Prakarana 3
यह सोपान ‘अहंकार-लङ्का’ के द्वार पर खड़ा है: जहाँ जीव (रावण-रूप अहं) के सामने भक्ति (अंगद-हनुमत्-पक्ष) नीति, विनय, और निर्भय सत्य बोलकर अंतिम निर्णय कराती है। लंका-काण्ड का आध्यात्मिक प्रवेश-द्वार ‘वैराग्य-युक्त धर्मनीति’ है—दूत-वाक्य के रूप में उपदेश, और प्रत्युत्तर में अहं की ज्वाला।
ലങ്കാകാണ്ഡത്തിന്റെ രസവിന്യാസം പ്രധാനമായും വീരരസവും രൗദ്രരസവും സംഗമിക്കുന്ന അതിരിലാണ്; എങ്കിലും തുളസീദാസ് ഇതിനെ വെറും രണഗാഥയാക്കി വിടുന്നില്ല—ഇത് ‘ധർമ്മനീതി’യുടെയും ‘ഭക്തിനിർഭയത’യുടെയും കാവ്യശാസ്ത്രവുമാണ്. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ അങ്ങദന്റെ ദൂതവാക്യം രാവണന്റെ അഹത്തെ ‘വിനയനീതി’ കൊണ്ട് തകർക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു: ‘ദസന ഗഹഹു തൃന’ പോലുള്ള ശരണാഗതിഭാഷ മുതൽ ‘പ്രണതപാല’ന്റെ സ്മരണ വരെ. മറുപടിയായി രാവണൻ തന്റെ ബലം, കുലം, തപസ്, ശിവപൂജ, വിശ്വവിജയം എന്നിവയുടെ ഗർവ്വപ്രലാപം നടത്തുന്നു—ഇത് രൗദ്രത്തിന്റെ മനോവിജ്ഞാനമാണ്. അങ്ങദന്റെ മറുപടി വീണ്ടും ‘രാമഭക്തി’യെ പരമലാഭമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് അഹത്തിന്റെ മിഥ്യാപ്രതാപം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ ലങ്കാകാണ്ഡം മാനസസോപാനത്തിൽ ‘അഹം-ലങ്ക’യുടെ അവസാന ഔചിത്യക്ഷയം സംഭവിക്കുകയും, ഈശ്വരശരണാഗതി അനിവാര്യമാണെന്ന് സിദ്ധിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഘട്ടമാണ്.
Verses
ചൗപായി 20.1-4
कह दसकंठ कवन तैं बंदर।मैं रघुबीर दूत दसकंधर।।
मम जनकहि तोहि रही मिताई।तव हित कारन आयउँ भाई।।
उत्तम कुल पुलस्ति कर नाती।सिव बिरंचि पूजेहु बहु भाँती।।
बर पायहु कीन्हेहु सब काजा।जीतेहु लोकपाल सब राजा।।
नृप अभिमान मोह बस किंबा।हरि आनिहु सीता जगदंबा।।
अब सुभ कहा सुनहु तुम्ह मोरा।सब अपराध छमिहि प्रभु तोरा।।
दसन गहहु तृन कंठ कुठारी।परिजन सहित संग निज नारी।।
सादर जनकसुता करि आगें।एहि बिधि चलहु सकल भय त्यागें।।
ദശകണ്ഠൻ ചോദിച്ചു: നീ ആരാണ്, കുരങ്ങേ? ഞാൻ രഘുവീരന്റെ ദൂതനാണ്, ദശകന്ധരാ. എന്റെ പിതാവ് ജനകൻ നിന്നോട് സൗഹൃദം പുലർത്തിയിരുന്നു; നിന്റെ നന്മയ്ക്കായി ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു, സഹോദരാ. നീ ഉത്തമവംശത്തിലെ പുലസ്ത്യന്റെ പൗത്രനാണ്; ശിവനും ബ്രഹ്മാവും നിന്നെ പലവിധത്തിൽ ആരാധിക്കുന്നു. നീ വരങ്ങൾ നേടി എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നിർവഹിച്ചു; ലോകപാലകരെയും രാജാക്കന്മാരെയും നീ ജയിച്ചു. എന്നിട്ടും, രാജാവേ, നീ അഹങ്കാരത്തിന്റെയും മോഹത്തിന്റെയും അധീനത്തിലാണ്. ഹരി ജഗദംബയായ സീതയെ തിരികെ കൊണ്ടുവരും. ഇപ്പോൾ എന്റെ നല്ല ഉപദേശം കേൾക്കൂ: പ്രഭു നിന്റെ എല്ലാ തെറ്റുകളും പൊറുക്കും. പല്ലുകൾക്കിടയിൽ പുല്ല് കടിച്ചുപിടിച്ച്, കഴുത്തിൽ മഴുവുമായി, നിന്റെ ബന്ധുക്കളോടും ഭാര്യയോടും ഒപ്പം പോകൂ. ജനകപുത്രിയെ ബഹുമാനത്തോടെ മുന്നിൽ നിർത്തി, എല്ലാ ഭയവും ഉപേക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഈ വിധത്തിൽ പോകൂ.
ദോഹ 20
प्रनतपाल रघुबंसमनि त्राहि त्राहि अब मोहि।आरत गिरा सुनत प्रभु अभय करैगो तोहि।।20।।
ശരണം തേടുന്നവരെ രക്ഷിക്കുന്നവനേ, രഘുവംശത്തിന്റെ രത്നമേ, എന്നെ രക്ഷിക്കൂ, രക്ഷിക്കൂ! വ്യാകുലമായ നിലവിളി കേട്ട് പ്രഭു നിനക്ക് അഭയം നൽകും.
