्रभु बानी।धन्य अवध जो राम बखानी।।
ihā̃ bhānukula kamala divākara |kapinha dekhāvata nagara manohara ||
sunu kapīsa aṅgada laṅkesā |pāvana purī rucira yaha desā ||
jadyapi saba baikunṭha bakhānā |beda purāna bidita jagu jānā ||
avadhapurī sama priya nahiṁ soū |yaha prasaṅga jānai kou koū ||
janmabhūmi mama purī suhāvani |uttara disi baha sarajū pāvani ||
jā majjana te binahiṁ prayāsā |mama samīpa nara pāvahiṁ bāsā ||
ati priya mohi ihā̃ ke bāsī |mama dhāmadā purī sukha rāsī ||
haraṣe saba kapi suni prabhu bānī |dhanya avadha jo rāma bakhānī ||
ഇവിടെ, സൂര്യവംശത്തിലെ താമരയ്ക്ക് സൂര്യനായ രാമൻ വാനരർക്ക് സുന്ദരമായ നഗരം കാണിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. "കേൾക്കുക, സുഗ്രീവാ, അംഗദാ, ലങ്കാധിപതി വിഭീഷണാ: ഈ നഗരം പവിത്രമാണ്, ഈ ദേശം സുന്ദരമാണ്. വൈകുണ്ഠത്തെ എല്ലാവരും പുകഴ്ന്നു പറഞ്ഞാലും, വേദങ്ങളും പുരാണങ്ങളും അറിയിച്ചു ലോകമെങ്ങും അറിഞ്ഞാലും, അയോദ്ധ്യാ നഗരത്തെപ്പോലെ പ്രിയമാണ് അത് എനിക്കില്ല. ഈ കാര്യം ഇവിടെയവിടെ ആരോ ചിലർ മാത്രം മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഈ സുന്ദര നഗരം എന്റെ ജന്മഭൂമി, വടക്കുഭാഗത്ത് പവിത്രമായ സരയൂ നദി ഒഴുകുന്നു. അതിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ, മനുഷ്യർ യാതൊരു പ്രയത്നവുമില്ലാതെ എന്റെ സമീപത്ത് വാസം നേടുന്നു. ഇവിടുത്തെ നിവാസികൾ എനിക്ക് വളരെ പ്രിയപ്പെട്ടവരാണ്. എന്റെ വാസസ്ഥാനം നൽകുന്ന ഈ നഗരം സുഖത്തിന്റെ കൂമ്പാരം." സ്വാമിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വാനരർ എല്ലാവരും ആനന്ദിച്ചു, രാമൻ തന്നെ പുകഴ്ന്ന അയോദ്ധ്യ ധന്യമാണ് എന്നു പറഞ്ഞു.
ദോഹ 4(क)-(ख)
आवत देखि लोग सब कृपासिंधु भगवान।नगर निकट प्रभु प्रेरेउ उतरेउ भूमि बिमान।।4(क)।।
उतरि कहेउ प्रभु पुष्पकहि तुम्ह कुबेर पहिं जाहु।प्रेरित राम चलेउ सो हरषु बिरहु अति ताहु।।4(ख)।।
āvata dekhi loga saba kṛpāsiṁdhu bhagavāna |nagara nikaṭa prabhu prerēu utarēu bhūmi bimāna ||4(ka)||
utari kahēu prabhu puṣpakahi tumha kubera pahiṁ jāhu |prerita rāma calēu so haraṣu birahu ati tāhu ||4(kha)||
എല്ലാ ജനങ്ങളും എതിരേക്കു വരുന്നതു കണ്ട്, കൃപാസിന്ധുവായ ഭഗവാൻ, നഗരത്തിനു സമീപം രഥം ഓടിച്ചു; പുഷ്പകം ഭൂമിയിൽ ഇറങ്ങി. ഇറങ്ങി, പുഷ്പകത്തോട് പ്രഭു പറഞ്ഞു, 'നീ കുബേരന്റെ അടുക്കൽ പോകുക.' രാമനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ട അത്, കല്പനയിൽ ആനന്ദവും, വിയോഗത്തിൽ ആഴമായ ദുഃഖവും കൊണ്ട് പുറപ്പെട്ടു.
