Prakarana 13

Verse 258 (दोहा/सोरठा)

असुर मारि थापहिं सुरन्ह राखहिं निज श्रुति सेतु। जग बिस्तारहिं बिसद जस राम जन्म कर हेतु।।121।।

asura māri thāpahiṁ suranha rākha-hiṁ nija śruti setu | jaga bistārahiṁ bisada jasa rāma janma kara hetu ||121||

രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ച് ദേവന്മാരെ പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും, വേദധർമ്മത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മേരുവും അതിരും കാത്തുസൂക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ലോകമൊട്ടാകെ തന്റെ നിർമലമായ കീർത്തി പരത്തുന്നു—ഇതുതന്നെയാണ് രാമാവതാരത്തിന്റെ പരമോദ്ദേശ്യം.

Verse 259 (चौपाई)

सोइ जस गाइ भगत भव तरहीं। कृपासिंधु जन हित तनु धरहीं।। राम जनम के हेतु अनेका। परम बिचित्र एक तें एका।। जनम एक दुइ कहउँ बखानी। सावधान सुनु सुमति भवानी।। द्वारपाल हरि के प्रिय दोऊ। जय अरु बिजय जान सब कोऊ।। बिप्र श्राप तें दूनउ भाई। तामस असुर देह तिन्ह पाई।। कनककसिपु अरु हाटक लोचन। जगत बिदित सुरपति मद मोचन।। बिजई समर बीर बिख्याता। धरि बराह बपु एक निपाता।। होइ नरहरि दूसर पुनि मारा। जन प्रहलाद सुजस बिस्तारा।।

soi jasa gāi bhagata bhava tarahīṁ | kṛpāsiṁdhu jana-hita tanu dharahīṁ || rāma janama ke hetu anekā | parama bicitra eka tēṁ ekā || janama eka dui kahuṁ bakhānī | sāvadhāna sunu sumati bhavānī || dvārapāla hari ke priya doū | jaya aru vijaya jāna saba koū || bipra śrāpa tēṁ dūnau bhāī | tāmasa asura deha tinh pāī || kanakakasipu aru hāṭaka-locana | jagata bidita surapati mada mocana || vijayī samara bīra bikhyātā | dhari barāha bapu eka nipātā || hoi narahari dūsara puni mārā | jana prahalāda sujasa bistārā ||

ആ മഹിമ ഗാനം ചെയ്ത്, ഭക്തർ സംസാരസാഗരം തരണം ചെയ്യുന്നു; കാരുണ്യസാഗരൻ തന്റെ ഭക്തരുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ശരീരം സ്വീകരിക്കുന്നു. രാമന്റെ ജനനത്തിന് പല കാരണങ്ങളുണ്ട്, ഓരോന്നും അത്ഭുതകരം, ഒന്നിനൊന്ന് മേലെ. ഒന്നോ രണ്ടോ ജന്മം ഞാൻ ഇപ്പോൾ വിവരിക്കാം: സ്ഥിരമനസ്സോടെ കേൾക്കൂ, നല്ല ബുദ്ധിയുള്ള ഭവാനീദേവി. ഹരിക്ക് രണ്ട് പ്രിയ ദ്വാരപാലകരുണ്ടായിരുന്നു, ജയനും വിജയനും, എല്ലാവർക്കും അറിയാവുന്നവർ. ഒരു ബ്രാഹ്മണന്റെ ശാപം മൂലം, രണ്ട് സഹോദരന്മാരും താമസ സ്വഭാവമുള്ള അസുര ശരീരങ്ങൾ പ്രാപിച്ചു. അവർ ഹിരണ്യകശിപുവും ഹിരണ്യാക്ഷനുമായി, ലോകത്ത് പ്രസിദ്ധരായി, ദേവേന്ദ്രന്റെ അഹങ്കാരം തകർക്കാൻ കാരണമായി. വിജയൻ, യുദ്ധത്തിൽ വീരനായി പ്രസിദ്ധൻ, വരാഹരൂപം സ്വീകരിച്ച് പ്രഭു ഒരാളെ വധിച്ചു. നൃസിംഹമായി മാറി, അവൻ മറ്റേയാളെ വധിച്ചു, തന്റെ ഭക്തനായ പ്രഹ്ലാദന്റെ നല്ല കീർത്തി പ്രചരിപ്പിച്ചു.

Verse 260 (दोहा/सोरठा)

भए निसाचर जाइ तेइ महाबीर बलवान। कुंभकरन रावण सुभट सुर बिजई जग जान।।122 ।

bhae nisācara jāi tei mahābīra balavāna | kumbhakarana rāvaṇa subhaṭa sura-bijayī jaga jāna ||122||

അവരേ ആ രാത്രിചരരായ രാക്ഷസന്മാർ പുറപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ മഹാബലശാലികളായ വീരന്മാരായി തെളിഞ്ഞു—കുംഭകർണനും രാവണനും; ധീരപരാക്രമികളായ അവർ ലോകത്തിൽ ദേവവിജയികളെന്നു പ്രസിദ്ധരായി.

