Prakarana 2
यह सोपान ‘धर्म-युद्ध’ का नहीं, ‘अहं-युद्ध’ का है—जहाँ भीतर का रावण (मद, मोह, हठ) अपने ही विवेक (विभीषण/मंदोदरी) को ठुकराकर पतन की सीढ़ी उतरता है, और राम-ध्यान स्थिर होकर करुणा सहित निर्णायक कर्म (धनुष चढ़ाना, बाण संधान) करता है। लंका काण्ड साधक को सिखाता है कि विजय बाह्य रण से पहले अंतःकरण की असंकता (निर्भयता) और शरणागति से होती है; यही ‘सोपान’ को ‘मुक्ति-मार्ग’ बनाता है—वैराग्य, विवेक, और भक्ति की पराकाष्ठा।
ലങ്കാകാണ്ഡത്തിന്റെ പ്രധാന രസം വീരമാണെങ്കിലും, അതിന്റെ മൂലസ്രോതസ് ശൃംഗാരമോ ക്രോധമോ അല്ല—കരുണയിൽ ലയിച്ച ധർമ്മവീരതയാണ്. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ തുളസി രാവണന്റെ ഐശ്വര്യം (താളം, പഖാവജ്, കിന്നരഗാനം, അപ്സരാനൃത്തം, മഹാപ്രാസാദം) ‘മദാന്ധത’യുടെ മറപടിയായി വെച്ച്, രാമന്റെ ‘ധ്യാനാസീന’ ഭാവത്തെ കേന്ദ്രമാക്കുന്നു. ഇവിടെ യുദ്ധസജ്ജത പോലും ഉപാസനാരൂപമാകുന്നു: രാമൻ സുബേലിൽ ആസനം എടുക്കുന്നു, ചാപ–നിഷംഗം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു, എന്നാൽ മനസ്സ് നിർവികാരം; അതേസമയം രാവണന്റെ തലയിൽ കിരീട–ഛത്ര–താടങ്കം വീഴുന്നത് അശുഭസൂചനമല്ല, അഹങ്കാരത്തിന്റെ അനിവാര്യ വിഘടനത്തിന്റെ രൂപകമാണ്. മന്ദോദരിയുടെ വിശ്വരൂപവർണ്ണനം (രഘുവംശമണി) സഗുണ–നിർഗുണ സമന്വയത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ നിമിഷമാണ്—ദേഹരൂപത്തിൽ ബ്രഹ്മാണ്ഡം, എങ്കിലും രാമൻ ‘മാനുഷലീല’യിൽ. ഇങ്ങനെ ലങ്കാകാണ്ഡ സോപാനത്തിൽ साधകൻ ‘നിർണ്ണയം’ പഠിക്കുന്ന ഘട്ടമാണ്: വിവേകയുക്ത ഭക്തിയും, കര്‍മയുക്ത ധ്യാനവും.
Verses
ചൗപായി 10.1-5
यह मत जौं मानहु प्रभु मोरा।उभय प्रकार सुजसु जग तोरा।।
सुत सन कह दसकंठ रिसाई।असि मति सठ केहिं तोहि सिखाई।।
अबहीं ते उर संसय होई।बेनुमूल सुत भयहु घमोई।।
सुनि पितु गिरा परुष अति घोरा।चला भवन कहि बचन कठोरा।।
हित मत तोहि न लागत कैसें।काल बिबस कहुँ भेषज जैसें।।
संध्या समय जानि दससीसा।भवन चलेउ निरखत भुज बीसा।।
लंका सिखर उपर आगारा।अति बिचित्र तहँ होइ अखारा।।
बैठ जाइ तेही मंदिर रावन।लागे किंनर गुन गन गावन।।
बाजहिं ताल पखाउज बीना।नृत्य करहिं अपछरा प्रबीना।।
yaha mata jauṁ mānahu prabhu morā |ubhaya prakāra sujasu jaga torā ||
suta sana kaha dasakaṁṭha risāī |asi mati saṭha kehiṁ tohi sikhāī ||
abahīṁ te ura saṁsaya hoī |benumūla suta bhayahu ghamoī ||
suni pitu girā paruṣa ati ghorā |calā bhavana kahi bacana kaṭhorā ||
hita mata tohi na lāgata kaiseṁ |kāla bibasa kahũ bheṣaja jaiseṁ ||
saṁdhyā samaya jāni dasasīsā |bhavana caleu nirakhata bhuja bīsā ||
laṁkā sikhara upara āgārā |ati bicitra tahã hoi akhārā ||
baiṭha jāi tehī maṁdira rāvana |lāge kiṁnara guna gana gāvana ||
bājahiṁ tāla pakhāuja bīnā |nṛtya karahiṁ apacharā prabīnā ||
ഈ എന്റെ ഉപദേശം നീ സ്വീകരിച്ചാൽ, പ്രഭോ, നിന്റെ നല്ലപേര് ലോകത്ത് രണ്ടു വിധത്തിലും നിലനിൽക്കും. ദശകണ്ഠൻ തന്റെ മകനോട് കോപത്തോടെ പറഞ്ഞു: വിഡ്ഢീ, ഇത്തരം ജ്ഞാനം നിനക്ക് ആരാണ് പഠിപ്പിച്ചത്? ഇപ്പോൾ മുതൽ എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു സംശയം ഉണ്ടാകുന്നു: മകനേ, നീ മുളയുടെ വേരിൽ നിന്ന് മുളച്ച നിരർത്ഥകമായ കോലായി മാറി. തന്റെ പിതാവിന്റെ കഠിനമായ ഭയങ്കരമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, അവൻ കഠിനമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് തന്റെ വീട്ടിലേക്ക് പോയി. നല്ല ഉപദേശം നിന്നിൽ എന്തുകൊണ്ട് സ്ഥാനം പിടിക്കുന്നില്ല? അത് മരണത്തിന്റെ പിടിയിലുള്ളവന് മരുന്ന് പോലെയാണ്. സന്ധ്യാ സമയമെന്ന് അറിഞ്ഞ്, ദശശീർഷൻ തന്റെ ഇരുപത് കൈകളും നോക്കിക്കൊണ്ട് തന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് പോയി. ലങ്കാ ശിഖരത്തിന് മുകളിൽ ഒരു കെട്ടിടം ഉണ്ടായിരുന്നു, അവിടെ അതിശയകരമായ ഒരു നൃത്ത മണ്ഡപം ഉണ്ടായിരുന്നു. രാവണൻ ആ മന്ദിരത്തിൽ പോയി ഇരുന്നു, കിന്നരർ അവന്റെ ഗുണങ്ങളെ പ്രകീർത്തിച്ച് പാടാൻ തുടങ്ങി. താളങ്ങൾ, മൃദംഗങ്ങൾ, വീണകൾ വായിക്കപ്പെട്ടു, നിപുണരായ അപ്സരസുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു.