ചൗപായി 21.1-5
रे कपिपोत बोलु संभारी।मूढ़ न जानेहि मोहि सुरारी।।
कहु निज नाम जनक कर भाई।केहि नातें मानिऐ मिताई।।
अंगद नाम बालि कर बेटा।तासों कबहुँ भई ही भेटा।।
अंगद बचन सुनत सकुचाना।रहा बालि बानर मैं जाना।।
अंगद तहीं बालि कर बालक।उपजेहु बंस अनल कुल घालक।।
गर्भ न गयहु ब्यर्थ तुम्ह जायहु।निज मुख तापस दूत कहायहु।।
अब कहु कुसल बालि कहँ अहई।बिहँसि बचन तब अंगद कहई।।
दिन दस गएँ बालि पहिं जाई।बूझेहु कुसल सखा उर लाई।।
राम बिरोध कुसल जसि होई।सो सब तोहि सुनाइहि सोई।।
सुनु सठ भेद होइ मन ताकें।श्रीरघुबीर हृदय नहिं जाकें।।
രാവണൻ പറഞ്ഞു: സംസാരിക്കൂ, കുരങ്ങന്റെ കുട്ടി, നിന്നെത്തന്നെ നിയന്ത്രിക്കൂ. മൂഢാ, നീ എന്നെ ദേവശത്രുവിനെ അറിയുന്നില്ല. നിന്റെ പേരും ജനകനുമായുള്ള ബന്ധവും പറയൂ; എന്തു കാരണത്താൽ സൗഹൃദം അംഗീകരിക്കണം? അംഗദൻ എന്നാണ് എന്റെ പേര്, ഞാൻ വാലിയുടെ പുത്രനാണ്; ഞാൻ നിന്നെ മുമ്പ് കണ്ടിട്ടുണ്ട്. അംഗദന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാവണൻ ലജ്ജിച്ചു; അയാൾ ചിന്തിച്ചു: ഞാൻ വാലി എന്ന കുരങ്ങിനെ അറിഞ്ഞിരുന്നു. അംഗദൻ ആ വാലിയുടെ പുത്രനാണ്; അഗ്നിജാതരുടെ വംശത്തെ നശിപ്പിക്കുന്ന വംശത്തിൽ ജനിച്ചവൻ. നീ വ്യർത്ഥമായി പോകില്ല; നിന്റെ വാക്കുകൊണ്ട് രാമദൂതൻ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടും. അംഗദൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: ഇപ്പോൾ പറയൂ, വാലി എങ്ങനെയുണ്ട്? ഞാൻ വാലിയുടെ അടുത്തേക്ക് പോയി പത്തു ദിവസം കഴിഞ്ഞു; ഞാൻ എന്റെ സുഹൃത്തിനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു. രാമനുമായുള്ള ശത്രുതയെക്കുറിച്ച് എന്താണ് സംഭവിച്ചതെന്ന് ഞാൻ നിനക്ക് പറഞ്ഞുതരാം. കേൾക്കൂ, ദുഷ്ടാ, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു രഹസ്യമുണ്ട്: ശ്രീരഘുവീരൻ ആ ഹൃദയത്തിൽ ഇല്ല. ഇത് കേട്ട് അംഗദൻ പറഞ്ഞു: മൂഢാ, നീ എന്റെ ഹൃദയത്തിന്റെ രഹസ്യം അറിയുന്നില്ല.
ദോഹ 21
हम कुल घालक सत्य तुम्ह कुल पालक दससीस।अंधउ बधिर न अस कहहिं नयन कान तव बीस।।21।।
ഞങ്ങൾ ഞങ്ങളുടെ വംശത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നവരാണ്, നീ സത്യവാനാണ്; നീ നിന്റെ വംശത്തെ രക്ഷിക്കുന്നവനാണ്, ദശശീഷാ. അന്ധനും ബധിരനും ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കില്ല; നിന്റെ ഇരുപത് കണ്ണുകളും ചെവികളും സാക്ഷിയാണ്.
ചൗപായി 22.1-4
सिव बिरंचि सुर मुनि समुदाई।चाहत जासु चरन सेवकाई।।
तासु दूत होइ हम कुल बोरा।अइसिहुँ मति उर बिहर न तोरा।।
सुनि कठोर बानी कपि केरी।कहत दसानन नयन तरेरी।।
खल तव कठिन बचन सब सहऊँ।नीति धर्म मैं जानत अहऊँ।।
कह कपि धर्मसीलता तोरी।हमहुँ सुनी कृत पर त्रिय चोरी।।
देखी नयन दूत रखवारी।बूड़ि न मरहु धर्म ब्रतधारी।।
कान नाक बिनु भगिनि निहारी।छमा कीन्हि तुम्ह धर्म बिचारी।।
धर्मसीलता तव जग जागी।पावा दरसु हमहुँ बड़भागी।।
ശിവൻ, ബ്രഹ്മാവ്, ദേവന്മാർ, മുനിമാർ എല്ലാവരും ചേർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങളെ സേവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൂതനാകാൻ, ഞങ്ങൾ ഞങ്ങളുടെ വംശത്തിന്റെ നാശമാണ്; അത്തരം ബുദ്ധി നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വാസമില്ല. കുരങ്ങന്റെ കഠിനവാക്കുകൾ കേട്ട് ദശാനനൻ കണ്ണുകൾ ഉരുട്ടിക്കൊണ്ട് സംസാരിച്ചു. ഞാൻ നിന്റെ എല്ലാ കഠിനവാക്കുകളും സഹിക്കുന്നു, ദുഷ്ടാ; ഞാൻ നീതിയും ധർമ്മവും അറിയുന്നു. കുരങ്ങൻ പറഞ്ഞു: നിന്റെ ധർമ്മശീലത ഞാൻ കേട്ടു; മറ്റൊരാളുടെ ഭാര്യയുമായി നീ വ്യഭിചാരം ചെയ്തു എന്ന് ഞാൻ കണ്ടു. ദൂതന്റെ രക്ഷാകർത്തൃത്വം ഞാൻ എന്റെ കണ്ണുകൊണ്ട് കണ്ടു; ധർമ്മവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന എന്നെ നീ കൊന്നില്ല. ചെവിയും മൂക്കും ഇല്ലാതെ നീ എന്നെ, നിന്റെ സഹോദരിയെ, നോക്കി; ധർമ്മം പരിഗണിച്ച് നീ എനിക്ക് മാപ്പ് നൽകി. നിന്റെ ധർമ്മശീലത ലോകത്ത് പ്രസിദ്ധമാണ്; ഞാൻ, മഹാഭാഗ്യവാൻ, നിന്റെ ദർശനം നേടി.