Verse 261 (चौपाई)

मुकुत न भए हते भगवाना। तीनि जनम द्विज बचन प्रवाना।। एक बार तिन्ह के हित लागी। धरेउ सरीर भगत अनुरागी।। कस्यप अदिति तहाँ पितु माता। दसरथ कौसल्या बिख्याता।। एक कलप एहि बिधि अवतारा। चरित्र पवित्र किए संसारा।। एक कलप सुर देखि दुखारे। समर जलंधर सन सब हारे।। संभु कीन्ह संग्राम अपारा। दनुज महाबल मरइ न मारा।। परम सती असुराधिप नारी। तेहि बल ताहि न जितहिं पुरारी।।

mukuta na bhae hate bhagavānā | tīni janama dvija bacana pravānā || eka bāra tinha ke hita lāgī | dhareu sarīra bhagata anurāgī || kaśyapa aditi tahā̃ pitu mātā | dasaratha kausalya bikhyātā || eka kalapa ehi bidhi avatārā | caritra pavitra kie saṃsārā || eka kalapa sur dekhi dukhāre | samara jalaṃdhara sana saba hāre || saṃbhu kīnha saṅgrāma apārā | danuja mahābala marai na mārā || parama satī asurādhipa nārī | tehi bala tāhi na jitahiṃ purārī ||

പ്രഭു അവരെ വധിച്ചിട്ടും മോക്ഷം ലഭിച്ചില്ല, കാരണം ബ്രാഹ്മണന്റെ വാക്ക് മൂന്ന് ജന്മങ്ങൾക്ക് ബാധകമായിരുന്നു. ഒരിക്കൽ, അവരുടെ ക്ഷേമത്തിനായി, ഭക്തപ്രേമിയായ പ്രഭു ശരീരം സ്വീകരിച്ചു. അവിടെ കശ്യപനും അദിതിയും പിതാവും മാതാവുമായി; ദശരഥന്റെയും കൗസല്യയുടെയും പുത്രനായി പ്രസിദ്ധനായി. ഒരു കൽപ്പത്തിൽ അങ്ങനെ അവതരിച്ചു, തന്റെ പുണ്യമായ കൃത്യങ്ങളാൽ ലോകത്തെ ശുദ്ധീകരിച്ചു. മറ്റൊരു കൽപ്പത്തിൽ, ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ ദുഃഖം കണ്ട്, ജലന്ധരനുമായുള്ള യുദ്ധത്തിൽ എല്ലാവരും പരാജയപ്പെട്ടു. ശംഭു അളവറ്റ യുദ്ധം നടത്തി, എന്നാൽ ആ ശക്തനായ അസുരനെ വധിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. കാരണം ആ അസുരരാജാവിന്റെ പത്നി പരമ പതിവ്രതയായിരുന്നു; ആ പതിവ്രത്യത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ പുരാരിക്ക് പോലും അവനെ ജയിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.

Verse 262 (दोहा/सोरठा)

छल करि टारेउ तासु ब्रत प्रभु सुर कारज कीन्ह।। जब तेहि जानेउ मरम तब श्राप कोप करि दीन्ह।।123।।

chala kari ṭāreu tāsu brata prabhu sura kāraja kīnhā || jaba tehi jāneu marama taba śrāpa kopa kari dīnhā ||123||

ഭഗവാൻ ഉദ്ദേശപൂർവ്വമായ ഒരു ഉപായംകൊണ്ട് ആ മനുഷ്യന്റെ വ്രതം തകർത്തു, ദേവന്മാർക്കായി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട കാര്യം സഫലമാക്കി. ഉള്ളിലെ കാരണമറിഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ കോപാകുലനായി ശാപം ഉച്ചരിച്ചു.

Verse 263 (चौपाई)

तासु श्राप हरि दीन्ह प्रमाना। कौतुकनिधि कृपाल भगवाना।। तहाँ जलंधर रावन भयऊ। रन हति राम परम पद दयऊ।। एक जनम कर कारन एहा। जेहि लागि राम धरी नरदेहा।। प्रति अवतार कथा प्रभु केरी। सुनु मुनि बरनी कबिन्ह घनेरी।। नारद श्राप दीन्ह एक बारा। कलप एक तेहि लगि अवतारा।। गिरिजा चकित भई सुनि बानी। नारद बिष्नुभगत पुनि ग्यानि।। कारन कवन श्राप मुनि दीन्हा। का अपराध रमापति कीन्हा।। यह प्रसंग मोहि कहहु पुरारी। मुनि मन मोह आचरज भारी।।

tāsu śrāpa hari dīnha pramānā. kautuka-nidhi kṛpāla bhagavānā.. tahā̃ jalaṃdhara rāvaṇa bhayū. rana hati rāma parama pada dayū.. eka janama kara kārana ehā. jehi lāgi rāma dharī nara-dehā.. prati avatāra kathā prabhu kerī. sunu muni baranī kabi-nha ghanerī.. nārada śrāpa dīnha eka bārā. kalapa eka tehi lagi avatārā.. girijā cakita bhaī suni bānī. nārada biṣṇu-bhagata puni gyānī.. kārana kavan śrāpa muni dīnhā. kā aparādha ramā-pati kīnhā.. yaha prasaṅga mohi kahahu purārī. muni mana moha ācaraja bhārī..