ചൗപായി 5.1-4
आए भरत संग सब लोगा।कृस तन श्रीरघुबीर बियोगा।।
बामदेव बसिष्ठ मुनिनायक।देखे प्रभु महि धरि धनु सायक।।
धाइ धरे गुर चरन सरोरुह।अनुज सहित अति पुलक तनोरुह।।
भेंटि कुसल बूझी मुनिराया।हमरें कुसल तुम्हारिहिं दाया।।
सकल द्विजन्ह मिलि नायउ माथा।धर्म धुरंधर रघुकुलनाथा।।
गहे भरत पुनि प्रभु पद पंकज।नमत जिन्हहि सुर मुनि संकर अज।।
परे भूमि नहिं उठत उठाए।बर करि कृपासिंधु उर लाए।।
स्यामल गात रोम भए ठाढ़े।नव राजीव नयन जल बाढ़े।।
āe bharata saṅga saba logā |kṛsa tana śrīraghubīra biyogā ||
bāmadeva basiṣṭha munināyaka |dekhe prabhu mahi dhari dhanu sāyaka ||
dhāi dhare guru carana saroruhā |anuj sahita ati pulaka tanoruhā ||
bheṇṭi kusala būjhī munirāyā |hamareṁ kusala tumhārihiṁ dāyā ||
sakala dvijanha mili nāyu māthā |dharma dhuraṁdhara raghukulnāthā ||
gahē bharata puni prabhu pada paṅkaja |namata jinhahi sura muni saṅkara aja ||
parē bhūmi nahiṁ uṭhata uṭhāe |bara kari kṛpāsiṁdhu ura lāe ||
syāmala gāta roma bhae ṭhāḍhe |nava rājīva nayana jala bāḍhe ||
ഭരതൻ വന്നു, അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം എല്ലാ ജനങ്ങളും, ശ്രീ രഘുവീരന്റെ വിയോഗം കൊണ്ട് ശരീരം മെലിഞ്ഞിരുന്നു. പ്രഭു വാമദേവനെയും വസിഷ്ഠനെയും മുനിനായകരെയും കണ്ടു, വില്ലും അമ്പും ഭൂമിയിൽ വെച്ചു. ഓടി ഗുരുവിന്റെ പാദപദ്മങ്ങൾ പിടിച്ചു, അനുജനോടൊപ്പം, ശരീരത്തിലെ രോമങ്ങൾ മിക്കിലായി നിന്നു. മുനിരായർ അവരെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് കുശലം ചോദിച്ചു. അവർ, നിങ്ങളുടെ കൃപയാൽ ഞങ്ങൾ കുശലമായിരിക്കുന്നു എന്നു പറഞ്ഞു. എല്ലാ ബ്രാഹ്മണരെയും കണ്ട് തല വണങ്ങി, ധർമ്മ ധുരന്ധരനായ രഘുകുലനാഥൻ. പിന്നെ ഭരതൻ പ്രഭുവിന്റെ പാദപദ്മങ്ങൾ പിടിച്ചു, ദേവന്മാർ, മുനിമാർ, ശങ്കരൻ, അജൻ നമിക്കുന്ന പാദങ്ങൾ. ഭൂമിയിൽ വീണ് എഴുന്നേറ്റില്ല, എഴുപ്പിയാലും എഴുന്നേറ്റില്ല; കൃപാസിന്ധു അവനെ ബലമായി നെഞ്ചോട് ചേർത്തു. അവന്റെ കറുത്ത ശരീരത്തിലെ രോമങ്ങൾ നിന്നു, പുതിയ താമരപോലുള്ള കണ്ണുകളിൽ വെള്ളം പെരുകി.
ഛന്ദ് 5.1-2
राजीव लोचन स्रवत जल तन ललित पुलकावलि बनी॥
अति प्रेम हृदयँ लगाइ अनुजहि मिले प्रभु त्रिभुअन धनी॥
प्रभु मिलत अनुजहि सोह मो पहिं जाति नहिं उपमा कही॥
जनु प्रेम अरु सिंगार तनु धरि मिले बर सुषमा लही॥1॥
बूझत कृपानिधि कुसल भरतहि बचन बेगि न आवई॥
सुनु सिवा सो सुख बचन मन ते भिन्न जान जो पावई॥
अब कुसल कौसलनाथ आरत जानि जन दरसन दियो॥
बूड़त बिरह बारीस कृपानिधान मोहि कर गहि लियो॥2॥
rājīva-locana sravata jala tana lalita pulakāvali banī.ati prema hṛdayã lagāi anujahi mile prabhu tribhuana dhanī..
prabhu milata anujahi soha mo pahĩ jāti nahĩ upamā kahī.janu prema aru siṅgāra tanu dhari mile bara suṣamā lahī..1..
būjhata kṛpānidhi kusala bharatahi bacana begi na āvaī.sunu sivā so sukha bacana mana te bhinna jāna jo pāvaī..
aba kusala kausalnātha ārata jāni jana darasana diyo.būṛata biraha bārīsa kṛpānidhāna mohi kara gahi liyo..2..