ദോഹ 22(क)-(ख)
जनि जल्पसि जड़ जंतु कपि सठ बिलोकु मम बाहु।लोकपाल बल बिपुल ससि ग्रसन हेतु सब राहु।।22(क)।।
पुनि नभ सर मम कर निकर कमलन्हि पर करि बास।सोभत भयउ मराल इव संभु सहित कैलास।।22(ख)।।
വ്യർത്ഥമായി സംസാരിക്കരുത്, മൂഢമൃഗം, ദുഷ്ട കുരങ്ങാ; എന്റെ കൈ നോക്കൂ. ലോകപാലകർക്ക് വമ്പിച്ച ബലമുണ്ട്; ചന്ദ്രനെ വിഴുങ്ങാൻ രാഹു എല്ലാ പാതയും പിടിക്കുന്നു. പിന്നീട്, ആകാശത്ത്, എന്റെ കൈയിൽ നിന്നുള്ള രക്തപ്രവാഹം താമരകളിൽ പതിച്ചു. അത് ശംഭുവിനോടും കൈലാസത്തോടും ഒപ്പം അരയന്നം പോലെ തിളങ്ങി.
ചൗപായി 23.1-5
तुम्हरे कटक माझ सुनु अंगद।मो सन भिरिहि कवन जोधा बद।।
तव प्रभु नारि बिरहँ बलहीना।अनुज तासु दुख दुखी मलीना।।
तुम्ह सुग्रीव कूलद्रुम दोऊ।अनुज हमार भीरु अति सोऊ।।
जामवंत मंत्री अति बूढ़ा।सो कि होइ अब समरारूढ़ा।।
सिल्पि कर्म जानहिं नल नीला।है कपि एक महा बलसीला।।
आवा प्रथम नगरु जेंहिं जारा।सुनत बचन कह बालिकुमारा।।
सत्य बचन कहु निसिचर नाहा।साँचेहुँ कीस कीन्ह पुर दाहा।।
रावन नगर अल्प कपि दहई।सुनि अस बचन सत्य को कहई।।
जो अति सुभट सराहेहु रावन।सो सुग्रीव केर लघु धावन।।
चलइ बहुत सो बीर न होई।पठवा खबरि लेन हम सोई।।
കേൾക്കൂ, അംഗദാ, നിന്റെ സൈന്യത്തിൽ: എന്നോട് പോരാടാൻ ഏത് യോദ്ധാവാണുള്ളത്? നിന്റെ പ്രഭു ഭാര്യയിൽ നിന്നുള്ള വിരഹം കാരണം ദുർബലനാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ ദുഃഖം കാരണം വിഷാദിയാണ്. നീയും സുഗ്രീവനും നിങ്ങളുടെ വംശത്തിന്റെ അവസാന അവശിഷ്ടങ്ങളാണ്; ഞങ്ങളുടെ ഇളയ സഹോദരനും അത്യന്തം ഭീരുവാണ്. ജാംബവാൻ, മന്ത്രി, അത്യന്തം വൃദ്ധനാണ്; അദ്ദേഹം ഇപ്പോൾ യുദ്ധത്തിന് എങ്ങനെ ഒരുങ്ങും? നളനും നീലനും നിർമ്മാണകല അറിയുന്നു; മഹാവീര്യനായ ഒരു കുരങ്ങനുണ്ട്. ആദ്യം വന്ന് നഗരം കത്തിച്ചത് അവനാണ്. ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട്, സംസാരിക്കൂ, വാലിപുത്രാ. സത്യം പറയൂ, രാക്ഷസരാജാ; ഒരു കുരങ്ങൻ നഗരത്തിന് തീ കൊളുത്തിയില്ലേ? രാവണാ, ഒരു കുരങ്ങൻ നിന്റെ നഗരം കത്തിക്കുന്നു; അത്തരം വാക്കുകൾ കേട്ട് ആർ സത്യം സംസാരിക്കും? നീ മഹാവീരനെന്ന് പുകഴ്ത്തുന്നവൻ, രാവണാ, അവൻ സുഗ്രീവനിൽ നിന്ന് ഓടിപ്പോയി. അവൻ വളരെ നടക്കാം, പക്ഷേ അവൻ വീരനല്ല; ഞാൻ അവനെ വാർത്ത കൊണ്ടുവരാൻ അയച്ചു.