പ്രഭു അവളുടെ ശാപം സത്യമായ വിധിയായി സ്വീകരിച്ചു, അവൻ കാരുണ്യവാനും ദിവ്യലീലകളുടെ നിധിയുമാണ്. ആ ബന്ധത്തിൽ ജലന്ധരൻ രാവണനായി മാറി; യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ട്, രാമൻ അവന് പരമപദം നൽകി. ഇതായിരുന്നു ഒരു ജന്മത്തിനുള്ള കാരണം, അതിനായി രാമൻ മനുഷ്യശരീരം സ്വീകരിച്ചു. ഓരോ അവതാരത്തിലും പ്രഭുവിന്റെ കഥ പല കവികൾ പല വിധത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; കേൾക്കൂ, മുനിമാരേ. നാരദൻ ഒരിക്കൽ ശാപം നൽകി; ഒരു സമ്പൂർണ്ണ കൽപ്പത്തിന് അത് പ്രഭുവിന്റെ അവതാരത്തിന് കാരണമായി. ഗിരിജാദേവി ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് അത്ഭുതപ്പെട്ടു: നാരദൻ വിഷ്ണുഭക്തനാണ്, എന്നിട്ടും ജ്ഞാനിയുമാണ്. എന്തിനായി മുനി ശാപം നൽകി? ലക്ഷ്മീപതി എന്ത് തെറ്റ് ചെയ്തു? ഈ സംഭവം എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരൂ, പുരാരി; മുനിയുടെ മനസ്സ് ആഴത്തിൽ മയങ്ങി, അതൊരു അദ്ഭുതകരമായ കാര്യമാണ്.

Verse 264 (दोहा/सोरठा)

बोले बिहसि महेस तब ग्यानी मूढ़ न कोइ। जेहि जस रघुपति करहिं जब सो तस तेहि छन होइ।।124(क)।। कहउँ राम गुन गाथ भरद्वाज सादर सुनहु। भव भंजन रघुनाथ भजु तुलसी तजि मान मद।।124(ख)।।

bole bihasi mahesa taba gyānī mūṛha na koi | jehi jasa raghupati karahiṃ jaba so tasa tehi chana hoi ||124(ka)|| kahauṃ rāma guna gātha bharadvāja sādara sunahu | bhava-bhañjana raghunātha bhaju tulasī taji māna mada ||124(kha)||

അപ്പോൾ മഹേശൻ മൃദുസ്മിതത്തോടെ പറഞ്ഞു: യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരും പൂർണ്ണ ജ്ഞാനിയുമല്ല, ആരും പൂർണ്ണ മൂഢനുമല്ല. രഘുനാഥൻ ഒരാളെ എങ്ങനെയൊരുവിധം രൂപപ്പെടുത്തുന്നുവോ, അതേ നിമിഷം അവൻ അങ്ങനെ തന്നെയാകുന്നു. ഇപ്പോൾ ഞാൻ രാമഗുണങ്ങളുടെ കഥ പറയുന്നു—ഭരദ്വാജാ, ഭക്തിപൂർവ്വം ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കുക. ജന്മബന്ധങ്ങളെ ഛേദിക്കുന്ന രഘുനാഥനെ ആരാധിക്ക; തുളസീ, അഭിമാനവും അഹങ്കാരമദവും ഉപേക്ഷിക്ക.

Verse 265 (चौपाई)

हिमगिरि गुहा एक अति पावनि। बह समीप सुरसरी सुहावनि।। आश्रम परम पुनीत सुहावा। देखि देवरिषि मन अति भावा।। निरखि सैल सरि बिपिन बिभागा। भयउ रमापति पद अनुरागा।। सुमिरत हरिहि श्राप गति बाधी। सहज बिमल मन लागि समाधी।। मुनि गति देखि सुरेस डेराना। कामहि बोलि कीन्ह सनमाना।। सहित सहाय जाहु मम हेतू। चकेउ हरषि हियँ जलचरकेतू।। सुनासीर मन महुँ असि त्रासा। चहत देवरिषि मम पुर बासा।। जे कामी लोलुप जग माहीं। कुटिल काक इव सबहि डेराहीं।।

himagiri guhā eka ati pāvani | baha samīpa surasarī suhāvani || āśrama parama punīta suhāvā | dekhi devar̥ṣi mana ati bhāvā || nirakhi saila sari bipina bibhāgā | bhayu ramāpati pada anurāgā || sumirata harihi śrāpa gati bādhī | sahaja bimala mana lāgi samādhī || muni gati dekhi sureśa ḍerānā | kāmahi boli kīnha sanamānā || sahita sahāya jāhu mama hetū | cakeu haraṣi hiyaṁ jalacaraketū || sunāsīra mana mahuṁ asi trāsā | cahata devar̥ṣi mama pura bāsā || je kāmī lolupa jaga māhīṁ | kuṭila kāka iva sabahi ḍerāhīṁ ||

ഹിമഗിരിയിൽ ഒരു ഗുഹ ഉണ്ടായിരുന്നു, ഏറ്റവും പവിത്രമായത്; അതിനു സമീപം സുന്ദരമായ സുരസരി ഒഴുകി. ഒരു ആശ്രമം, പരമപവിത്രവും സുന്ദരവുമായിരുന്നു, അത് കണ്ട് ദേവർഷിയുടെ മനസ്സ് വളരെ സന്തോഷിച്ചു. മലയും നദിയും വനത്തിന്റെ ക്രമമായ ഭാഗങ്ങളും നോക്കി, അദ്ദേഹം രമാപതിയുടെ പാദങ്ങളിൽ അനുരക്തനായി. ഹരിയെ സ്മരിക്കുമ്പോൾ, ശാപത്തിന്റെ ബന്ധനം തടയപ്പെട്ടു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ നിർമ്മലമായ മനസ്സ് സമാധിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. മുനിയുടെ അവസ്ഥ കണ്ട് ഇന്ദ്രൻ ഭയന്നു; അദ്ദേഹം കാമദേവനെ വിളിച്ച് ബഹുമാനിച്ചു. നിന്റെ സഹായികൾക്കൊപ്പം എന്റെ ഉദ്ദേശ്യത്തിനായി പോകൂ. ഇത് കേട്ട് മത്സ്യകേതു അത്ഭുതപ്പെട്ടു, ഉള്ളിൽ സന്തോഷിച്ചു. ഇന്ദ്രന്റെ മനസ്സിൽ ഇത്തരം ഭയം ഉണ്ടായി: ദേവർഷി എന്റെ നഗരത്തിൽ താമസിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ലോകത്ത് കാമികളും ലുബ്ധരുമായവർ, വളഞ്ഞ കാക്കകൾ പോലെ, എല്ലാവരെയും ഭയപ്പെടുത്തി നടക്കുന്നു.