ദോഹ 10
सुनासीर सत सरिस सो संतत करइ बिलास।परम प्रबल रिपु सीस पर तद्यपि सोच न त्रास।।10।।
sunāsīra sata sarisa so saṁtata karai bilāsa |parama prabala ripu sīsa para tadyapi soca na trāsa ||10||
അവൻ നൂറ് ഇന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ എപ്പോഴും സുഖത്തിൽ ആനന്ദിച്ചിരുന്നു. ഏറ്റവും ശക്തനായ ശത്രു അവന്റെ തലയ്ക്കു മീതെ നിന്നാലും, അവന് വിഷമമോ ഭയമോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.
ചൗപായി 11.1-4
इहाँ सुबेल सैल रघुबीरा।उतरे सेन सहित अति भीरा।।
सिखर एक उतंग अति देखी।परम रम्य सम सुभ्र बिसेषी।।
तहँ तरु किसलय सुमन सुहाए।लछिमन रचि निज हाथ डसाए।।
ता पर रूचिर मृदुल मृगछाला।तेहीं आसान आसीन कृपाला।।
प्रभु कृत सीस कपीस उछंगा।बाम दहिन दिसि चाप निषंगा।।
दुहुँ कर कमल सुधारत बाना।कह लंकेस मंत्र लगि काना।।
बड़भागी अंगद हनुमाना।चरन कमल चापत बिधि नाना।।
प्रभु पाछें लछिमन बीरासन।कटि निषंग कर बान सरासन।।
ihā̃ subela saila raghubīrā |utare sena sahita ati bhīrā ||
sikhara eka utaṁga ati dekhī |parama ramya sama subhra biseṣī ||
tahã taru kisalaya sumana suhāe |lachimana raci nija hātha ḍasāe ||
tā para rūcira mṛdula mṛgachālā |tehīṁ āsāna āsīna kṛpālā ||
prabhu kṛta sīsa kapīsa uchaṁgā |bāma dahina disi cāpa niṣaṁgā ||
duhũ kara kamala sudhārata bānā |kaha laṁkesa maṁtra lagi kānā ||
baṛabhāgī aṁgada hanumānā |carana kamala cāpata bidhi nānā ||
prabhu pācheṁ lachimana bīrāsana |kaṭi niṣaṁga kara bāna sarāsana ||
ഇവിടെ സുവേല പർവ്വതത്തിൽ രഘുവിന്റെ വീരൻ തന്റെ സൈന്യത്തോടുകൂടി, വിശാലമായ ഒരു കൂട്ടത്തോടുകൂടി ഇറങ്ങി. വളരെ ഉയരമുള്ള ഒരു ശിഖരം കണ്ടു, അത് അത്യന്തം സുന്ദരമായത്, സമമായത്, മറ്റെല്ലാറ്റിനുമുപരി പ്രകാശമുള്ളത്. അവിടെ മരങ്ങളുടെ മൃദുവായ ഇലകളും പുഷ്പങ്ങളും ലക്ഷ്മണൻ തന്റെ സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് ക്രമീകരിച്ച് വിരിച്ചു. അവയ്ക്ക് മീതെ സുന്ദരമായ മൃദുവായ മാൻതോൽ വിരിച്ചു, ആ ആസനത്തിൽ കൃപാളു ഇരുന്നു. പ്രഭു തന്റെ തല വാനര രാജാവിന്റെ മടിയിൽ വെച്ചു, ഇടതുഭാഗത്ത് വില്ലും വലതുഭാഗത്ത് അമ്പറയും ഉണ്ടായിരുന്നു. രണ്ട് താമര കൈകൊണ്ട് അമ്പുകൾ ചീർത്തുകൊണ്ടിരുന്നു, ലങ്കാധിപതി അവന്റെ ചെവിയോട് വായ് ചേർത്ത് മന്ത്രം പറഞ്ഞു. അത്യന്തം ഭാഗ്യവാന്മാരായ അംഗദനും ഹനുമാനും പലവിധത്തിൽ അവന്റെ താമര പാദങ്ങൾ അമർത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു. പ്രഭുവിന് പിന്നിൽ വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ ഇരുന്നു, അരയിൽ അമ്പറയും കൈയിൽ അമ്പുകളും വില്ലും ധരിച്ച്.
ദോഹ 11(क)-(ख)
एहि बिधि कृपा रूप गुन धाम रामु आसीन।धन्य ते नर एहिं ध्यान जे रहत सदा लयलीन।।11(क)।।
पूरब दिसा बिलोकि प्रभु देखा उदित मंयक।कहत सबहि देखहु ससिहि मृगपति सरिस असंक।।11(ख)।।
ehi bidhi kṛpā rūpa guna dhāma rāmu āsīna |dhanya te nara ehiṁ dhyāna je rahata sadā layalīna ||11(ka)||
pūraba disā biloki prabhu dekhā udita maṁyaka |kahata sabahi dekhahu sasihi mṛgapati sarisa asaṁka ||11(kha)||
ഈ വിധത്തിൽ കൃപ, സൗന്ദര്യം, ഗുണങ്ങൾക്ക് വാസസ്ഥാനമായ രാമൻ ഇരുന്നു. ഈ രൂപത്തിൽ എപ്പോഴും ധ്യാനത്തിൽ ലീനരായിരിക്കുന്ന ആ മനുഷ്യർ ധന്യർ. കിഴക്കു ദിശ നോക്കി പ്രഭു ഉദിച്ച ചന്ദ്രനെ കണ്ടു, എല്ലാവരോടും പറഞ്ഞു: "സിംഹത്തെപ്പോലെ ഭയരഹിതനായ ചന്ദ്രനെ കാണുവിൻ."