ദോഹ 23(क)-(छ)
सत्य नगरु कपि जारेउ बिनु प्रभु आयसु पाइ।फिरि न गयउ सुग्रीव पहिं तेहिं भय रहा लुकाइ।।23(क)।।
सत्य कहहि दसकंठ सब मोहि न सुनि कछु कोह।कोउ न हमारें कटक अस तो सन लरत जो सोह।।23(ख)।।
प्रीति बिरोध समान सन करिअ नीति असि आहि।जौं मृगपति बध मेड़ुकन्हि भल कि कहइ कोउ ताहि।।23(ग)।।
जद्यपि लघुता राम कहुँ तोहि बधें बड़ दोष।तदपि कठिन दसकंठ सुनु छत्र जाति कर रोष।।23(घ)।।
बक्र उक्ति धनु बचन सर हृदय दहेउ रिपु कीस।प्रतिउत्तर सड़सिन्ह मनहुँ काढ़त भट दससीस।।23(ङ)।।
हँसि बोलेउ दसमौलि तब कपि कर बड़ गुन एक।जो प्रतिपालइ तासु हित करइ उपाय अनेक।।23(छ)।।
കുരങ്ങൻ സത്യത്തിൽ നഗരം കത്തിച്ചു, പ്രഭുവിന്റെ ആജ്ഞ ലഭിക്കാതെ. അവൻ സുഗ്രീവനിലേക്ക് മടങ്ങിയില്ല; ഭയം കാരണം ഒളിച്ചു. ദശകണ്ഠാ, എല്ലാവരും സത്യം സംസാരിക്കുന്നു; ഞാൻ ഒന്നും കേട്ട് കോപിക്കുന്നില്ല. എന്റെ സൈന്യത്തിൽ നിന്നോട് പോരാടാൻ യോഗ്യനായ ആരുമില്ല. സുഹൃത്തിനോടും ശത്രുവിനോടും ഒരുപോലെ പെരുമാറണം; അതാണ് ഇവിടുത്തെ നയം. ആരെങ്കിലും മൃഗപതിയുടെ വധത്തെ പുകഴ്ത്തിയാൽ, അതിൽ എന്താണ് പ്രസക്തം? രാമാ, അവന്റെ നിസ്സാരത കാരണം അവനെ കൊല്ലുന്നത് വലിയ തെറ്റായിരുന്നു, എന്നിട്ടും, ദശകണ്ഠാ, കേൾക്കൂ, പതിത ക്ഷത്രിയന്റെ കോപം നിയന്ത്രിക്കാൻ എത്ര പ്രയാസമാണ്. അവന്റെ വക്രമായ സംസാരം വില്ലായിരുന്നു, അവന്റെ വാക്കുകൾ അമ്പുകളായി കുരങ്ങൻ ശത്രുവിന്റെ ഹൃദയം കത്തിച്ചു. സർദുലസിംഹന്റെ മറുപടി ഒരു യോദ്ധാവ് വാൾ നീക്കുന്നതുപോലെയായിരുന്നു, ദശശീഷാ. പിന്നീട് ദശമുഖൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: കുരങ്ങന് ഒരു വലിയ ഗുണമുണ്ട്. തന്റെ യജമാനന്റെ താൽപ്പര്യം സംരക്ഷിക്കുന്നവൻ പല മാർഗങ്ങളും ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഭാഗ്യവാൻ ആ കുരങ്ങൻ, തന്റെ യജമാനന്റെ കാര്യത്തിനായി, എവിടെ വേണമെങ്കിലും നൃത്തം ചെയ്യുന്നു, എല്ലാ ലജ്ജയും ഉപേക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്. നൃത്തം ചെയ്ത് ചാടി ജനങ്ങളെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നു; യജമാനന്റെ നന്മയ്ക്കായി അവൻ തികഞ്ഞ ധർമ്മത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അംഗദാ, നീ നിന്റെ യജമാനന്റെ ഭക്തനാണ്; നീ എന്തുകൊണ്ട് ഈ വിധത്തിൽ നിന്റെ യജമാനന്റെ ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നില്ല? ഞാൻ ഗുണങ്ങളുടെ രസജ്ഞനാണ്, പരമജ്ഞാനിയാണ്; നിന്റെ കഠിനമായ സംസാരത്തിന് ഞാൻ ബധിരനല്ല. കുരങ്ങൻ തന്റെ ഗുണത്തെക്കുറിച്ച് രസജ്ഞനെപ്പോലെ സംസാരിച്ചു; സത്യവാൻ ആയ വായുപുത്രൻ എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: അവൻ വനം നശിപ്പിച്ചു, പുത്രനെ കൊന്നു, നഗരം കത്തിച്ചു; എന്നിട്ടും അവൻ അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു തെറ്റും ചെയ്തില്ല. ഇത് പരിഗണിച്ച്, നിന്റെ മനോഹരമായ സ്വഭാവം, ദശകന്ധരാ, ഞാൻ നിന്നോട് ധൈര്യത്തോടെ ഇരുന്നു. ഞാൻ വന്ന് കുരങ്ങൻ എന്താണ് പറഞ്ഞതെന്ന് കണ്ടു; എനിക്ക് ലജ്ജയോ കോപമോ സങ്കടമോ തോന്നിയില്ല. അത്തരമൊരു ബുദ്ധിയാണെങ്കിൽ, കുരങ്ങാ, നിന്റെ പിതാവിനെ വിഴുങ്ങി, ദശശീഷൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് അത്തരം വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. പിതാവിനെ വിഴുങ്ങി, നീ എന്നെയും വിഴുങ്ങും; ഇപ്പോഴും ഞാൻ നിന്നെക്കുറിച്ച് കുറച്ച് മനസ്സിലാക്കി. വാലി നിറമില്ലാത്ത കീർത്തിയുടെ പാത്രമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, ഞാൻ നിന്നെ കൊല്ലില്ല, നീ നികൃഷ്ടനും അഹങ്കാരിയുമാണ്. പറയൂ, രാവണാ, ലോകത്ത് എത്ര രാവണന്മാരുണ്ട്? ഞാൻ എന്റെ ചെവികൊണ്ട് കേട്ടത്രയും കേട്ടു. ഒരു ബലി പാതാളത്തിലേക്ക് പോയി; അവൻ ദിക്കുകളുടെ ആനകളെ ബന്ധിച്ചു. കുട്ടികൾ അവയോട് കളിച്ചു അടിച്ചു; ദയവ് തോന്നി ബലി അവയെ വിട്ടയച്ചു. മറ്റൊരാൾ, സഹസ്രബാഹു, ഞാൻ കണ്ടു; അവൻ ഒരു വിചിത്ര മൃഗത്തെപ്പോലെ ഭൂമിയിൽ പാഞ്ഞു. കൗതുകം കാരണം ഞാൻ അവനെ വീട്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു; മുനിവർ പുലസ്ത്യൻ പോയി അവനെ വിടുവിച്ചു.