Verse 266 (दोहा/सोरठा)

सुख हाड़ लै भाग सठ स्वान निरखि मृगराज। छीनि लेइ जनि जान जड़ तिमि सुरपतिहि न लाज।।125।।

sukha hāṛa lai bhāga saṭha svāna nirakhi mṛgarāja | chīni lei jani jāna jaṛa timi surapatihi na lāja ||125||

ഒരു നികൃഷ്ടനായ നായ ഒരു ചെറിയ അസ്ഥി കിട്ടിയതിൽ സന്തോഷിച്ച്, സിംഹത്തെ കണ്ടാൽ ഓടിപ്പോകും. ഹേ മന്ദബുദ്ധിയേ, സിംഹം അത് കവർന്നെടുക്കുമെന്നു കരുതരുത്—അതുപോലെ ദേവാധിദേവനും അത്തരം ചെറുതായ കാര്യങ്ങൾക്കായി മത്സരിക്കേണ്ട ലജ്ജയുമില്ല, ആവശ്യമുമില്ല.

Verse 267 (चौपाई)

तेहि आश्रमहिं मदन जब गयऊ। निज मायाँ बसंत निरमयऊ।। कुसुमित बिबिध बिटप बहुरंगा। कूजहिं कोकिल गुंजहि भृंगा।। चली सुहावनि त्रिबिध बयारी। काम कृसानु बढ़ावनिहारी।। रंभादिक सुरनारि नबीना । सकल असमसर कला प्रबीना।। करहिं गान बहु तान तरंगा। बहुबिधि क्रीड़हि पानि पतंगा।। देखि सहाय मदन हरषाना। कीन्हेसि पुनि प्रपंच बिधि नाना।। काम कला कछु मुनिहि न ब्यापी। निज भयँ डरेउ मनोभव पापी।। सीम कि चाँपि सकइ कोउ तासु। बड़ रखवार रमापति जासू।।

tehi āśramahiṁ madana jaba gayaū | nija māyāṁ basanta niramayaū || kusumita bibidha biṭapa bahuraṅgā | kūjahiṁ kokila guṁjahi bhṛṅgā || calī suhāvani tribidha bayārī | kāma kṛsānu baṛhāvanihārī || raṁbhādika suranāri nabīnā | sakala asamasara kalā prabīnā || karahiṁ gāna bahu tāna taraṅgā | bahubidhi krīṛahi pāni pataṅgā || dekhi sahāya madana haraṣānā | kīnhesi puni prapaṁca bidhi nānā || kāma kalā kachu munihi na byāpī | nija bhayaṁ ḍareu manobhava pāpī || sīma ki cāṁpi sakai kou tāsu | baṛa rakhavāra ramāpati jāsu ||

മദനൻ ആ ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, അവൻ സ്വന്തം മായയാൽ വസന്തത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു. പലതരം മരങ്ങൾ പൂത്തുനിന്നു, പല നിറങ്ങളിൽ; കുയിലുകൾ പാടി, തേനീച്ചകൾ മുഴങ്ങി. ഒരു സുഖകരമായ ത്രിവിധ കാറ്റ് വീശാൻ തുടങ്ങി, കാമാഗ്നിയെ ജ്വലിപ്പിക്കുന്നത്. രംഭയും മറ്റ് ദേവനാരിമാരും, പുതുമയുള്ള യൗവനത്തിൽ, അതുല്യരും എല്ലാ കലകളിലും പ്രഗത്ഭരും, വ്യത്യസ്ത രാഗങ്ങളുടെ തരംഗങ്ങളിൽ പാടി; ജലപക്ഷികൾ പലവിധത്തിൽ കളിച്ചു. അത്തരം സഖാക്കളെ കണ്ട്, മദനൻ ആനന്ദിച്ചു, വീണ്ടും പല തന്ത്രങ്ങൾ ആസൂത്രണം ചെയ്തു. എന്നാൽ മുനിയെ കാമകലകൾ ഒട്ടും ബാധിച്ചില്ല; പാപിയായ മനോഭവൻ സ്വന്തം ഭയത്തിൽ വിറച്ചു. ആരുടെ രക്ഷകൻ ലക്ഷ്മീപതിയാണോ അവനെ ആര്ക്ക് നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയും? ആര്ക്ക് അവന് പരിധി നിശ്ചയിക്കാൻ കഴിയും?