ചൗപായി 12.1-5
पूरब दिसि गिरिगुहा निवासी।परम प्रताप तेज बल रासी।।
मत्त नाग तम कुंभ बिदारी।ससि केसरी गगन बन चारी।।
बिथुरे नभ मुकुताहल तारा।निसि सुंदरी केर सिंगारा।।
कह प्रभु ससि महुँ मेचकताई।कहहु काह निज निज मति भाई।।
कह सुग़ीव सुनहु रघुराई।ससि महुँ प्रगट भूमि कै झाँई।।
मारेउ राहु ससिहि कह कोई।उर महँ परी स्यामता सोई।।
कोउ कह जब बिधि रति मुख कीन्हा।सार भाग ससि कर हरि लीन्हा।।
छिद्र सो प्रगट इंदु उर माहीं।तेहि मग देखिअ नभ परिछाहीं।।
प्रभु कह गरल बंधु ससि केरा।अति प्रिय निज उर दीन्ह बसेरा।।
बिष संजुत कर निकर पसारी।जारत बिरहवंत नर नारी।।
pūraba disi giriguhā nivāsī |parama pratāpa teja bala rāsī ||
matta nāga tama kuṁbha bidārī |sasi kesarī gagana bana cārī ||
bithure nabha mukutāhala tārā |nisi suṁdarī kera siṁgārā ||
kaha prabhu sasi mahũ mecakatāī |kahahu kāha nija nija mati bhāī ||
kaha suġīva sunahu raghurāī |sasi mahũ pragaṭa bhūmi kai jhā̃ī ||
māreu rāhu sasihi kaha koī |ura mahã parī syāmatā soī ||
kou kaha jaba bidhi rati mukha kīnhā |sāra bhāga sasi kara hari līnhā ||
chidra so pragaṭa iṁdu ura māhīṁ |tehi maga dekhia nabha parichāhīṁ ||
prabhu kaha garala baṁdhu sasi kerā |ati priya nija ura dīnha baserā ||
biṣa saṁjuta kara nikara pasārī |jārata birahavaṁta nara nārī ||
കിഴക്കൻ പർവ്വതഗുഹയിൽ വസിക്കുന്നവൻ, പരമമായ പ്രതാപം, തേജസ്സ്, ബലം എന്നിവയുടെ സമുച്ചയം, മത്താനയായ ഇരുളിന്റെ തലയെ പിളർക്കുന്നവൻ, ചന്ദ്രനായ സിംഹം ആകാശമെന്ന കാട്ടിൽ വിഹരിക്കുന്നവൻ. ആകാശത്ത് ചിതറിക്കിടക്കുന്ന നക്ഷത്രങ്ങൾ മുത്തുകൾ, രാത്രിയെന്ന സുന്ദരിയുടെ അലങ്കാരങ്ങൾ. പ്രഭു പറഞ്ഞു: ചന്ദ്രനിൽ ഒരു ഇരുൾ ഉണ്ട്. സഹോദരന്മാരേ, നിങ്ങളുടെ ഓരോരുത്തന്റെയും ബുദ്ധിക്കനുസരിച്ച് അതെന്താണെന്ന് പറയൂ. സുഗ്രീവൻ പറഞ്ഞു: രഘുനാഥാ, കേൾക്കൂ, ചന്ദ്രനിൽ പ്രത്യക്ഷമായി കാണുന്നത് ഭൂമിയുടെ നിഴൽ. ഒരാൾ പറഞ്ഞു: രാഹു ചന്ദ്രനെ അടിച്ചു, അതാണ് അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വീണ കറുത്ത പാട്. മറ്റൊരാൾ പറഞ്ഞു: ബ്രഹ്മാവ് രതിയുടെ മുഖം ഉണ്ടാക്കിയപ്പോൾ, ചന്ദ്രന്റെ സാരത്തെ എടുത്തുകൊണ്ടു. ആ ദ്വാരം ചന്ദ്രന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വ്യക്തമായി കാണാം, ആ വഴിയിലൂടെ ആകാശത്തിന്റെ നിഴൽ കാണാം. പ്രഭു പറഞ്ഞു: വിഷം ചന്ദ്രന്റെ സഹോദരനാണ്, അവന് അത്യന്തം പ്രിയപ്പെട്ടവൻ, തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വാസം കൊടുത്തു. വിഷം ചേർന്ന കിരണങ്ങളെ പരത്തി, പ്രിയതമിയിൽ നിന്ന് വേർപിരിഞ്ഞ പുരുഷ സ്ത്രീകളെ ചുടുന്നു.
ദോഹ 12(क)-(ख)
कह हनुमंत सुनहु प्रभु ससि तुम्हारा प्रिय दास।तव मूरति बिधु उर बसति सोइ स्यामता अभास।।12(क)।।
पवन तनय के बचन सुनि बिहँसे रामु सुजान।दच्छिन दिसि अवलोकि प्रभु बोले कृपा निधान।।12(ख)।।
kaha hanumaṁta sunahu prabhu sasi tumhārā priya dāsa |tava mūrati bidhu ura basati soi syāmatā abhāsa ||12(ka)||
pavana tanaya ke bacana suni bihãse rāmu sujāna |dacchina disi avaloki prabhu bole kṛpā nidhāna ||12(kha)||
ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു: "കേൾക്കണേ പ്രഭോ, ചന്ദ്രൻ നിന്റെ പ്രിയ ദാസനാണ്. നിന്റെ മൂർത്തി ചന്ദ്രന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നു, അതുതന്നെ അവിടെ തോന്നുന്ന കറുത്ത നിഴൽ." വായുദേവന്റെ മകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, സർവ്വജ്ഞനായ രാമൻ പുഞ്ചിരിച്ചു. തെക്കുദിക്കിലേക്ക് നോക്കി, കരുണാസമുദ്രനായ പ്രഭു സംസാരിച്ചു.