അദ്ദേഹത്തിന്റെ താമരക്കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് വെള്ളം ഒഴുകി, സുന്ദരമായ ശരീരത്തിൽ രോമാഞ്ചലം നിരയായി ഉയർന്നു. മഹാ പ്രേമയോടെ അനുജനെ ഹൃദയത്തോട് ചേർത്ത്, മൂന്ന് ലോകങ്ങളുടെ നാഥനായ പ്രഭു അവനെ കണ്ടുമുട്ടി. അനുജനെ കണ്ടുമുട്ടുന്ന പ്രഭുവിന്റെ സൗന്ദര്യം വർണ്ണിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിഞ്ഞില്ല; ഒരു ഉപമാനവും പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. പ്രേമവും അലങ്കാരവും ശരീരം ധരിച്ച് കണ്ടുമുട്ടി ഉത്തമ സൗന്ദര്യം നേടിയതുപോലെ തോന്നി. കൃപാനിധിയായ പ്രഭു ഭരതനോട് അവന്റെ കുശലം ചോദിച്ചപ്പോൾ, വാക്കുകൾ വേഗം വന്നില്ല. കേൾക്കുക പാർവതീ: ആ സുഖം അറിഞ്ഞവൻ, അത് വാക്കിനും മനസ്സിനും അപ്പുറമാണെന്ന് അറിയുന്നു. ഇപ്പോൾ എല്ലാം കുശലം, കോസലനാഥാ, നിന്റെ ദാസൻ വിഷമത്തിലാണെന്ന് അറിഞ്ഞ് അവന് നിന്റെ ദർശനം നൽകി. വിരഹത്തിന്റെ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്ന എന്നെ, കൃപാനിധിയേ, കൈ പിടിച്ച് ഉയർത്തി.
ദോഹ 5
पुनि प्रभु हरषि सत्रुहन भेंटे हृदयँ लगाइ।लछिमन भरत मिले तब परम प्रेम दोउ भाइ।।5।।
puni prabhu haraṣi satruhana bheṇṭe hṛdayã lagāi.lachimana bharata mile taba parama prema dou bhāi..5..
അനന്തരം പ്രഭു ആനന്ദത്തോടെ ശത്രുഘ്നനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തുപിടിച്ചു. അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണനും ഭരതനും കണ്ടുമുട്ടി - പരമപ്രേമത്തിൽ രണ്ട് സഹോദരന്മാർ ഒന്നിച്ചു.
ചൗപായി 6.1-5
भरतानुज लछिमन पुनि भेंटे।दुसह बिरह संभव दुख मेटे।।
सीता चरन भरत सिरु नावा।अनुज समेत परम सुख पावा।।
प्रभु बिलोकि हरषे पुरबासी।जनित बियोग बिपति सब नासी।।
प्रेमातुर सब लोग निहारी।कौतुक कीन्ह कृपाल खरारी।।
अमित रूप प्रगटे तेहि काला।जथाजोग मिले सबहि कृपाला।।
कृपादृष्टि रघुबीर बिलोकी।किए सकल नर नारि बिसोकी।।
छन महिं सबहि मिले भगवाना।उमा मरम यह काहुँ न जाना।।
एहि बिधि सबहि सुखी करि रामा।आगें चले सील गुन धामा।।
कौसल्यादि मातु सब धाई।निरखि बच्छ जनु धेनु लवाई।।
bharatānuja lachimāna puni bheṇṭe.dusaha biraha saṁbhava dukha meṭe..
sītā carana bharata siru nāvā.anuj sameta parama sukha pāvā..
prabhu biloki haraṣe purabāsī.janita biyoga bipati saba nāsī..
prema-ātura saba loga nihārī.kautuka kīnha kṛpāla kharārī..
amita rūpa pragaṭe tehi kālā.jathāyoga mile sabahi kṛpālā..
kṛpā-dṛṣṭi raghubīra bilokī.kie sakala nara nāri bisokī..
chana mahĩ sabahi mile bhagavānā.umā marama yaha kāhũ na jānā..
ehi bidhi sabahi sukhī kari rāmā.āgẽ cale sīla guna dhāmā..
kausalyādi mātu saba dhāī.nirakhi baccha janu dhenu lavāī..