Verse 268 (दोहा/सोरठा)

सहित सहाय सभीत अति मानि हारि मन मैन। गहेसि जाइ मुनि चरन तब कहि सुठि आरत बैन।।126।।

sahita sahāya sabhīta ati māni hāri mana maina | gahesi jāi muni carana taba kahi suṭhi ārata baina ||126||

സഹചാരികളും അനുചരന്മാരും കൂടെ, അത്യന്തം ഭീതിയോടെ—കാമത്തിന്റെ കലഹത്തിൽ ഹൃദയത്തിൽ തന്നെ പൂർണ്ണമായി പരാജിതനായി കരുതി—അവൻ ചെന്നു മുനിയുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണു. പിന്നെ യോജിച്ചതും എങ്കിലും വേദനാഭരിതവുമായ വാക്കുകളിൽ സംസാരിച്ചു.

Verse 269 (चौपाई)

भयउ न नारद मन कछु रोषा। कहि प्रिय बचन काम परितोषा।। नाइ चरन सिरु आयसु पाई। गयउ मदन तब सहित सहाई।। मुनि सुसीलता आपनि करनी। सुरपति सभाँ जाइ सब बरनी।। सुनि सब कें मन अचरजु आवा। मुनिहि प्रसंसि हरिहि सिरु नावा।। तब नारद गवने सिव पाहीं। जिता काम अहमिति मन माहीं।। मार चरित संकरहिं सुनाए। अतिप्रिय जानि महेस सिखाए।। बार बार बिनवउँ मुनि तोहीं। जिमि यह कथा सुनायहु मोहीं।। तिमि जनि हरिहि सुनावहु कबहूँ। चलेहुँ प्रसंग दुराएडु तबहूँ।।

bhayu na nārada mana kachu roṣā | kahi priya bacana kāma paritoṣā || nāi carana siru āyasu pāī | gayu madana taba sahita sahāī || muni susīlatā āpani karanī | surapati sabhā̃ jāi saba baranī || suni saba keṁ mana acaraju āvā | munihi prasaṁsi harihi siru nāvā || taba nārada gavane siva pāhī̃ | jitā kāma ahamiti mana māhī̃ || māra carita saṅkarahi sunāe | atipriya jāni mahesa sikhāe || bāra bāra binavaũ muni tohī̃ | jimi yaha kathā sunāyahu mohī̃ || timi jani harihi sunāvahu kabahū̃ | calehũ prasaṅga durāeḍu tabahū̃ ||

നാരദന്റെ മനസ്സിൽ ഒട്ടും കോപം ഉണ്ടായില്ല. അദ്ദേഹം സ്നേഹപൂർവ്വം സംസാരിച്ചു, കാമദേവനെ സന്തുഷ്ടനാക്കി. പാദങ്ങളിൽ തല കുനിച്ച് അനുമതി വാങ്ങി, കാമൻ തന്റെ സഹായിയോടൊപ്പം പോയി. മുനിയുടെ സൗശീല്യവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പെരുമാറ്റവും അദ്ദേഹം ഇന്ദ്രന്റെ സഭയിൽ പോയി വിശദമായി വിവരിച്ചു. ഇത് കേട്ട് എല്ലാവരുടെയും മനസ്സിൽ അത്ഭുതം നിറഞ്ഞു; മുനിയെ പ്രശംസിച്ച് ഹരിക്ക് തല കുനിച്ചു. അപ്പോൾ നാരദൻ ശിവന്റെ അടുത്തേക്ക് പോയി, മനസ്സിൽ കരുതി: ഞാൻ കാമനെ ജയിച്ചു. അദ്ദേഹം ശങ്കരനോട് മദനന്റെ പ്രവൃത്തികൾ വിവരിച്ചു; ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടത് മനസ്സിലാക്കി മഹേശൻ ഉപദേശിച്ചു: വീണ്ടും വീണ്ടും ഞാൻ നിന്നോട് അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു, മുനിമാരേ, നിങ്ങൾ എന്നോട് ഈ കഥ പറഞ്ഞതുപോലെ, ഇനി ഒരിക്കലും ഹരിയോട് പറയരുത്. എന്നാൽ നാരദൻ ആ സാഹചര്യം മറച്ചുവെച്ചു, സംഭവം തുടർന്നു.

Verse 270 (दोहा/सोरठा)

संभु दीन्ह उपदेस हित नहिं नारदहि सोहान। भारद्वाज कौतुक सुनहु हरि इच्छा बलवान।।127।।

Śambhu dīnha upadesa hita nahiṁ Nārada-hi sohāna. Bhāradvāja kautuka sunahu Hari icchā balavāna. ||127||

ശംഭു മുഴുവനും അവന്റെ നന്മയ്ക്കായി ഉപദേശം നൽകിയിട്ടും, നാരദന് അത് രുചിച്ചില്ല. ഹേ ഭരദ്വാജാ, ഈ അത്ഭുതകരമായ വഴിത്തിരിവ് കേൾക്കുക: ഭഗവാന്റെ ഇച്ഛാശക്തി അതിമഹത്താണ്.