ചൗപായി 24.1-8
धन्य कीस जो निज प्रभु काजा।जहँ तहँ नाचइ परिहरि लाजा।।
नाचि कूदि करि लोग रिझाई।पति हित करइ धर्म निपुनाई।।
अंगद स्वामिभक्त तव जाती।प्रभु गुन कस न कहसि एहि भाँती।।
मैं गुन गाहक परम सुजाना।तव कटु रटनि करउँ नहिं काना।।
कह कपि तव गुन गाहकताई।सत्य पवनसुत मोहि सुनाई।।
बन बिधंसि सुत बधि पुर जारा।तदपि न तेहिं कछु कृत अपकारा।।
सोइ बिचारि तव प्रकृति सुहाई।दसकंधर मैं कीन्हि ढिठाई।।
देखेउँ आइ जो कछु कपि भाषा।तुम्हरें लाज न रोष न माखा।।
जौं असि मति पितु खाए कीसा।कहि अस बचन हँसा दससीसा।।
पितहि खाइ खातेउँ पुनि तोही।अबहीं समुझि परा कछु मोही।।
बालि बिमल जस भाजन जानी।हतउँ न तोहि अधम अभिमानी।।
कहु रावन रावन जग केते।मैं निज श्रवन सुने सुनु जेते।।
बलिहि जितन एक गयउ पताला।राखेउ बाँधि सिसुन्ह हयसाला।।
खेलहिं बालक मारहिं जाई।दया लागि बलि दीन्ह छोड़ाई।।
एक बहोरि सहसभुज देखा।धाइ धरा जिमि जंतु बिसेषा।।
कौतुक लागि भवन लै आवा।सो पुलस्ति मुनि जाइ छोड़ावा।।
ഭാഗ്യവാൻ ആ കുരങ്ങൻ, തന്റെ യജമാനന്റെ കാര്യത്തിനായി, ഇവിടെയും അവിടെയും നൃത്തം ചെയ്യുന്നു, എല്ലാ ലജ്ജയും ഉപേക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്. നൃത്തം ചെയ്ത് ചാടി ജനങ്ങളെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നു; യജമാനന്റെ നന്മയ്ക്കായി അവൻ തികഞ്ഞ ധർമ്മത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അംഗദാ, നീ നിന്റെ യജമാനന്റെ ഭക്തനാണ്; നീ എന്തുകൊണ്ട് ഈ വിധത്തിൽ നിന്റെ യജമാനന്റെ ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നില്ല? ഞാൻ ഗുണങ്ങളുടെ രസജ്ഞനാണ്, പരമജ്ഞാനിയാണ്; നിന്റെ കഠിനമായ സംസാരത്തിന് ഞാൻ ബധിരനല്ല. കുരങ്ങൻ തന്റെ ഗുണത്തെക്കുറിച്ച് രസജ്ഞനെപ്പോലെ സംസാരിച്ചു; സത്യവാൻ ആയ വായുപുത്രൻ എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: അവൻ വനം നശിപ്പിച്ചു, പുത്രനെ കൊന്നു, നഗരം കത്തിച്ചു; എന്നിട്ടും അവൻ അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു തെറ്റും ചെയ്തില്ല. ഇത് പരിഗണിച്ച്, നിന്റെ മനോഹരമായ സ്വഭാവം, ദശകന്ധരാ, ഞാൻ നിന്നോട് ധൈര്യത്തോടെ ഇരുന്നു. ഞാൻ വന്ന് കുരങ്ങൻ എന്താണ് പറഞ്ഞതെന്ന് കണ്ടു; എനിക്ക് ലജ്ജയോ കോപമോ സങ്കടമോ തോന്നിയില്ല. അത്തരമൊരു ബുദ്ധിയാണെങ്കിൽ, കുരങ്ങാ, നിന്റെ പിതാവിനെ വിഴുങ്ങി, ദശശീഷൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് അത്തരം വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. പിതാവിനെ വിഴുങ്ങി, നീ എന്നെയും വിഴുങ്ങും; ഇപ്പോഴും ഞാൻ നിന്നെക്കുറിച്ച് കുറച്ച് മനസ്സിലാക്കി. വാലി നിറമില്ലാത്ത കീർത്തിയുടെ പാത്രമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, ഞാൻ നിന്നെ കൊല്ലില്ല, നീ നികൃഷ്ടനും അഹങ്കാരിയുമാണ്. പറയൂ, രാവണാ, ലോകത്ത് എത്ര രാവണന്മാരുണ്ട്? ഞാൻ എന്റെ ചെവികൊണ്ട് കേട്ടത്രയും കേട്ടു. ഒരു ബലി പാതാളത്തിലേക്ക് പോയി; അവൻ ദിക്കുകളുടെ ആനകളെ ബന്ധിച്ചു. കുട്ടികൾ അവയോട് കളിച്ചു അടിച്ചു; ദയവ് തോന്നി ബലി അവയെ വിട്ടയച്ചു. മറ്റൊരാൾ, സഹസ്രബാഹു, ഞാൻ കണ്ടു; അവൻ ഒരു വിചിത്ര മൃഗത്തെപ്പോലെ ഭൂമിയിൽ പാഞ്ഞു. കൗതുകം കാരണം ഞാൻ അവനെ വീട്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു; മുനിവർ പുലസ്ത്യൻ പോയി അവനെ വിടുവിച്ചു.
ദോഹ 24
एक कहत मोहि सकुच अति रहा बालि की काँख।इन्ह महुँ रावन तैं कवन सत्य बदहि तजि माख।।24।।
ഒന്ന് ഞാൻ പറയുന്നു: മഹാബലിയുടെ കക്ഷത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കാൻ എനിക്ക് വളരെ മടിയാണ്. ഇവരിൽ ഏതാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ നിന്റെ രാവണൻ? എല്ലാ നടിവും ഉപേക്ഷിച്ച് സത്യം പറയൂ.