ചൗപായി 13.1-4
देखु बिभीषन दच्छिन आसा।घन घंमड दामिनि बिलासा।।
मधुर मधुर गरजइ घन घोरा।होइ बृष्टि जनि उपल कठोरा।।
कहत बिभीषन सुनहु कृपाला।होइ न तड़ित न बारिद माला।।
लंका सिखर उपर आगारा।तहँ दसकंघर देख अखारा।।
छत्र मेघडंबर सिर धारी।सोइ जनु जलद घटा अति कारी।।
मंदोदरी श्रवन ताटंका।सोइ प्रभु जनु दामिनी दमंका।।
बाजहिं ताल मृदंग अनूपा।सोइ रव मधुर सुनहु सुरभूपा।।
प्रभु मुसुकान समुझि अभिमाना।चाप चढ़ाइ बान संधाना।।
dekhu bibhīṣana dacchina āsā |ghana ghaṁmaḍa dāmini bilāsā ||
madhura madhura garajai ghana ghorā |hoi bṛṣṭi jani upala kaṭhorā ||
kahata bibhīṣana sunahu kṛpālā |hoi na taṛita na bārida mālā ||
laṁkā sikhara upara āgārā |tahã dasakaṁghara dekha akhārā ||
chatra meghaḍaṁbara sira dhārī |soi janu jalada ghaṭā ati kārī ||
maṁdodarī śravana tāṭaṁkā |soi prabhu janu dāminī damaṁkā ||
bājahiṁ tāla mṛdaṁga anūpā |soi rava madhura sunahu surabhūpā ||
prabhu musukāna samujhi abhimānā |cāpa caṛhāi bāna saṁdhānā ||
നോക്കു, വിഭീഷണാ, തെക്കുദിക്കിലേക്ക്: മേഘങ്ങൾ കനത്തിട്ട് കൂടിയിരിക്കുന്നു, അവയ്ക്കിടയിൽ മിന്നൽ വിളയാടുന്നു. ആ ഭയങ്കരമായ മേഘം മധുരമായി ഇടിക്കുന്നു. മഴ പെയ്യുമോ, അതോ കഠിനമായ ആലിപ്പഴം വീഴുമോ? വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞു, കേൾക്കണേ, കൃപാലുവായ പ്രഭോ. അത് മിന്നലുമല്ല, മേഘമാലയുമല്ല. ലങ്കയുടെ മുകളിൽ ഒരു കൊട്ടാരമുണ്ട്. അവിടെ രാവണൻ അരങ്ങിലെ പ്രകടനം കാണുന്നു. അവന്റെ തലയ്ക്കു മീതെ മേഘദാംബരം എന്ന കുട ചൂടിയിരിക്കുന്നു; അത് വളരെ കറുത്ത മേഘക്കൂട്ടം പോലെ തോന്നുന്നു. മണ്ഡോദരിയുടെ ചെവികളിലെ കുണ്ഡലങ്ങൾ, പ്രഭോ, അവയാണ് മിന്നൽ പോലെ തിളങ്ങുന്നത്. അതുല്യമായ നാദമുള്ള താളങ്ങളും മൃദംഗങ്ങളും വായിക്കപ്പെടുന്നു; ആ മധുരമായ ശബ്ദം കേൾക്കണേ, ദേവന്മാരുടെ അധിപനേ. പ്രഭു അവന്റെ അഹങ്കാരം മനസ്സിലാക്കി പുഞ്ചിരിച്ചു, വില്ലു നാണയിട്ടു അമ്പു ചേർത്തു।
ദോഹ 13(क)-(ख)
छत्र मुकुट ताटंक तब हते एकहीं बान।सबकें देखत महि परे मरमु न कोऊ जान।।13(क)।।
अस कौतुक करि राम सर प्रबिसेउ आइ निषंग।रावन सभा ससंक सब देखि महा रसभंग।।13(ख)।।
chatra mukuṭa tāṭaṁka taba hate ekahīṁ bāna |sabakeṁ dekhata mahi pare maramu na koū jāna ||13(ka)||
asa kautuka kari rāma sara prabiseu āi niṣaṁga |rāvana sabhā sasaṁka saba dekhi mahā rasabhaṁga ||13(kha)||
അപ്പോൾ, ഒരൊറ്റ അമ്പുകൊണ്ട് കുട, മകുടം, കുണ്ഡലങ്ങൾ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. എല്ലാവരും കണ്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ അവ ഭൂമിയിൽ വീണു, അതിന്റെ രഹസ്യം ആരും അറിഞ്ഞില്ല. അത്തരം അത്ഭുതം പ്രകടിപ്പിച്ച്, രാമന്റെ അമ്പ് തിരികെ വന്ന് അമ്പറായിത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഈ മഹാ ആനന്ദഭംഗം കണ്ട്, രാവണന്റെ സഭ മുഴുവൻ ഭയത്താൽ നിറഞ്ഞു.
ചൗപായി 14.1-4
कंप न भूमि न मरुत बिसेषा।अस्त्र सस्त्र कछु नयन न देखा।।
सोचहिं सब निज हृदय मझारी।असगुन भयउ भयंकर भारी।।
दसमुख देखि सभा भय पाई।बिहसि बचन कह जुगुति बनाई।।
सिरउ गिरे संतत सुभ जाही।मुकुट परे कस असगुन ताही।।
सयन करहु निज निज गृह जाई।गवने भवन सकल सिर नाई।।
मंदोदरी सोच उर बसेऊ।जब ते श्रवनपूर महि खसेऊ।।
सजल नयन कह जुग कर जोरी।सुनहु प्रानपति बिनती मोरी।।
कंत राम बिरोध परिहरहू।जानि मनुज जनि हठ मन धरहू।।
kaṁpa na bhūmi na maruta biseṣā |astra sastra kachu nayana na dekhā ||
socahiṁ saba nija hṛdaya majhārī |asaguna bhayau bhayaṁkara bhārī ||
dasamukha dekhi sabhā bhaya pāī |bihasi bacana kaha juguti banāī ||
sirau gire saṁtata subha jāhī |mukuṭa pare kasa asaguna tāhī ||
sayana karahu nija nija gṛha jāī |gavane bhavana sakala sira nāī ||
maṁdodarī soca ura baseū |jaba te śravanapūra mahi khaseū ||
sajala nayana kaha juga kara jorī |sunahu prānapati binatī morī ||
kaṁta rāma birodha pariharahū |jāni manuja jani haṭha mana dharahū ||
ഭൂമി കുലുങ്ങിയില്ല, കാറ്റ് പ്രത്യേകമായി വീശിയില്ല, കണ്ണുകൾ ഒരു അസ്ത്രശസ്ത്രവും കണ്ടില്ല. എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ ചിന്തിച്ചു; ഭയങ്കരമായ, ഭാരിയായ അപശകുനം സംഭവിച്ചു. ദശമുഖൻ സഭ ഭയന്നതു കണ്ട് ചിരിച്ച്, തന്ത്രപൂർവ്വം വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. "എന്റെ തലകൾ വീഴുമ്പോഴെല്ലാം അത് ശുഭമായിരുന്നു; കിരീടങ്ങൾ വീഴുന്നത് എങ്ങനെ അപശകുനമാകും?" "ഓരോരുത്തരും നിങ്ങളുടെ വീടുകളിൽ പോയി ഉറങ്ങുക." എല്ലാവരും തല കുനിച്ച് തങ്ങളുടെ വീടുകളിലേക്ക് പോയി. ചെവിയണി നിലത്തു വീണ നിമിഷം മുതൽ മന്ദോദരിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ വിഷമം പാർത്തു. കണ്ണീരോടെ രണ്ടു കൈകളും കൂപ്പി, "എന്റെ പ്രാണപതിയേ, എന്റെ അപേക്ഷ കേൾക്കണം" എന്നു പറഞ്ഞു. "ഭർത്താവേ, രാമനോടുള്ള വൈരാഗ്യം ഉപേക്ഷിക്കണം; അവനെ മനുഷ്യനെന്നു കരുതി മനസ്സിൽ പിടിവാദം തട്ടരുത്."