Verse 271 (चौपाई)

राम कीन्ह चाहहिं सोइ होई। करै अन्यथा अस नहिं कोई।। संभु बचन मुनि मन नहिं भाए। तब बिरंचि के लोक सिधाए।। एक बार करतल बर बीना। गावत हरि गुन गान प्रबीना।। छीरसिंधु गवने मुनिनाथा। जहँ बस श्रीनिवास श्रुतिमाथा।। हरषि मिले उठि रमानिकेता। बैठे आसन रिषिहि समेता।। बोले बिहसि चराचर राया। बहुते दिनन कीन्हि मुनि दाया।। काम चरित नारद सब भाषे। जद्यपि प्रथम बरजि सिवँ राखे।। अति प्रचंड रघुपति कै माया। जेहि न मोह अस को जग जाया।।

rāma kīnha cāhahĩ soi hoī | karai anyathā asa nahĩ koī || śambhu bacana muni mana nahĩ bhāe | taba birañci ke loka sidhāe || eka bāra karatala bara bīnā | gāvata hari guna gāna prabīnā || chīrasindhu gavane munināthā | jahã basa śrīnivāsa śrutimāthā || haraṣi mile uṭhi ramāniketā | baiṭhe āsana riṣihi sametā || bole bihasi carācara rāyā | bahute dinana kīnha muni dāyā || kāma carita nārada saba bhāṣe | jadyapi prathama baraji sivam̐ rākhē || ati pracaṇḍa raghupati kai māyā | jehi na moha asa ko jaga jāyā ||

ശ്രീരാമൻ ഉദ്ദേശിച്ചത് അതുപോലെ സംഭവിക്കുന്നു; മറ്റൊരു വിധത്തിൽ ആക്കാൻ ആർക്കും ശക്തിയില്ല. ശംഭുവിന്റെ വാക്കുകൾ മുനിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രീതിയുളവാക്കിയില്ല; അതിനാൽ അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മാവിന്റെ ലോകത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരിക്കൽ, കൈയിൽ ഒരു ഉത്തമ വീണയുമായി, ഭഗവാന്റെ സ്തുതി ഗാനം ചെയ്യുന്നതിൽ നിപുണനായി, അദ്ദേഹം യാത്ര തുടർന്നു. പാലസമുദ്രത്തിലേക്ക് മുനിശ്രേഷ്ഠൻ പോയി, അവിടെ വേദങ്ങൾക്ക് മുകുടമായ ശ്രീനിവാസൻ വസിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മീദേവിയുടെ വാസസ്ഥലം സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റ് അദ്ദേഹത്തെ സ്വീകരിച്ചു; മുനിയോടൊപ്പം അദ്ദേഹത്തെ ഒരു ആസനത്തിൽ ഇരുത്തി. പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, ചരാചരങ്ങളുടെ രാജാവ് പറഞ്ഞു: "മുനിവര്യാ, പല ദിവസങ്ങൾക്കുശേഷം നിങ്ങൾ കാരുണ്യം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു." അനന്തരം നാരദൻ ആഗ്രഹത്തിന്റെ മുഴുവൻ കഥയും പറഞ്ഞു - ആദ്യം ശിവൻ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞിരുന്നെങ്കിലും. അത്യന്തം പ്രബലമാണ് രഘുപതിയുടെ മായ; ഈ ലോകത്ത് ആരും തന്നെ അതിന്റെ മോഹത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടുന്നില്ല.

Verse 272 (दोहा/सोरठा)

रूख बदन करि बचन मृदु बोले श्रीभगवान । तुम्हरे सुमिरन तें मिटहिं मोह मार मद मान।।128।।

rūkh badana kari bacana mṛdu bole śrī-bhagavāna | tumhare sumirana tē miṭahiṃ moha māra mada māna ||128||

ഭഗവാൻ കഠിനഭാവം ധരിച്ചു നിന്നിട്ടും മൃദുവായ വചനങ്ങളാൽ അരുളിച്ചെയ്തു: “നിന്നെ സ്മരിക്കുന്നതുകൊണ്ട് മോഹം അകലുന്നു—അതോടൊപ്പം അഹങ്കാരത്തിന്റെ വ്യർത്ഥഗർവ്വവും മദോന്മത്തമായ അഭിമാനവും സ്വയംപ്രശംസയും നശിക്കുന്നു.”

Verse 273 (चौपाई)

सुनु मुनि मोह होइ मन ताकें। ग्यान बिराग हृदय नहिं जाके।। ब्रह्मचरज ब्रत रत मतिधीरा। तुम्हहि कि करइ मनोभव पीरा।। नारद कहेउ सहित अभिमाना। कृपा तुम्हारि सकल भगवाना।। करुनानिधि मन दीख बिचारी। उर अंकुरेउ गरब तरु भारी।। बेगि सो मै डारिहउँ उखारी। पन हमार सेवक हितकारी।। मुनि कर हित मम कौतुक होई। अवसि उपाय करबि मै सोई।। तब नारद हरि पद सिर नाई। चले हृदयँ अहमिति अधिकाई।। श्रीपति निज माया तब प्रेरी। सुनहु कठिन करनी तेहि केरी।।

sunu muni moha hoi mana tākeṁ | gyāna birāga hṛdaya nahiṁ jākeṁ || brahmacaraja brata rata mati-dhīrā | tumhahi ki karai manobhava pīrā || nārada kaheu sahita abhimānā | kṛpā tumhāri sakala bhagavānā || karuṇānidhi mana dīkha bicārī | ura aṅkureu garaba taru bhārī || begi so mai ḍārihauṁ ukhārī | pana hamāra sevaka hitakārī || muni kara hita mama kautuka hoī | avasi upāya karabi mai soī || taba nārada hari pada sira nāī | cale hṛdayaṁ ahamiti adhikāī || śrīpati nija māyā taba prerī | sunahu kaṭhina karanī tehi केरī ||