ഭരതന്റെ അനുജൻ ശത്രുഘ്നനെ ലക്ഷ്മണൻ വീണ്ടും ആലിംഗനം ചെയ്തു, സഹിക്കാനാവാത്ത വിരഹം കൊണ്ടുണ്ടായ ദുഃഖം മാഞ്ഞു. ഭരതൻ സീതയുടെ പാദങ്ങളിൽ തല കുനിച്ചു, അനുജനോടൊപ്പം പരമസുഖം പ്രാപിച്ചു. പ്രഭുവിനെ കണ്ട് നഗരവാസികൾ ആനന്ദിച്ചു, വിയോഗം കൊണ്ടുണ്ടായ എല്ലാ ദുഃഖവും നശിച്ചു. പ്രേമത്തിൽ ആവേശിതരായ എല്ലാ ജനങ്ങളെയും കണ്ട്, കരുണാമയനായ ഖരന്റെ ശത്രുവായ രാമൻ അത്ഭുതം പ്രവർത്തിച്ചു. ആ സമയത്ത് അസംഖ്യ രൂപങ്ങൾ പ്രകടമായി, കൃപാലു എല്ലാവർക്കും തക്കവണ്ണം സന്ധിച്ചു. രഘുവീരൻ കൃപാദൃഷ്ടിയാൽ നോക്കി, എല്ലാ പുരുഷ സ്ത്രീകളെയും ദുഃഖരഹിതരാക്കി. ഒരു നിമിഷത്തിൽ ഭഗവാൻ എല്ലാവരെയും സന്ധിച്ചു, ഉമാ, ഈ മർമ്മം ആരും മനസ്സിലാക്കിയിട്ടില്ല. ഈ വിധം എല്ലാവരെയും സുഖിപ്പിച്ച്, ശീല ഗുണ ധാമനായ രാമൻ മുന്നോട്ട് പോയി. കൗസല്യ തുടങ്ങിയ എല്ലാ മാതാക്കളും ഓടിച്ചെന്നു, കിടാവിനെ കണ്ട പശുവിനെപ്പോലെ.
ഛന്ദ് 6
जनु धेनु बालक बच्छ तजि गृहँ चरन बन परबस गईं।दिन अंत पुर रुख स्रवत थन हुंकार करि धावत भई।अति प्रेम सब मातु भेटीं बचन मृदु बहुबिधि कहे।गइ बिषम बियोग भव तिन्ह हरष सुख अगनित लहे॥
janu dhenu bālaka baccha taji gṛhã carana bana parabasa gaī̃.dina anta pura rukha sravata thana huṅkāra kari dhāvata bhaī..
ati prema saba mātu bheṭī̃ bacana mṛdu bahubidhi kahe.gaī biṣama biyoga bhava tinh haraṣa sukha aganita lahe..
ഒരു പശുവിനെ, അതിന്റെ കിടാവിനെയും ഭവനത്തെയും ഉപേക്ഷിച്ചു് വനത്തിൽ മേയാൻ നിർബന്ധിച്ചാൽ, ദിവസാവസാനം അതു് നഗരത്തിലേക്കു് തിരിയുന്നു - അതിന്റെ പാൽ ചുരത്തിക്കൊണ്ടു്, ഉച്ചത്തിൽ അലറിക്കൊണ്ടു് ഓടിവരുന്നു: അങ്ങനെതന്നെ എല്ലാ മാതാക്കളും, അളവറ്റ സ്നേഹത്തോടെ, തങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരെ ആലിംഗനം ചെയ്തു പലവിധത്തിൽ മൃദുവായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. വിയോഗത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ ക്രൂരമായ വേദന മാഞ്ഞു, അവർ അളവറ്റ ആനന്ദവും സന്തോഷവും പ്രാപിച്ചു.
ദോഹ 6(क)-(ख)
भेटेउ तनय सुमित्राँ राम चरन रति जानि।रामहि मिलत कैकेई हृदयँ बहुत सकुचानि।।6(क)।।
लछिमन सब मातन्ह मिलि हरषे आसिष पाइ।कैकेइ कहँ पुनि पुनि मिले मन कर छोभु न जाइ।।6(ख)।।
bheṭeu tanaya sumitrā̃ rāma carana rati jāni.rāmahi milata kaikeī hṛdayã bahuta sakucāni..6(ka)..
lachimāna saba mātanhi mili haraṣe āsiṣa pāi.kaikei kahã puni puni mile mana kara chobhu na jāi..6(kha)..
സുമിത്ര തന്റെ പുത്രനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ അവനുള്ള ഭക്തി അറിഞ്ഞ്; കൈകേയി രാമനെ കണ്ടുമുട്ടിയപ്പോൾ, അവളുടെ ഹൃദയം വലിയ ലജ്ജയാൽ നിറഞ്ഞു. ലക്ഷ്മണൻ എല്ലാ മാതാക്കളെയും കണ്ടുമുട്ടി അവരുടെ ആശീർവാദങ്ങൾ വാങ്ങി സന്തോഷിച്ചു. അവൻ കൈകേയിയെ വീണ്ടും വീണ്ടും കണ്ടുമുട്ടി, എങ്കിലും അവളുടെ മനസ്സിലെ വിഷമം മാറിയില്ല.