ദോഹ 14
बिस्वरुप रघुबंस मनि करहु बचन बिस्वासु।लोक कल्पना बेद कर अंग अंग प्रति जासु।।14।।
bisvarupa raghubaṁsa mani karahu bacana bisvāsu |loka kalpanā beda kara aṁga aṁga prati jāsu ||14||
എന്റെ വാക്കുകളെ വിശ്വസിക്കുക: രഘു വംശത്തിന്റെ രത്നമായ അവനേ വിശ്വരൂപൻ, അവന്റെ ഓരോ അംഗത്തിലും വേദങ്ങൾ ലോകങ്ങളെ കല്പിക്കുന്നു.
ചൗപായി 15.1-4
पद पाताल सीस अज धामा।अपर लोक अँग अँग बिश्रामा।।
भृकुटि बिलास भयंकर काला।नयन दिवाकर कच घन माला।।
जासु घ्रान अस्विनीकुमारा।निसि अरु दिवस निमेष अपारा।।
श्रवन दिसा दस बेद बखानी।मारुत स्वास निगम निज बानी।।
अधर लोभ जम दसन कराला।माया हास बाहु दिगपाला।।
आनन अनल अंबुपति जीहा।उतपति पालन प्रलय समीहा।।
रोम राजि अष्टादस भारा।अस्थि सैल सरिता नस जारा।।
उदर उदधि अधगो जातना।जगमय प्रभु का बहु कलपना।।
pada pātāla sīsa aja dhāmā |apara loka ãga ãga biśrāmā ||
bhṛkuṭi bilāsa bhayaṁkara kālā |nayana divākara kaca ghana mālā ||
jāsu ghrāna asvinīkumārā |nisi aru divasa nimeṣa apārā ||
śravana disā dasa beda bakhānī |māruta svāsa nigama nija bānī ||
adhara lobha jama dasana karālā |māyā hāsa bāhu digapālā ||
ānana anala aṁbupati jīhā |utapati pālana pralaya samīhā ||
roma rāji aṣṭādasa bhārā |asthi saila saritā nasa jārā ||
udara udadhi adhago jātanā |jagamaya prabhu kā bahu kalapanā ||
അവന്റെ പാദങ്ങൾ പാതാളം, അവന്റെ തല ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാസസ്ഥലം, മറ്റ് ലോകങ്ങൾ അവന്റെ ഓരോ അവയവത്തിലും വിശ്രമിക്കുന്നു. അവന്റെ പുരളകളുടെ കളി ഭയങ്കരമായ കാലം; അവന്റെ കണ്ണുകൾ സൂര്യൻ, അവന്റെ മുടി മേഘങ്ങളുടെ മാല. അവന്റെ നാസിക ദ്വാരങ്ങൾ അശ്വിനി ഇരട്ടകൾ, അവന്റെ കണ്ണുകളുടെ എണ്ണറ്റ കണ്ണിമപ്പെടലുകൾ രാത്രിയും പകലും. വേദങ്ങൾ അവന്റെ ചെവികൾ പത്ത് ദിക്കുകൾ എന്ന് പറയുന്നു, അവന്റെ ശ്വാസം കാറ്റ്, അവന്റെ സ്വന്തം വാക്ക് നിഗമങ്ങൾ. അവന്റെ ചുണ്ടുകൾ ലോഭം, അവന്റെ ഭയങ്കര പല്ലുകൾ യമൻ; അവന്റെ ചിരി മായ, അവന്റെ കൈകൾ ദിക്പാലകർ. അവന്റെ മുഖം അഗ്നി, അവന്റെ നാക്ക് ജലാധിപതിയായ വരുണൻ; അവന്റെ പ്രവൃത്തി സൃഷ്ടി, പാലന, പ്രളയം. അവന്റെ ശരീരത്തിലെ രോമങ്ങളുടെ നിര പതിനെട്ട് സസ്യഭാരങ്ങൾ; അവന്റെ എല്ലുകൾ മലകൾ, അവന്റെ നാഡികൾ നദികൾ. അവന്റെ വയറ് സമുദ്രം, അവന്റെ താഴ്ഭാഗം നരക വേദനകൾ. പ്രഭു ഇങ്ങനെ മുഴുവൻ ലോകത്താൽ നിർമിതൻ; ഇത്രയും കല്പനകളെ എന്തിന് പറയുക?
ദോഹ 15(क)-(ख)
अहंकार सिव बुद्धि अज मन ससि चित्त महान।मनुज बास सचराचर रुप राम भगवान।।15(क)।।
अस बिचारि सुनु प्रानपति प्रभु सन बयरु बिहाइ।प्रीति करहु रघुबीर पद मम अहिवात न जाइ।।15(ख)।।
ahaṁkāra siva buddhi aja mana sasi citta mahāna |manuja bāsa sacarācara rupa rāma bhagavāna ||15(ka)||
asa bicāri sunu prānapati prabhu sana bayaru bihāi |prīti karahu raghubīra pada mama ahivāta na jāi ||15(kha)||
ശിവൻ അവന്റെ അഹങ്കാരം, ബ്രഹ്മാവ് അവന്റെ ബുദ്ധി, ചന്ദ്രൻ അവന്റെ മനസ്സ്, മഹത്തായ തത്ത്വം അവന്റെ ചിത്തം. മനുഷ്യ രൂപം എടുത്ത ശ്രീ രാമ ഭഗവാൻ, ചരാചരങ്ങളെല്ലാം ആയിത്തീർന്നവനാകുന്നു. ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച്, എന്റെ പ്രാണപതി കേൾക്കുക: പ്രഭുവിനോടുള്ള നിന്റെ ശത്രുത്വം ഉപേക്ഷിക്കുക, രഘുവീരനായ രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ സ്നേഹം വഹിക്കുക, എന്റെ ദാമ്പത്യ സുഖം അന്ത്യം പ്രാപിക്കരുത്.