ചൗപായി 25.1-4
सुनु सठ सोइ रावन बलसीला।हरगिरि जान जासु भुज लीला।।
जान उमापति जासु सुराई।पूजेउँ जेहि सिर सुमन चढ़ाई।।
सिर सरोज निज करन्हि उतारी।पूजेउँ अमित बार त्रिपुरारी।।
भुज बिक्रम जानहिं दिगपाला।सठ अजहूँ जिन्ह कें उर साला।।
जानहिं दिग्गज उर कठिनाई।जब जब भिरउँ जाइ बरिआई।।
जिन्ह के दसन कराल न फूटे।उर लागत मूलक इव टूटे।।
जासु चलत डोलति इमि धरनी।चढ़त मत्त गज जिमि लघु तरनी।।
सोइ रावन जग बिदित प्रतापी।सुनेहि न श्रवन अलीक प्रलापी।।
കേൾക്ക, നീ ദുഷ്ടാ, ആ മഹാബാഹുവായ രാവണനെ: അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭുജങ്ങളുടെ ലീല മഹാമേരുപർവ്വതത്തെ വേരോടെ പിഴുതെറിഞ്ഞു എന്ന് അറിയുക. ഉമാപതിയായ ശിവനെ, ദേവന്മാർ ആരാധിക്കുന്ന ശക്തനെ, അദ്ദേഹം തന്റെ ശിരസ്സിൽ പൂക്കൾ വെച്ച് ആരാധിച്ചു. സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് ശിരസ്സിൽ നിന്ന് താമര പറിച്ച് ത്രിപുരാന്തകനെ അനവധി തവണ ആരാധിച്ചു. ദിക്പാലകർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭുജശക്തി അറിയുന്നു; ഇന്നും അവരുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു ശൂലം തറച്ചിരിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ അദ്ദേഹത്തെ നേരിട്ട എല്ലാ ദിഗ്ഗജങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയകാഠിന്യം അറിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭയങ്കരമായ ദന്തങ്ങൾ ഒരിക്കലും ഒടിഞ്ഞിട്ടില്ല, പക്ഷേ മുള്ളങ്കാൽ പോലെ ഹൃദയത്തിൽ തറഞ്ഞ് ഒടിഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചലനത്താൽ ഭൂമി ആടിയിളകി, മത്തഗജം ചെറിയ തോണിയിൽ കയറുമ്പോഴെന്നപോലെ. ആ രാവണൻ ലോകത്ത് തന്റെ പരാക്രമത്താൽ പ്രസിദ്ധനാണ്; പക്ഷേ അനുചിതമായ വാക്കുകൾ കേൾക്കില്ല, വ്യർത്ഥമായി വർത്തമാനം പറയുന്നു.
ദോഹ 25
तेहि रावन कहँ लघु कहसि नर कर करसि बखान।रे कपि बर्बर खर्ब खल अब जाना तव ग्यान।।25।।
ആ രാവണനോട് നീ ലഘുവായി സംസാരിക്കുന്നു, മനുഷ്യാ; നിന്റെ കൈകൊണ്ട് നീ അഹങ്കരിച്ച് കാണിക്കും. കുരങ്ങൻ, നീ ദുഷ്ടനും നീചനും താഴ്ന്നവനുമാണ്, ഇനി നിന്റെ ജ്ഞാനം വെളിപ്പെട്ടു.
ചൗപായി 26.1-4
सुनि अंगद सकोप कह बानी।बोलु सँभारि अधम अभिमानी।।
सहसबाहु भुज गहन अपारा।दहन अनल सम जासु कुठारा।।
जासु परसु सागर खर धारा।बूड़े नृप अगनित बहु बारा।।
तासु गर्ब जेहि देखत भागा।सो नर क्यों दससीस अभागा।।
राम मनुज कस रे सठ बंगा।धन्वी कामु नदी पुनि गंगा।।
पसु सुरधेनु कल्पतरु रूखा।अन्न दान अरु रस पीयूषा।।
बैनतेय खग अहि सहसानन।चिंतामनि पुनि उपल दसानन।।
सुनु मतिमंद लोक बैकुंठा।लाभ कि रघुपति भगति अकुंठा।।
ഇത് കേട്ട് അംഗദൻ കോപത്തോടെ പറഞ്ഞു: നീ അഹങ്കാരിയായ നീചാ, നിന്റെ ബുദ്ധി ശേഖരിച്ച് സംസാരിക്കൂ! അഗ്നിപോലെ അഗ്നിശിഖകൾ പോലെ കുഠാരങ്ങൾ വഹിച്ച അനവധി ഭുജങ്ങളുള്ളവനായ സഹസ്രബാഹുവിനെ. ആരുടെ സ്പർശനത്താൽ സമുദ്രം ആഴം കുറഞ്ഞ പ്രവാഹമായി; അനവധി രാജാക്കന്മാർ അതിൽ മുങ്ങി. ആരുടെ അഹങ്കാരം അവനെ കണ്ടപാടേ ഓടിപ്പോയി; പിന്നെ ദുർഭാഗ്യവാനായ രാവണാ, ആ മനുഷ്യന്റെ അവസ്ഥ എങ്ങനെ? രാമൻ മനുഷ്യനാണ്, നീ ദുഷ്ടാ, കുരങ്ങനും; അവൻ ധനുർധരനാണ്, കാമദേവൻ തന്നെ, ഗംഗാനദിയും. മൃഗം, കാമധേനു, കൽപ്പവൃക്ഷം, വൃക്ഷം; ധാന്യം, ദാനം, അമൃതം, പാനീയം. ഗരുഡൻ പക്ഷിയാണ്, സഹസ്രഫണങ്ങളുള്ള സർപ്പം; ചിന്താമണി ദശാനനാ, വെറും കല്ല്. കേൾക്ക, മന്ദബുദ്ധിയായവനേ: ലോകം വൈകുണ്ഠമാണ്; രഘുപതിയോടുള്ള അചഞ്ചലമായ ഭക്തിയിൽ എന്ത് ലാഭം?