ചൗപായി 7.1-4
सासुन्ह सबनि मिली बैदेही।चरनन्हि लागि हरषु अति तेही।।
deहिं असीस बूझि कुसलाता।होइ अचल तुम्हार अहिवाता।।
सब रघुपति मुख कमल बिलोकहिं।मंगल जानि नयन जल रोकहिं।।
कनक थार आरति उतारहिं।बार बार प्रभु गात निहारहिं।।
नाना भाँति निछावरि करहीं।परमानंद हरष उर भरहीं।।
कौसल्या पुनि पुनि रघुबीरहि।चितवति कृपासिंधु रनधीरहि।।
हृदयँ बिचारति बारहिं बारा।कवन भाँति लंकापति मारा।।
अति सुकुमार जुगल मेरे बारे।निसिचर सुभट महाबल भारे।।
sāsunhaṁ sabani milī baidehī |carananhi lāgi haraṣu ati tehī ||
dehiṁ asīsa būjhi kusalātā |hoi acala tumhār ahi-vātā ||
saba raghupati mukha-kamala bilokahiṁ |maṅgala jāni nayana-jala rokahiṁ ||
kanaka thāra ārati utārahiṁ |bāra-bāra prabhu gāta nihārahiṁ ||
nānā bhā̃ti nichāvari karahīṁ |paramānanda haraṣa ura bharahīṁ ||
kausalya puni-puni raghubīrahi |citavati kṛpā-siṁdhu raṇadhīrahi ||
hṛdayã bicārati bārahiṁ bārā |kavana bhā̃ti laṅkāpati mārā ||
ati sukumāra jugala mere bāre |nisicara subhaṭa mahābala bhāre ||
വൈദേഹി എല്ലാ അമ്മായിമാരെയും കണ്ടുമുട്ടി, അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണ് അത്യധികം ആനന്ദം പ്രാപിച്ചു. അവർ അവളുടെ സുഖം അന്വേഷിച്ച് അനുഗ്രഹിച്ചു: നിന്റെ ദാമ്പത്യ ജീവിതം എന്നെന്നേക്കും അചഞ്ചലമായി നിലകൊള്ളട്ടെ. എല്ലാവരും രഘുപതിയുടെ താമര മുഖം നോക്കി, മംഗളകരമായ സമയമെന്ന് കരുതി കണ്ണുകളിലെ ജലം തടഞ്ഞു. സ്വർണ്ണ തളികകളിൽ ആരതി ദീപങ്ങൾ കാട്ടി, വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രഭുവിന്റെ ശരീരം നോക്കി. പലതരത്തിലുള്ള നിവേദ്യങ്ങൾ ചെയ്തു, അവരുടെ ഹൃദയം പരമാനന്ദത്താലും ആനന്ദത്താലും നിറഞ്ഞു. കൗസല്യ വീണ്ടും വീണ്ടും രഘുവീരനെ, കൃപാസിന്ധുവായ യുദ്ധവീരനെ നോക്കി. തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചു: അവൻ എങ്ങനെ ലങ്കാപതിയെ കൊന്നു? എന്റെ ഈ രണ്ട് പുത്രന്മാർ വളരെ സുകുമാരരും ചെറുപ്പക്കാരുമാണ്, എന്നാൽ ആ രാക്ഷസ വീരന്മാർ മഹാ ബലവാന്മാരാണ്.
ദോഹ 7
लछिमन अरु सीता सहित प्रभुहि बिलोकति मातु।परमानंद मगन मन पुनि पुनि पुलकित गातु।।7।।
lachimana aru sītā sahita prabhahi bilokati mātu |paramānanda magana mana puni-puni pulakita gātu ||7||
ലക്ഷ്മണനോടും സീതയോടും കൂടെ പ്രഭുവിനെ ദർശിച്ച മാതാവ് പരമാനന്ദത്തിൽ ലയിച്ചു; വീണ്ടും വീണ്ടും അവളുടെ സർവ്വാംഗവും രോമാഞ്ചത്തോടെ വിറച്ചു.