ചൗപായി 16.1-4
बिहँसा नारि बचन सुनि काना।अहो मोह महिमा बलवाना।।
नारि सुभाउ सत्य सब कहहीं।अवगुन आठ सदा उर रहहीं।।
साहस अनृत चपलता माया।भय अबिबेक असौच अदाया।।
रिपु कर रुप सकल तैं गावा।अति बिसाल भय मोहि सुनावा।।
सो सब प्रिया सहज बस मोरें।समुझि परा प्रसाद अब तोरें।।
जानिउँ प्रिया तोरि चतुराई।एहि बिधि कहहु मोरि प्रभुताई।।
तव बतकही गूढ़ मृगलोचनि।समुझत सुखद सुनत भय मोचनि।।
मंदोदरि मन महुँ अस ठयऊ।पियहि काल बस मतिभ्रम भयऊ।।
bihãsā nāri bacana suni kānā |aho moha mahimā balavānā ||
nāri subhāu satya saba kahahīṁ |avaguna āṭha sadā ura rahahīṁ ||
sāhasa anṛta capalatā māyā |bhaya abibeka asauca adāyā ||
ripu kara rupa sakala taiṁ gāvā |ati bisāla bhaya mohi sunāvā ||
so saba priyā sahaja basa moreṁ |samujhi parā prasāda aba toreṁ ||
jāniũ priyā tori caturāī |ehi bidhi kahahu mori prabhutāī ||
tava batakahī gūṛha mṛgalocani |samujhata sukhada sunata bhaya mocani ||
maṁdodari mana mahũ asa ṭhayaū |piyahi kāla basa matibhrama bhayaū ||
തന്റെ ഭാര്യയുടെ വാക്കുകൾ ചെവികേട്ട് അവൻ ചിരിച്ചു: ആഹാ, മോഹത്തിന്റെ മഹിമ എത്ര ബലവതി! സ്ത്രീകളുടെ സ്വഭാവത്തിൽ എട്ടു ദോഷങ്ങൾ എന്നും അവളുടെ ഹൃദയത്തിൽ വാസമുള്ളവയാണെന്ന് എല്ലാവരും സത്യമെന്നു പറയുന്നു: ധൈര്യം, വ്യാജം, ചഞ്ചലത, മായ, ഭയം, വിവേകമില്ലായ്മ, അശുദ്ധി, കരുണയില്ലായ്മ. ശത്രുവിന്റെ ഓരോ രൂപത്തെയും നീ വർണ്ണിച്ചു, വളരെ വലിയ ഭയം എനിക്കു പറഞ്ഞു. എന്നാൽ അതെല്ലാം, പ്രിയേ, എന്റെ സഹജമായ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്. ഇപ്പോൾ നിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ ഞാൻ അതു മനസ്സിലാക്കി. നിന്റെ ബുദ്ധിമത്തെ ഞാൻ കാണുന്നു, പ്രിയേ: ഈ വിധത്തിൽ എന്റെ മഹത്വത്തെ നീ പറഞ്ഞു. നിന്റെ സംസാരം ഗൂഢമാണ്, ഓ മൃഗനയനീ: മനസ്സിലാക്കിയാൽ സുഖം തരുന്നു, കേട്ടാൽ ഭയം മാറ്റുന്നു. മന്ദോദരി മനസ്സിൽ ഇങ്ങനെ തീരുമാനിച്ചു: അവളുടെ ഭർത്താവ് കാലത്തിന്റെ പിടിയിൽ അകപ്പെട്ട്, ബുദ്ധി ഭ്രമിച്ചു.
ദോഹ 16(क), സോരഠാ 16(ख)
एहि बिधि करत बिनोद बहु प्रात प्रगट दसकंध।सहज असंक लंकपति सभाँ गयउ मद अंध।।16(क)।।
फूलह फरइ न बेत जदपि सुधा बरषहिं जलद।मूरुख हृदयँ न चेत जौं गुर मिलहिं बिरंचि सम।।16(ख)।।
ehi bidhi karata binoda bahu prāta pragaṭa dasakaṁdha |sahaja asaṁka laṁkapati sabhā̃ gayau mada aṁdha ||16(ka)||
phūlaha pharai na beta jadapi sudhā baraṣahiṁ jalada |mūrukha hṛdayã na ceta jauṁ gura milahiṁ biraṁci sama ||16(kha)||
ഇങ്ങനെ പലവിധ വിനോദങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ട്, പത്തു തലകളുള്ള ദശകന്ധൻ പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റു; സ്വഭാവമായും ഭയരഹിതനും മദത്താൽ അന്ധനുമായ ലങ്കാപതി, തന്റെ സഭയിലേക്ക് പോയി. മേഘങ്ങൾ അമൃതം പെയ്യിച്ചാലും, മുള പൂക്കുകയുമില്ല, ഫലിക്കുകയുമില്ല; അപ്രകാരം, മൂഢന്റെ ഹൃദയം ജ്ഞാനം നേടുന്നില്ല, ബ്രഹ്മാവിന് തുല്യനായ ഗുരുവിനെ കണ്ടുമുട്ടിയാലും.
ചൗപായി 17.1-4
इहाँ प्रात जागे रघुराई।पूछा मत सब सचिव बोलाई।।
कहहु बेगि का करिअ उपाई।जामवंत कह पद सिरु नाई।।
सुनु सर्बग्य सकल उर बासी।बुधि बल तेज धर्म गुन रासी।।
मंत्र कहउँ निज मति अनुसारा।दूत पठाइअ बालिकुमारा।।
नीक मंत्र सब के मन माना।अंगद सन कह कृपानिधाना।।
बालितनय बुधि बल गुन धामा।लंका जाहु तात मम कामा।।
बहुत बुझाइ तुम्हहि का कहऊँ।परम चतुर मैं जानत अहऊँ।।
काजु हमार तासु हित होई।रिपु सन करेहु बतकही सोई।।
ihā̃ prāta jāge raghurāī |pūchā mata saba saciva bolāī ||
kahahu begi kā karia upāī |jāmavaṁta kaha pada siru nāī ||
sunu sarbagya sakala ura bāsī |budhi bala teja dharma guna rāsī ||
maṁtra kahaũ nija mati anusārā |dūta paṭhāia bālikumārā ||
nīka maṁtra saba ke mana mānā |aṁgada sana kaha kṛpānidhānā ||
bālitanaya budhi bala guna dhāmā |laṁkā jāhu tāta mama kāmā ||
bahuta bujhāi tumhahi kā kahaū̃ |parama catura maiṁ jānata ahaū̃ ||
kāju hamāra tāsu hita hoī |ripu sana karehu batakahī soī ||
ഇവിടെ പ്രഭാതത്തിൽ രഘുരാജൻ ഉണർന്നു; എല്ലാ മന്ത്രിമാരെയും വിളിച്ച് ആലോചന ചോദിച്ചു. "വേഗം പറയൂ, എന്ത് ചെയ്യണം?" എന്നാൽ. അപ്പോൾ ജാംബവാൻ അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ തല വളച്ച് പറഞ്ഞു. "കേൾക്കുക, സർവ്വജ്ഞനായവനേ, എല്ലാ ഹൃദയങ്ങളിലും വസിക്കുന്നവനേ, ബുദ്ധി, ബലം, തേജസ്സ്, ധർമ്മം, ഗുണങ്ങൾ എന്നിവയുടെ നിധിയേ. എന്റെ ബുദ്ധിക്കനുസരിച്ച് മന്ത്രം പറയുന്നു: വാലിയുടെ മകനെ ദൂതനായി അയയ്ക്കണം. ഈ നല്ല മന്ത്രം എല്ലാവരുടെയും മനസ്സിന് സ്വീകാര്യമായി. കൃപാനിധിയായ ശ്രീരാമൻ അംഗദനോട് പറഞ്ഞു. "വാലിയുടെ മകനേ, ബുദ്ധി, ബലം, ഗുണങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ധാമമേ, ലങ്കയിലേക്ക് പോകൂ, മകനേ, എന്റെ കാര്യത്തിനായി. നിനക്ക് എത്ര പറയണം? നീ അത്യന്തം ചതുരനാണെന്ന് എനിക്കറിയാം. ശത്രുവിനോട് അങ്ങനെ സംസാരിക്കുക, നമ്മുടെ കാര്യം നിവർത്തിച്ചു അവന് കൂടി ഹിതമാകട്ടെ.