ദോഹ 26
सेन सहित तब मान मथि बन उजारि पुर जारि।कस रे सठ हनुमान कपि गयउ जो तव सुत मारि।।26।।
തന്റെ സൈന്യത്തോടൊപ്പം, അവന്റെ അഹങ്കാരം തകർത്ത്, വനം നശിപ്പിച്ച് നഗരം ചുട്ടെരിച്ച ശേഷം, ദുഷ്ടാ, ഹനുമാൻ കുരങ്ങൻ നിന്റെ പുത്രനെ വധിച്ചതിനുശേഷം എങ്ങനെ പോയി?
ചൗപായി 27.1-4
सुनु रावन परिहरि चतुराई।भजसि न कृपासिंधु रघुराई।।
जौ खल भएसि राम कर द्रोही।ब्रह्म रुद्र सक राखि न तोही।।
मूढ़ बृथा जनि मारसि गाला।राम बयर अस होइहि हाला।।
तव सिर निकर कपिन्ह के आगें।परिहहिं धरनि राम सर लागें।।
ते तव सिर कंदुक सम नाना।खेलहहिं भालु कीस चौगाना।।
जबहिं समर कोपहि रघुनायक।छुटिहहिं अति कराल बहु सायक।।
तब कि चलिहि अस गाल तुम्हारा।अस बिचारि भजु राम उदारा।।
सुनत बचन रावन परजरा।जरत महानल जनु घृत परा।।
കേൾക്ക, രാവണാ: നിന്റെ കപടത ഉപേക്ഷിക്കൂ; കൃപാസിന്ധുവായ രഘുരാജനെ നീ ആരാധിക്കില്ല. നീ രാമന്റെ ശത്രുവായാൽ, ബ്രഹ്മാവും രുദ്രനും ചേർന്നാലും നിന്നെ രക്ഷിക്കില്ല. മൂഢാ, വ്യർത്ഥമായി നിന്റെ നിന്ദ പറയരുത്; രാമനുമായുള്ള ശത്രുത നിന്റെ നാശത്തിന് കാരണമാകും. കുരങ്ങന്മാർക്ക് മുമ്പിൽ നിന്റെ ശിരസ്സുകൾ ഭൂമിയിൽ വീഴും, രാമബാണങ്ങളാൽ തുളച്ചു. ആ ശിരസ്സുകൾ, പന്തുകൾ പോലെ, കരടികളും കുരങ്ങന്മാരും തങ്ങളുടെ കളിയിൽ ചവിട്ടും. രഘുനായകൻ യുദ്ധത്തിൽ കോപിക്കുമ്പോൾ, ഭയങ്കരമായ അമ്പുകൾ പെരുകി പ്രയച്ചു വിടും. അപ്പോൾ നിന്റെ ഈ നിന്ദ നിനക്ക് പ്രയോജനം ചെയ്യുമോ? ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് ദയാളുവായ രാമനെ ആരാധിക്കൂ. ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാവണൻ ദഹിച്ചു, തെളിഞ്ഞ നെയ്യിൽ മഹാന്തി വീണതുപോലെ.
ദോഹ 27
कुंभकरन अस बंधु मम सुत प्रसिद्ध सक्रारि।मोर पराक्रम नहिं सुनेहि जितेउँ चराचर झारि।।27।।
കുംഭകർണൻ എന്റെ സഹോദരനാണ്, എന്റെ പുത്രൻ ഇന്ദ്രശത്രുവായി പ്രസിദ്ധനാണ്. എന്റെ പരാക്രമത്തെക്കുറിച്ച് നീ കേട്ടിട്ടില്ല, അതിനാൽ ഞാൻ ലോകം മുഴുവൻ ജയിച്ച് നശിപ്പിച്ചു.
ചൗപായി 28.1-4
सठ साखामृग जोरि सहाई।बाँधा सिंधु इहइ प्रभुताई।।
नाघहिं खग अनेक बारीसा।सूर न होहिं ते सुनु सब कीसा।।
मम भुज सागर बल जल पूरा।जहँ बूड़े बहु सुर नर सूरा।।
बीस पयोधि अगाध अपारा।को अस बीर जो पाइहि पारा।।
दिगपालन्ह मैं नीर भरावा।भूप सुजस खल मोहि सुनावा।।
जौं पै समर सुभट तव नाथा।पुनि पुनि कहसि जासु गुन गाथा।।
तौ बसीठ पठवत केहि काजा।रिपु सन प्रीति करत नहिं लाजा।।
हरगिरि मथन निरखु मम बाहू।पुनि सठ कपि निज प्रभुहि सराहू।।
ദുഷ്ടാ, കുരങ്ങൾ സഹായിച്ച് നീ സമുദ്രത്തെ ബന്ധിച്ചു, അതിലൂടെ നിന്റെ ശക്തി കാണിച്ചു. പക്ഷികൾക്ക് അത് പലതവണ കടന്നുപോകാം; പക്ഷേ അവർ വീരന്മാരല്ല, കുരങ്ങാ, എല്ലാം കേൾക്കൂ. എന്റെ ഭുജം ബലത്തിന്റെ ജലത്താൽ നിറഞ്ഞ സമുദ്രമാണ്, അതിൽ അനേകം ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും വീരന്മാരും മുങ്ങി. ഇരുപത് സമുദ്രങ്ങൾ ആഴമേറിയതും അഗാധവുമാണ്; ആരാണ് അത് കടക്കാൻ ശക്തനായ വീരൻ? ഞാൻ ദിക്പാലകരെ എനിക്ക് വെള്ളം നിറയ്ക്കാൻ നിർബന്ധിച്ചു; പ്രസിദ്ധനായ ദുഷ്ടരാജാവ് എന്നോട് ഇത് പറഞ്ഞു. നീ യുദ്ധത്തിൽ ശൂരവീരനാണെങ്കിൽ, എന്റെ നാഥാ, പിന്നെ മറ്റൊരാളുടെ ഗുണഗാഥ വീണ്ടും വീണ്ടും പാടുന്നത് എന്തിന്? പിന്നെ നീ ലങ്കയിലേക്ക് വന്നത് എന്തിന്? ശത്രുവിനോട് സ്നേഹം കാണിക്കുന്നതിൽ നിനക്ക് ലജ്ജയില്ല. മന്ദരപർവ്വതം മഥിച്ച എന്റെ ഭുജം നോക്കൂ; പിന്നെ, ദുഷ്ട കുരങ്ങാ, നീ നിന്റെ സ്വാമിയെ സ്തുതിക്കും.