ചൗപായി 8.1-5
लंकापति कपीस नल नीला।जामवंत अंगद सुभसीला।।
हनुमदादि सब बानर बीरा।धरे मनोहर मनुज सरीरा।।
भरत सनेह सील ब्रत नेमा।सादर सब बरनहिं अति प्रेमा।।
देखि नगरबासिन्ह कै रीती।सकल सराहहि प्रभु पद प्रीती।।
पुनि रघुपति सब सखा बोलाए।मुनि पद लागहु सकल सिखाए।।
गुर बसिष्ट कुलपूज्य हमारे।इन्ह की कृपाँ दनुज रन मारे।।
ए सब सखा सुनहु मुनि मेरे।भए समर सागर कहँ बेरे।।
मम हित लागि जन्म इन्ह हारे।भरतहु ते मोहि अधिक पिआरे।।
सुनि प्रभु बचन मगन सब भए।निमिष निमिष उपजत सुख नए।।
laṅkāpati kapīsa nala nīlā |jāṁvanta aṅgada subhasīlā ||
hanumadādi saba bānara bīrā |dhare manohara manuja sarīrā ||
bharata saneha sīla brata nemā |sādara saba baranahiṁ ati premā ||
dekhi nagara-bāsinhi kai rītī |sakala sarāhahi prabhu pada prītī ||
puni raghupati saba sakhā bolāe |muni pada lāgahu sakala sikhāe ||
gura basiṣṭa kulapūjya hamāre |inha kī kṛpā̃ danuja rana māre ||
e saba sakhā sunahu muni mere |bhae samara sāgara kahã bere ||
mama hita lāgi janma inha hāre |bharatahu te mohi adhika piāre ||
suni prabhu bacana magana saba bhae |nimiṣa nimiṣa upajata sukha nae ||
ലങ്കാധിപതി, വാനര രാജാവ്, നലൻ, നീലൻ, ജാംബവാൻ, സുഭാവശീലനായ അംഗദൻ, ഹനുമാനെപ്പോലെ എല്ലാ വാനര വീരന്മാരും മനോഹരമായ മനുഷ്യ ശരീരങ്ങൾ ധരിച്ചു. ഭരതന്റെ സ്നേഹം, ശീലം, വ്രതങ്ങൾ, നിയമങ്ങൾ എന്നിവയെ എല്ലാവരും ഭക്തിയോടെ അത്യധിക പ്രേമത്തോടെ വർണ്ണിച്ചു. നഗര നിവാസികളുടെ രീതി കണ്ട്, അവർ എല്ലാവരും പ്രഭുവിന്റെ പാദങ്ങളോടുള്ള ഭക്തിയെ പ്രശംസിച്ചു. പിന്നെ രഘുപതി എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളെയും വിളിച്ച്, മുനിയുടെ പാദങ്ങളിൽ വീഴാൻ എല്ലാവർക്കും ഉപദേശിച്ചു. "ഗുരു വസിഷ്ഠൻ നമ്മുടെ വംശത്താൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നവൻ. ഇവന്റെ കൃപയാലാണ് യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസരെ വധിച്ചത്. കേൾക്കുക മുനീ, എന്റെ ഈ എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളും യുദ്ധ സാഗരത്തിൽ ബോട്ടുകളായി. എന്റെ ഹിതത്തിനായി ഇവർ ജന്മം ഹരിച്ചു; ഭരതനെക്കാളും എനിക്ക് ഇവർ കൂടുതൽ പ്രിയപ്പെട്ടവർ." പ്രഭുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് എല്ലാവരും ആനന്ദത്തിൽ മുഴുകി; ഓരോ നിമിഷവും പുതിയ സുഖം ഉദിച്ചു.
ദോഹ 8(क)-(ख)
कौसल्या के चरनन्हि पुनि तिन्ह नायउ माथ।आसिष दीन्हे हरषि तुम्ह प्रिय मम जिमि रघुनाथ।।8(क)।।
सुमन बृष्टि नभ संकुल भवन चले सुखकंद।चढ़ी अटारिन्ह देखहिं नगर नारि नर बृंद।।8(ख)।।
kausalya ke carananhi puni tinh nāyu mātha |āsisa dīnhe haraṣi tumha priya mama jimi raghunātha ||8(ka)||
sumana bṛṣṭi nabha saṅkula bhavana cale sukhakaṁda |caṛhī aṭārinhi dekha-hiṁ nagara nāri nara bṛṁda ||8(kha)||
വീണ്ടും അവർ കൗസല്യാദേവിയുടെ പാദങ്ങളിൽ ശിരസ്സു നമിച്ചു. ആനന്ദത്തോടെ അവൾ ആശീർവദിച്ചു: “രഘുനാഥനേപ്പോലെ തന്നേ നിങ്ങൾ എനിക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടവർ.” പുഷ്പവൃഷ്ടി ആകാശത്തെ സാന്ദ്രമാക്കി; ആനന്ദസ്രോതസ്സായ പ്രഭു രാജമന്ദിരത്തിലേക്കു നീങ്ങി. നഗരത്തിന്റെ മഹോത്സവദൃശ്യം കാണാൻ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും കൂട്ടമായി മാളികകളുടെ മുകളിലേക്ക് കയറി.