സോരഠാ 17(क)-(ख)
प्रभु अग्या धरि सीस चरन बंदि अंगद उठेउ।सोइ गुन सागर ईस राम कृपा जा पर करहु।।17(क)।।
स्वयं सिद्ध सब काज नाथ मोहि आदरु दियउ।अस बिचारि जुबराज तन पुलकित हरषित हियउ।।17(ख)।।
prabhu agyā dhari sīsa carana baṁdi aṁgada uṭheu |soi guna sāgara īsa rāma kṛpā jā para karahu ||17(ka)||
svayaṁ siddha saba kāja nātha mohi ādaru diyau |asa bicāri jubarāja tana pulakita haraṣita hiyau ||17(kha)||
സ്വാമിയുടെ ആജ്ഞ തലയിൽ ഏറ്റു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങളെ വന്ദിച്ചു, അംഗദൻ എഴുന്നേറ്റു. അവൻ പറഞ്ഞു: "രാമാ, നീ ആരുടെ മേൽ കൃപ ചെയ്യുന്നുവോ, അവൻ ഗുണങ്ങളുടെ സമുദ്രമായ ഈശനാകുന്നു. "എല്ലാക്കാര്യങ്ങളും താമേ സിദ്ധിക്കും. നാഥാ, എനിക്ക് നീ മര്യാദ നൽകി" എന്ന് ചിന്തിച്ച യുവരാജന്റെ ശരീരം പുളകിച്ചു, ഹൃദയം ആനന്ദിച്ചു.
ചൗപായി 18.1-5
बंदि चरन उर धरि प्रभुताई।अंगद चलेउ सबहि सिरु नाई।।
प्रभु प्रताप उर सहज असंका।रन बाँकुरा बालिसुत बंका।।
पुर पैठत रावन कर बेटा।खेलत रहा सो होइ गै भैंटा।।
बातहिं बात करष बढ़ि आई।जुगल अतुल बल पुनि तरुनाई।।
तेहि अंगद कहुँ लात उठाई।गहि पद पटकेउ भूमि भवाँई।।
निसिचर निकर देखि भट भारी।जहँ तहँ चले न सकहिं पुकारी।।
एक एक सन मरमु न कहहीं।समुझि तासु बध चुप करि रहहीं।।
भयउ कोलाहल नगर मझारी।आवा कपि लंका जेहीं जारी।।
अब धौं कहा करिहि करतारा।अति सभीत सब करहिं बिचारा।।
बिनु पूछें मगु देहिं दिखाई।जेहि बिलोक सोइ जाइ सुखाई।।
baṁdi carana ura dhari prabhutāī |aṁgada caleu sabahi siru nāī ||
prabhu pratāpa ura sahaja asaṁkā |rana bā̃kurā bālisuta baṁkā ||
pura paiṭhata rāvana kara beṭā |khelata rahā so hoi gai bhaiṁṭā ||
bātahiṁ bāta karaṣa baṛhi āī |jugala atula bala puni tarunāī ||
tehi aṁgada kahũ lāta uṭhāī |gahi pada paṭakeu bhūmi bhavā̃ī ||
nisicara nikara dekhi bhaṭa bhārī |jahã tahã cale na sakahiṁ pukārī ||
eka eka sana maramu na kahahīṁ |samujhi tāsu badha cupa kari rahahīṁ ||
bhayau kolāhala nagara majhārī |āvā kapi laṁkā jehīṁ jārī ||
aba dhauṁ kahā karihi karatārā |ati sabhīta saba karahiṁ bicārā ||
binu pūcheṁ magu dehiṁ dikhāī |jehi biloka soi jāi sukhāī ||
പ്രഭുവിന്റെ പാദങ്ങളെ വന്ദിച്ച്, അവന്റെ മഹത്വം ഹൃദയത്തിൽ ധരിച്ച്, അംഗദൻ എല്ലാവർക്കും തല കുനിഞ്ഞ് പുറപ്പെട്ടു. പ്രഭുവിന്റെ പ്രതാപം ഹൃദയത്തിൽ കൊണ്ട് സ്വാഭാവികമായേ ഭയരഹിതനായി, യുദ്ധത്തിൽ പരാക്രമശാലിയായ വാലിയുടെ മകൻ. നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, അവിടെ കളിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന രാവണന്റെ മകനെ കണ്ടുമുട്ടി. വാക്കിന് വാക്ക് തർക്കം വർദ്ധിച്ചു, ഇരുവരും തുല്യമില്ലാത്ത ബലമുള്ളവരും യൗവനത്തിലുള്ളവരുമായിരുന്നു. അവൻ അംഗദനെ ഉന്താൻ കാൽ ഉയർത്തി; അംഗദൻ അവന്റെ കാൽ പിടിച്ച് ചുഴറ്റി നിലത്തിട്ടു. കണ്ട ആ രാക്ഷസ സൈന്യം, മഹാവീരന്മാരായിരുന്നിട്ടും, വിളിക്കാൻ കഴിയാതെ ഇവിടെയും അവിടെയും ഓടിപ്പോയി. ഒരാൾക്കൊരാൾ രഹസ്യം പറഞ്ഞില്ല; അവന്റെ മരണം മനസ്സിലാക്കി മൗനം പാലിച്ചു. നഗരത്തിന്റെ മധ്യേ കോലാഹലമുയർന്നു: ലങ്ക കത്തിച്ച വാനരൻ വീണ്ടും വന്നു. ഇനി സൃഷ്ടികർത്താവ് നമ്മെ എന്ത് ചെയ്യും എന്ന് എല്ലാവരും മഹാഭയത്തോടെ ചിന്തിച്ചു. ചോദിക്കാതെ അവന് വഴി കാണിച്ചുകൊടുത്തു; അവൻ നോക്കിയവൻ ഉണങ്ങിപ്പോയി.