"കേൾക്കൂ, മുനിവര്യാ: അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് മോഹത്താൽ പിടിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു - ആരുടെ ഹൃദയത്തിൽ ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും വസിക്കുന്നില്ലയോ അദ്ദേഹം. ബ്രഹ്മചര്യവ്രതത്തിൽ സ്ഥിരനും ബുദ്ധിയിൽ ദൃഢനുമായ നിങ്ങളെ മന്മഥന്റെ വേദന എങ്ങനെ ബാധിക്കും? നാരദൻ പറഞ്ഞു, വാക്കുകളിൽ അഹങ്കാരം പറ്റിപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട്: 'സർവ്വഭഗവാനായ അങ്ങയുടെ കൃപ സർവ്വത്രയുമുണ്ട്.' കരുണാസമുദ്രനായ ഭഗവാൻ അദ്ദേഹത്തിനുള്ളിലെ ചിന്ത മനസ്സിലാക്കി; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ അഹങ്കാരത്തിന്റെ ഭാരിച്ച വൃക്ഷം മുളച്ചുതുടങ്ങിയിരുന്നു. 'വേഗം ഞാൻ അതിനെ വേരോടെ പിഴുതെറിയും - എന്നാൽ എന്റെ ദാസന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി എന്റെ സങ്കല്പം എപ്പോഴും ഉണ്ട്. മുനിയുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ഇത് എന്റെ ലീല; തീർച്ചയായും ഞാൻ അതേ പരിഹാരം തന്നെ ചെയ്യും.' അനന്തരം നാരദൻ ഹരിയുടെ പാദങ്ങളിൽ തല കുനിച്ചു പോയി, ഹൃദയത്തിൽ 'ഞാൻ' എന്ന അഹങ്കാരം വർദ്ധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. അതിനുശേഷം ശ്രീപതി തന്റെ സ്വന്തം മായയെ പ്രവർത്തിപ്പിച്ചു - ഇനി അതിന്റെ കഠിനമായ ഫലം കേൾക്കൂ."

Verse 274 (दोहा/सोरठा)

बिरचेउ मग महुँ नगर तेहिं सत जोजन बिस्तार। श्रीनिवासपुर तें अधिक रचना बिबिध प्रकार।।129।।

biraceu maga mahũ nagara tehĩ sata jojana bistāra | śrīnivāsapura tẽ adhika racanā bibidha prakāra ||129||

മാർഗ്ഗത്തിനിടയിൽ അദ്ദേഹം ഒരു നഗരം സ്ഥാപിപ്പിച്ചു—പൂർണ്ണമായ നൂറു യോജന വരെ വ്യാപിച്ചു. അതിന്റെ വൈവിധ്യമാർന്ന രൂപകല്പനകളും അനേകവിധ ക്രമീകരണങ്ങളും കൊണ്ട് അത് ശ്രിനിവാസ്പുരത്തെയും മറികടന്നു.

Verse 275 (चौपाई)

बसहिं नगर सुंदर नर नारी। जनु बहु मनसिज रति तनुधारी।। तेहिं पुर बसइ सीलनिधि राजा। अगनित हय गय सेन समाजा।। सत सुरेस सम बिभव बिलासा। रूप तेज बल नीति निवासा।। बिस्वमोहनी तासु कुमारी। श्री बिमोह जिसु रूपु निहारी।। सोइ हरिमाया सब गुन खानी। सोभा तासु कि जाइ बखानी।। करइ स्वयंबर सो नृपबाला। आए तहँ अगनित महिपाला।। मुनि कौतुकी नगर तेहिं गयऊ। पुरबासिन्ह सब पूछत भयऊ।। सुनि सब चरित भूपगृहँ आए। करि पूजा नृप मुनि बैठाए।।

basahiṁ nagara sundara nara nārī | janu bahu manasija rati tanu-dhārī || tēhiṁ pura basai sīla-nidhi rājā | aganita haya gaya sēna samājā || sata surēsa sama bibhava bilāsā | rūpa tēja bala nīti nivāsā || biswa-mōhinī tāsu kumārī | śrī bimōha jisu rūpu nihārī || soi hari-māyā saba guna khānī | sōbhā tāsu ki jāi bakhānī || karai svayaṁbara sō nṛpa-bālā | āē tahaṁ aganita mahi-pālā || muni kautukī nagara tēhiṁ gayau | pura-bāsinha saba pūchata bhayau || suni saba carita bhūpa-gṛhaṁ āē | kari pūjā nṛpa muni baiṭhāē ||