ചൗപായി 9.1-5
कंचन कलस बिचित्र सँवारे।सबहिं धरे सजि निज निज द्वारे।।
बंदनवार पताका केतू।सबन्हि बनाए मंगल हेतू।।
बीथीं सकल सुगंध सिंचाई।गजमनि रचि बहु चौक पुराई।।
नाना भाँति सुमंगल साजे।हरषि नगर निसान बहु बाजे।।
जहँ तहँ नारि निछावर करहीं।देहिं असीस हरष उर भरहीं।।
कंचन थार आरती नाना।जुबती सजें करहिं सुभ गाना।।
करहिं आरती आरतिहर कें।रघुकुल कमल बिपिन दिनकर कें।।
पुर सोभा संपति कल्याना।निगम सेष सारदा बखाना।।
तेउ यह चरित देखि ठगि रहहीं।उमा तासु गुन नर किमि कहहीं।।
kaṁcana kalasa bicitra saṁvāre |sabahiṁ dhare saji nija-nija dvāre ||
baṁdanavāra patākā ketū |sabanhi banāe maṅgala hetū ||
bīthīṁ sakala sugandha siṁcāī |gajamani raci bahu cauka purāī ||
nānā bhāṁti sumaṁgala sāje |haraṣi nagara nisāna bahu bāje ||
jahaṁ tahaṁ nāri nichāvara karahīṁ |dehiṁ asīsa haraṣa ura bharahīṁ ||
kaṁcana thāra āratī nānā |jubatī sajaṁ kara-hiṁ subha gānā ||
karahiṁ āratī ārati-hara keṁ |raghukula kamala bipina dinakara keṁ ||
pura sobhā saṁpati kalyānā |nigama seṣa sāradā bakhānā ||
teu yaha carita dekhi ṭhagi rahahīṁ |umā tāsu guna nara kimi kahahīṁ ||
അവർ അത്ഭുതകരമായ സ്വർണ്ണപാത്രങ്ങൾ അലങ്കരിച്ചു, ശരിയായി ഒരുക്കി, അവരുടെ സ്വന്തം വാതിലുകളിൽ വെച്ചു. അവർ തോരണങ്ങളും കൊടികളും പതാകകളും നിർമ്മിച്ചു - ഓരോന്നും ശുഭത്തിനായി. എല്ലാ തെരുവുകളിലും സുഗന്ധം തളിച്ചു, പല മുറ്റങ്ങളും പൂജാവിധികളുടെ നിലംവരയ്ക്കൽ ചിത്രങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു. വിവിധ രീതികളിൽ അവർ ശുഭാലങ്കാരങ്ങൾ ഒരുക്കി; സന്തോഷത്തിൽ, പല ആചാരപരമായ മൃദംഗങ്ങൾ നഗരത്തിൽ മുഴങ്ങി. ഇവിടെയും അവിടെയും സ്ത്രീകൾ നൈവേദ്യങ്ങൾ അർപ്പിച്ചു അനുഗ്രഹങ്ങൾ നൽകി, അവരുടെ ഹൃദയങ്ങൾ സന്തോഷത്താൽ നിറഞ്ഞു. സ്വർണ്ണ താലങ്ങളിൽ അവർ പലതരം ആരാധനകൾ നടത്തി; അലങ്കരിച്ച യുവതികൾ ശുഭഗാനങ്ങൾ ആലപിച്ചു. അവർ ദുഃഖനിവാരകനു്, രഘുവംശത്തിന്റെ താമരക്കാട്ടിലെ സൂര്യനു് ആരാധന അർപ്പിച്ചു. നഗരത്തിന്റെ പ്രതാപം, സമൃദ്ധി, ക്ഷേമം - വേദങ്ങൾ, ശേഷൻ, സാരദ എന്നിവർ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഈ പുണ്യകഥ കണ്ടു്, അവർ പോലും അത്ഭുതപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നു; ഉമേ, സാധാരണ മനുഷ്യർക്കു് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ എങ്ങനെ പറയാൻ കഴിയും?
ദോഹ 9(क)-(ख)
नारि कुमुदिनीं अवध सर रघुपति बिरह दिनेस।अस्त भएँ बिगसत भईं निरखि राम राकेस।।9(क)।।
होहिं सगुन सुभ बिबिध बिधि बाजहिं गगन निसान।पुर नर नारि सनाथ करि भवन चले भगवान।।9(ख)।।
nāri kumudinīṁ avadha-sara raghupati biraha dinesa |asta bhaeṁ bigasata bhaīṁ nirakhi rāma rākesa ||9(ka)||
hohiṁ saguna subha bibidha bidhi bājahiṁ gagana nisāna |pura nara nāri sa-nātha kari bhavana cale bhagavāna ||9(kha)||
അയോധ്യയിലെ സ്ത്രീകൾ നഗരസരോവരത്തിലെ കുമുദിനികളുപോലെ ആയിരുന്നു; രഘുനാഥനിൽ നിന്നുള്ള വിരഹത്തിന്റെ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചതോടെ, രാമചന്ദ്രനെ—ചന്ദ്രനെ—ദർശിച്ചപ്പോൾ അവർ പുഷ്പിച്ചു വിരിഞ്ഞു. പലവിധത്തിൽ മംഗളലക്ഷണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; ആകാശത്തിൽ ദേവദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങി. നഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാരെയും സ്ത്രീകളെയും വീണ്ടും അഭയം ലഭിച്ചവരാക്കി, തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ നാഥനെ ലഭിച്ചതെന്ന ആശ്വാസം നൽകിക്കൊണ്ട്, ഭഗവാൻ രാജമന്ദിരത്തിലേക്കു നീങ്ങി.