ദോഹ 18
गयउ सभा दरबार तब सुमिरि राम पद कंज।सिंह ठवनि इत उत चितव धीर बीर बल पुंज।।18।।
gayau sabhā darabāra taba sumiri rāma pada kaṁja |siṁha ṭhavani ita uta citava dhīra bīra bala puṁja ||18||
അന്ന് ശ്രീരാമന്റെ താമരപ്പാദങ്ങൾ സ്മരിച്ച് സഭയായ ദർബാറിലേക്ക് പോയി. സിംഹത്തിന്റെ ഭാവത്തോടെ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും നോക്കി, ധീരനും വീരനുമായ ബലത്തിന്റെ സമൂഹമായി.
ചൗപായി 19.1-4
तुरत निसाचर एक पठावा।समाचार रावनहि जनावा।।
सुनत बिहँसि बोला दससीसा।आनहु बोलि कहाँ कर कीसा।।
आयसु पाइ दूत बहु धाए।कपिकुंजरहि बोलि लै आए।।
अंगद दीख दसानन बैंसें।सहित प्रान कज्जलगिरि जैसें।।
भुजा बिटप सिर सृंग समाना।रोमावली लता जनु नाना।।
मुख नासिका नयन अरु काना।गिरि कंदरा खोह अनुमाना।।
गयउ सभाँ मन नेकु न मुरा।बालितनय अतिबल बाँकुरा।।
उठे सभासद कपि कहुँ देखी।रावन उर भा क्रौध बिसेषी।।
turata nisācara eka paṭhāvā |samācāra rāvanahi janāvā ||
sunata bihãsi bolā dasasīsā |ānahu boli kahā̃ kara kīsā ||
āyasu pāi dūta bahu dhāe |kapikuṁjarahi boli lai āe ||
aṁgada dīkha dasānana baiṁseṁ |sahita prāna kajjalagiri jaiseṁ ||
bhujā biṭapa sira sṛṁga samānā |romāvalī latā janu nānā ||
mukha nāsikā nayana aru kānā |giri kaṁdarā khoha anumānā ||
gayau sabhā̃ mana neku na murā |bālitanaya atibala bā̃kurā ||
uṭhe sabhāsada kapi kahũ dekhī |rāvana ura bhā kraudha biseṣī ||
ഉടനെ ഒരു രാക്ഷസനെ അയച്ചു; അവൻ പോയി രാവണന് വാർത്ത അറിയിച്ചു. കേട്ട് പത്തു തലയൻ രാവണൻ ചിരിച്ച്, "അവനെ വിളിച്ചു കൊണ്ടുവരുക; അവൻ ഏത് കുരങ്ങാണ്?" എന്ന് പറഞ്ഞു. കല്പന കിട്ടി അനേകം ദൂതന്മാർ ഓടിച്ചെന്ന്, കുരങ്ങുകളിൽ ആനയായ അവനെ വിളിച്ചു കൊണ്ടുവന്നു. അംഗദൻ, പ്രാണനോടുകൂടിയ കജ്ജല പർവതം പോലെ ഇരിക്കുന്ന ദശാനനനെ കണ്ടു. അവന്റെ കൈകൾ മരങ്ങൾ പോലെയും, തലകൾ പർവത ശിഖരങ്ങൾ പോലെയും, ശരീരത്തിലെ രോമപങ്ക്തികൾ പലതരം വള്ളികൾ പോലെയും ആയിരുന്നു. അവന്റെ വായ്ക്കൾ, മൂക്കുകൾ, കണ്ണുകൾ, ചെവികൾ എന്നിവ പർവതത്തിന്റെ ഗുഹകളും പൊത്തുകളും പോലെ തോന്നി. വാലിയുടെ മകൻ അംഗദൻ, അത്യന്തം ബലവാനും ഭയരഹിതനുമായി സഭയിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു; അവന്റെ മനസ്സ് ഒട്ടും തളർന്നില്ല. കുരങ്ങിനെ കണ്ടപ്പോൾ സഭാസദർ എഴുന്നേറ്റു; രാവണന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മഹാ കോപം ഉയർന്നു.
ദോഹ 19
जथा मत्त गज जूथ महुँ पंचानन चलि जाइ।राम प्रताप सुमिरि मन बैठ सभाँ सिरु नाइ।।19।।
jathā matta gaja jūtha mahũ paṁcānana cali jāi |rāma pratāpa sumiri mana baiṭha sabhā̃ siru nāi ||19||
മതം പിടിച്ച ആനകളുടെ കൂട്ടത്തിനിടയിൽ സിംഹം പോകുന്നതുപോലെ, രാമന്റെ പ്രതാപം മനസ്സിൽ സ്മരിച്ച്, അംഗദൻ സഭയിൽ പ്രവേശിച്ച്, തല കുനിച്ച് ഇരുന്നു.
Frequently Asked Questions
परंपरा में लंका काण्ड के इस प्रसंग का पाठ ‘निर्भयता, नीति-बुद्धि, और अहं-क्षय’ का फल देता माना जाता है—विशेषतः राम के ध्यान-आसन, हनुमान की भक्ति-वाणी, और अंगद-दूतत्व के पाठ से साधक में ‘धैर्य + पराक्रम + शरणागति’ की त्रिवेणी जागती है।
सामान्य मानस-परंपरा में ‘राम’ नाम-संपुट (प्रत्येक चौपाई/दोहा के पूर्व या पश्चात ‘श्रीराम’/‘राम राम’ जप) प्रचलित है; दूत-प्रसंग में कई पाठ-परंपराएँ ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ को संकीर्तन-रूप में जोड़ती हैं।
Ask anything about Prakarana 2 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