ആ സുന്ദര നഗരത്തിൽ രൂപവതികളായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും വസിച്ചിരുന്നു, അനേകം മന്മഥന്മാരും രതിദേവിമാരും ശരീരം ധരിച്ചതുപോലെ. ആ നഗരത്തിൽ ഒരു രാജാവ് വസിച്ചിരുന്നു, നല്ല നടപ്പിന്റെ ഒരു നിധിതന്നെ, അസംഖ്യം കുതിരകളും ആനകളും സൈന്യവും ഉണ്ടായിരുന്നു. ഐശ്വര്യത്തിലും രാജകീയ പദവിയിലും അദ്ദേഹം ഇന്ദ്രനോട് കിടപിടിച്ചു; സൗന്ദര്യം, തേജസ്സ്, ബലം, ധർമ്മനയം എന്നിവയുടെ വാസസ്ഥലമായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ഒരു പുത്രി അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു, ലോകമൊട്ടാകെ മോഹിപ്പിക്കുന്നവൾ; അവളുടെ സൗന്ദര്യം ഒരിക്കൽ കണ്ടാൽ ലക്ഷ്മീദേവിയെപ്പോലും മോഹിപ്പിക്കും. അവൾ ഹരിയുടെ സ്വന്തം അത്ഭുതശക്തിപോലെയായിരുന്നു - ഗുണങ്ങളുടെ ഒരു ക്ഷേത്രം; അവളുടെ പ്രഭ ആർക്കും മതിയായ വാക്കുകളിൽ പറയാൻ കഴിയുകയില്ല. ആ രാജകുമാരി തന്റെ സ്വയംവരം നടത്തി, അസംഖ്യം രാജാക്കന്മാർ അവിടെ വന്നു. മുനി, ഔത്സുക്യത്താൽ പ്രേരിതനായി, ആ നഗരത്തിലേക്ക് പോയി; എല്ലാ നഗരവാസികളും അദ്ദേഹത്തോട് ചോദിച്ചു. മുഴുവൻ കാര്യവും കേട്ടശേഷം അവർ രാജാവിന്റെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് വന്നു; രാജാവ് ആദരപൂർവ്വം മുനിയെ ഇരുത്തി.

Verse 276 (दोहा/सोरठा)

आनि देखाई नारदहि भूपति राजकुमारि। कहहु नाथ गुन दोष सब एहि के हृदयँ बिचारि।।130।।

āni dekhāī nāradahi bhūpati rājakumāri | kahahu nātha guna doṣa saba ehi ke hṛdayã bicāri ||130||

രാജകുമാരിയെ കൊണ്ടുവന്ന് മഹർഷി നാരദനു കാണിച്ച ശേഷം രാജാവ് പറഞ്ഞു: “ഭഗവൻ ഗുരോ, ഹൃദയത്തിൽ ആലോചിച്ചിട്ട് അവളുടെ സകല ഗുണദോഷങ്ങളും എനിക്കു പ്രസ്താവിച്ചരുളേണമേ.”

Verse 277 (चौपाई)

देखि रूप मुनि बिरति बिसारी। बड़ी बार लगि रहे निहारी।। लच्छन तासु बिलोकि भुलाने। हृदयँ हरष नहिं प्रगट बखाने।। जो एहि बरइ अमर सोइ होई। समरभूमि तेहि जीत न कोई।। सेवहिं सकल चराचर ताही। बरइ सीलनिधि कन्या जाही।। लच्छन सब बिचारि उर राखे। कछुक बनाइ भूप सन भाषे।। सुता सुलच्छन कहि नृप पाहीं। नारद चले सोच मन माहीं।। करौं जाइ सोइ जतन बिचारी। जेहि प्रकार मोहि बरै कुमारी।। जप तप कछु न होइ तेहि काला। हे बिधि मिलइ कवन बिधि बाला।।

dekhi rūpa muni birati bisārī | baṛī bāra lagi rahe nihārī || lacchana tāsu biloki bhulāne | hṛdayaṁ haraṣa nahiṁ pragaṭa bakhāne || jo ehi barai amara soi hoī | samarabhūmi tehi jīta na koī || sevahiṁ sakala carācara tāhī | barai sīlanidhi kanyā jāhī || lacchana saba bicāri ura rākhe | kacchuka banāi bhūpa sana bhāṣe || sutā sulacchana kahi nṛpa pāhīṁ | nārada cale soca mana māhīṁ || karauṁ jāi soi jatana bicārī | jehi prakāra mohi barai kumārī || japa tapa kacchu na hoi tehi kālā | he bidhi milai kavan bidhi bālā ||

അവളുടെ സൗന്ദര്യം കണ്ട്, മുനി തന്റെ വൈരാഗ്യം മറന്നു; വളരെ നേരം നിന്നുനോക്കി. അവളുടെ ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ കണ്ട്, അദ്ദേഹം മയങ്ങി; ഹൃദയത്തിലെ സന്തോഷം അദ്ദേഹത്തിന് പരസ്യമായി പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. "ആരെങ്കിലും അവളെ വിവാഹം ചെയ്താൽ കീർത്തിയിൽ അമരനെപ്പോലെയാകും; യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആരും അവനെ ജയിക്കില്ല. ചരാചരങ്ങൾ എല്ലാം അവനെ സേവിക്കും - ആ ഗുണനിധിയായ കന്യക ആരെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നുവോ അവനെ." അവളുടെ എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും വിലയിരുത്തി, അദ്ദേഹം ആ ചിന്ത മനസ്സിൽ സൂക്ഷിച്ചു, കുറച്ച് സമയം മനസ്സ് ശാന്തമാക്കി, ജനക രാജാവിനോട് സംസാരിച്ചു. "നിങ്ങളുടെ പുത്രി ഏറ്റവും ശുഭലക്ഷണമുള്ളവളാണ്" എന്ന് പറഞ്ഞ് നാരദൻ പോയി, മനസ്സ് ചിന്തകൾ നിറഞ്ഞു: "ഞാൻ പോയി കന്യക എന്നെ ഭർത്താവായി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന മാർഗ്ഗം തേടണം. ഇത്തരം സമയത്ത് ജപമോ തപമോ ഫലം നൽകില്ല - ഹേ വിധാതാവേ, എന്തു ഉപായത്തിലൂടെ ഞാൻ ആ ബാലികയെ നേടും?"