Inside Prakarana 1
Bhakti highlights
Viraha is shown as a sanctifying fire: Bharata’s longing is not despair but disciplined love that empties the self for the Lord. Hanumān models sevā-bhakti and the power of truthful proclamation—carrying the Lord’s name/news becomes a vehicle of grace for an entire community. The prakarana teaches darśana as transformation: Rāma’s merciful glance (kṛpādṛṣṭi) is enough to dissolve sorrow, implying that bhakti culminates in receptive presence rather than mere effort. Communal rites (ārati, nīchāvar, maṅgalācāra) demonstrate that devotion matures into maryādā—ordered joy, shared auspiciousness, and dharma as lived culture. The final ascent of the Sopāna here is ‘return and establishment’: the inner Ayodhyā is cleansed, the mind steadied (manaḥ-prasāda), and the devotee learns to recognize the Lord’s homecoming as the restoration of inner order.
Compositional abstract
In this Uttar Kāṇḍa segment, Tulasīdāsa stages Rāma’s return to Ayodhyā as a liturgical crescendo that resolves the long viraha of the city and of Bharata. The rasa moves from karuṇa (Bharata’s emaciated longing; ‘kṛsa tana Rāma biyoga’) into ānanda and adbhuta through Hanumān’s messenger-role, culminating in śṛṅgāra-tinged saṃyoga (reunion) and a broad śānta (settled auspiciousness) as the populace performs ārati, nīchāvar, and maṅgalācāra. The theology is characteristically Manas: Rāma is simultaneously the tender personal Lord who embraces Bharata and the cosmic ‘kṛpāsindhu bhagavān’ who, by a single glance, dissolves collective sorrow (‘kṛpādṛṣṭi… kiye sakal… bisokī’). The staircase logic here is ‘return and establishment’: the seeker’s inner Ayodhyā is cleansed, the ‘Pushpaka’ (mind’s vehicle) is dismissed, and devotion matures into stable dharma-filled joy.
The emotional arc
This prakarana is a liturgical emotional ascent that converts private viraha into public maṅgal and finally into śānta-stability. It begins in karuṇa/viraha: Ayodhyā and especially Bharata are worn down by separation (the remembered image of ‘kṛsa tana Rāma biyoga’—a body thinned by longing). The arrival of auspicious signs and Hanumān’s messenger-role shifts the rasa into utkaṇṭhā (yearning poised on the edge of fulfillment) and adbhuta (wonder) as certainty of Rāma’s return spreads like a wave through the city. The Pushpaka’s approach and the first sight of Rāma intensify into ānanda with śṛṅgāra-tinged saṃyoga (reunion sweetness): embraces, tears, and the melting of rigid grief into tenderness. The communal rites—ārati, nīchāvar, maṅgalācāra—expand the joy into a collective utsava-rasa, and the theology of ‘kṛpādṛṣṭi’ (the Lord’s merciful glance) resolves the remaining sorrow into śānta: inner order (maryādā) restored, mind steadied (manaḥ-prasāda), and dharma re-seated as a living presence in the city and in the devotee’s heart.
The dialogue
- याज्ञवल्क्य (Yājñavalkya)भरद्वाज (Bharadvāja) · प्रयाग-घाट (Prayāga-ghāṭ): the ‘confluence-bank’ perspective—history becomes tīrtha; political return (Rājya-āgaman) is read as spiritual saṅgama of bhakti, jñāna, and dharma.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में ‘राम-आगमन/भरत-मिलाप’ का पाठ विरह-शोक की निवृत्ति, गृह-कलह का शमन, और ‘सगुन-सुभ’ (शुभ शकुन व मन-प्रसन्नता) की वृद्धि करता है—विशेषतः परिवार-एकता, राज्य/कार्य-स्थिरता और मन के ‘अवध’ (आत्मिक नगर) में आनंद-प्रतिष्ठा हेतु।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का नाम-संपुट, या ‘राम राम’ (जैसा अंश में ‘राम राम रघुपति जपत’) को प्रत्येक दोहा/चौपाई के पूर्व/पश्चात जप-रूप में जोड़ा जाता है; कुछ परंपराओं में ‘सीता राम’ संपुट भी प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 1 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