ദോഹ 28
सूर कवन रावन सरिस स्वकर काटि जेहिं सीस।हुने अनल अति हरष बहु बार साखि गौरीस।।28।।
എന്ത് വീരനാണ് രാവണൻ, സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് സ്വന്തം ശിരസ്സ് ഛേദിച്ചത്? അഗ്നി വളരെ സന്തോഷിച്ചു, ഗൌരീപതി അത് പലതവണ സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു.
ചൗപായി 29.1-5
जरत बिलोकेउँ जबहिं कपाला।बिधि के लिखे अंक निज भाला।।
नर कें कर आपन बध बाँची।हसेउँ जानि बिधि गिरा असाँची।।
सोउ मन समुझि त्रास नहिं मोरें।लिखा बिरंचि जरठ मति भोरें।।
आन बीर बल सठ मम आगें।पुनि पुनि कहसि लाज पति त्यागे।।
कह अंगद सलज्ज जग माहीं।रावन तोहि समान कोउ नाहीं।।
लाजवंत तव सहज सुभाऊ।निज मुख निज गुन कहसि न काऊ।।
सिर अरु सैल कथा चित रही।ताते बार बीस तैं कही।।
सो भुजबल राखेउ उर घाली।जीतेहु सहसबाहु बलि बाली।।
सुनु मतिमंद देहि अब पूरा।काटें सीस कि होइअ सूरा।।
इंद्रजालि कहु कहिअ न बीरा।काटइ निज कर सकल सरीरा।।
ഞാൻ തലയോട്ടി കത്തുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവ് എന്റെ നെറ്റിയിൽ മരണത്തിന്റെ അടയാളം എഴുതിയെന്ന് ഞാൻ മനസ്സിലാക്കി. ഒരു മനുഷ്യന്റെ കൈകൊണ്ട് എന്റെ മരണം ഒഴിവായി; ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്ക് തെറ്റായെന്ന് അറിഞ്ഞ് ഞാൻ ചിരിച്ചു. ഇത് മനസ്സിലാക്കി, എനിക്ക് ഹൃദയത്തിൽ ഭയമില്ല; ബ്രഹ്മാവ് എഴുതിയത് വൃദ്ധന്റെ മന്ദബുദ്ധിയായിരുന്നു. മറ്റ് വീരന്മാരുടെയും അവരുടെ ശക്തിയുടെയും കാര്യം നീ പറയുന്നു, ദുഷ്ടാ, എന്റെ മുമ്പിൽ; വീണ്ടും വീണ്ടും നീ സംസാരിക്കുന്നു, ലജ്ജ ഉപേക്ഷിച്ച്. അംഗദൻ പറഞ്ഞു: ഈ ലോകത്ത്, രാവണാ, നിനക്ക് തുല്യനായ ആരുമില്ല. ലജ്ജയില്ലാത്തവനാകുന്നത് നിന്റെ സഹജസ്വഭാവമാണ്; നിന്റെ സ്വന്തം വാക്കുകളിൽ നിന്റെ ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ച് നീ ഒരിക്കലും പറയുന്നില്ല. തലയുടെയും പർവ്വതത്തിന്റെയും കഥ എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു; അതിനാൽ ഞാൻ ഇരുപത് തവണ പറഞ്ഞു. ആ ഭുജബലം നീ ഹൃദയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചത് ബലി സഹസ്രബാഹുവിനെ ജയിച്ചതിനു തുല്യമായിരുന്നു. കേൾക്ക, മൂഢാ, ഇപ്പോൾ തന്നെ ഉത്തരം തരൂ: നിന്റെ തല ഛേദിക്കണോ, അതോ വീരനാണെന്ന് തെളിയിക്കണോ? പറയൂ, നിന്നെ വീരൻ എന്ന് വിളിക്കരുത്; സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് സ്വന്തം ശരീരം ഛേദിക്കുന്നവൻ യോദ്ധാവല്ല.
ദോഹ 29
जरहिं पतंग मोह बस भार बहहिं खर बृंद।ते नहिं सूर कहावहिं समुझि देखु मतिमंद।।29।।
മോഹത്തിന്റെ വശത്താൽ ശലഭങ്ങൾ സ്വയം ദഹിക്കുന്നു, കഴുതകൾ ഭാരമേറ്റു വഹിക്കുന്നു; അവ വീരന്മാർ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ഇത് മനസ്സിലാക്കുക, അല്ലയോ മതിമന്ദാ.
Frequently Asked Questions
परंपरा में लंका-काण्ड के दूत-संवाद का पाठ ‘भय-निवारण’ और ‘विवेक-जागरण’ का साधन माना जाता है: अहंकार, क्रोध, और वाणी-दोष से बचाकर ‘राम-शरणागति’ की बुद्धि देता है—विशेषतः संकट-काल में निर्भयता और नीति-स्थिरता के लिए।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-जप को समपुट की तरह जोड़ा जाता है; दूत-वाक्य/अभय-प्रसंग पर ‘प्रनतपाल रघुबंसमनि’ (दोहा 20) को भी कई परंपराएँ ‘अभय-समपुट’ की तरह दुहराती हैं।
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
