Sarga 26
महाभिषेकः — Sugriva’s Coronation and Angada’s Installation
किष्किन्धाकाण्ड
ഈ സര്ഗത്തിൽ ശോകത്തിൽ നിന്ന് ധർമ്മസമ്മതമായ ഭരണത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം ദൃശ്യമായി വരുന്നു. ശൗചസ്നാനാനന്തരമുള്ള നനഞ്ഞ വസ്ത്രങ്ങളോടെ ശോകാകുലനായ സുഗ്രീവനെ വാനരപ്രധാനന്മാർ സമീപിക്കുന്നു—ഇത് ശോകാചാരങ്ങളുടെ സമാപ്തിയും പൊതുകർത്തവ്യത്തിനുള്ള തയ്യാറെടുപ്പും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ രാമനോട് കിഷ്കിന്ധയിൽ പ്രവേശിച്ച് രാജബന്ധം ഔപചാരികമാക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു; എന്നാൽ പിതൃവചനപാലനം ഓർമ്മിപ്പിച്ച് രാമൻ പതിനാലു വർഷം ഗ്രാമ-നഗരങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കില്ലെന്ന് പറയുന്നു. എന്നിരുന്നാലും രാഷ്ട്രീയ നടപടിക്ക് അനുമതി നൽകി, സുഗ്രീവൻ സമൃദ്ധമായ ഗുഹാനഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ച് വിധിപൂർവ്വം അഭിഷിക്തനാകണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു। ബാലിയുടെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനും പരാക്രമത്തിൽ സമനുമായ അങ്കദനെ യുവരാജനായി അഭിഷേകം ചെയ്യാനും രാമൻ കല്പിക്കുന്നു, അവകാശക്രമം ഉറപ്പാക്കാൻ. കൂടാതെ കാലനയം പറയുന്നു—ശ്രാവണത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്ന നാലുമാസ മഴക്കാലത്ത് ത്വരിതപ്രയത്നം അനുയോജ്യമല്ല; കാർത്തികം വന്നാൽ രാവണവധത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങളും ശ്രമങ്ങളും ആരംഭിക്കണം। സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ പ്രജകൾ പ്രണാമങ്ങളാൽ ആദരിക്കുന്നു. ബന്ധുക്കളും വാനരനായകരും വൈദിക അഗ്നിഹോത്ര-ഹവനങ്ങൾ നടത്തി, നദി-തീർത്ഥ-സമുദ്രങ്ങളിൽ നിന്ന് ശേഖരിച്ച പവിത്രജലം സ്വർണകലശങ്ങളിൽ സൂക്ഷിച്ച്, വൃഷഭശൃംഗങ്ങളും സ്വർണഘടങ്ങളും പോലുള്ള മംഗളോപകരണങ്ങളാൽ മഹാഭിഷേകം നടത്തുന്നു. ശ്വേതച്ഛത്രം, ചാമരം, വസ്ത്രം, സുഗന്ധം, രത്നം, ഔഷധലേപം, വർണ്ണകങ്ങൾ തുടങ്ങിയ രാജചിഹ്നങ്ങളുടെ സമ്പൂർണത രാജസാധുതയെ ഊന്നിപ്പറയുന്നു। അഭിഷേകാനന്തരം അങ്കദൻ യുവരാജസ്ഥാനത്ത് പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്നു; ധ്വജപതാകകളാൽ അലങ്കരിച്ച നഗരം ആനന്ദോത്സവത്തിൽ മുഴങ്ങുന്നു. സുഗ്രീവൻ മഹാഭിഷേകം പൂർത്തിയായ വിവരം രാമനോട് അറിയിച്ച്, റൂമയെയും വീണ്ടും പ്രാപിക്കുന്നു—ഇന്ദ്രൻ സ്വരാജ്യം വീണ്ടെടുത്തതുപോലെ।
Shlokas
Verse 1
ततश्शोकाभिसन्तप्तं सुग्रीवं क्लिन्नवाससम्।शाखामृगमहामात्राः परिवार्योपतस्थिरे।।
അനന്തരം ദുഃഖശോകത്തിൽ ദഹിച്ചും ഇനിയും നനഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ചും നിന്ന സുഗ്രീവനെ വാനരപ്രധാനന്മാരും മഹാമന്ത്രിമാരും ചുറ്റിനിന്ന് ശുശ്രൂഷയ്ക്കായി സമീപിച്ചു നിന്നു.
Verse 2
अभिगम्य महाबाहुं राममक्लिष्टकारिणम्।स्थिताः प्राञ्जलयस्सर्वे पितामहमिवर्षयः।।
മഹാബാഹുവും ക്ലേശനിവാരകനുമായ ശ്രീരാമനെ സമീപിച്ച്, എല്ലാവരും കൈകൂപ്പി നിന്നു—പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മുമ്പിൽ ഋഷിമാർ നിൽക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 3
ततः काञ्चनशैलाभ स्तरुणार्कनिभाननः।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं हनूमान्मारुतात्मजः।।
അപ്പോൾ കുശപ്പുല്ല് വിരിച്ച്, ജാതവേദസായ പവിത്രാഗ്നി ജ്വലിപ്പിച്ച്, മന്ത്രവിദഗ്ധർ മന്ത്രപൂതമായ ഹവിഷ് കൊണ്ടു ആഹുതികൾ അർപ്പിച്ചു.
Verse 4
भवत्प्रसादात्सुग्रीवः पितृपैतामहं महत्।वानराणां सुदुष्प्रापं प्राप्तो राज्यमिदं प्रभो।।
അവിടെ സംഭവിച്ചതിൽ സന്തുഷ്ടരായി, എല്ലാവരും മഹാത്മാവായ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും വീണ്ടും വീണ്ടും സ്തുതിച്ചു പുകഴ്ത്തി.
Verse 5
भवता समनुज्ञातः प्रविश्य नगरं शुभम्।।संविधास्यति कार्याणि सर्वाणि ससुहृज्जनः।स्नातोऽयं विविधैर्गन्धैरौषधैश्च यथाविधि।।
നിങ്ങളുടെ അനുമതിയോടെ അവൻ ശുഭനഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം ആവശ്യമായ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ക്രമപ്പെടുത്തും. ആചാരപ്രകാരം വിവിധ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും ഔഷധസസ്യങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് അവൻ വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്തിരിക്കുന്നു.
Verse 6
भवता समनुज्ञातः प्रविश्य नगरं शुभम्4.26.5।।संविधास्यति कार्याणि सर्वाणि ससुहृज्जनः।स्नातोऽयं विविधैर्गन्धैरौषधैश्च यथाविधि4.26.6।।
നിങ്ങളുടെ അനുമതിയോടെ അവൻ ശുഭനഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ക്രമത്തിലാക്കും. നിർദേശിച്ച ആചാരപ്രകാരം വിവിധ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും ഔഷധസസ്യങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് അവൻ സ്നാനം ചെയ്തിരിക്കുന്നു.
Verse 7
अर्चयिष्यति रत्नैश्च माल्यैश्च त्वां विशेषतः।इमां गिरिगुहां रम्यामभिगन्तुमितोऽर्हसि।।कुरुष्व स्वामिसम्बन्धं वानरान्सम्प्रहर्षय।
അവൻ രത്നങ്ങളാലും മാലകളാലും പ്രത്യേകമായി നിങ്ങളെ അർച്ചിക്കും. ഇനി ഈ മനോഹരമായ പർവ്വതഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത് നിങ്ങള്ക്ക് യുക്തമാണ്; സ്വാമിയുമായുള്ള ബന്ധം സ്ഥാപിച്ച് വാനരന്മാരെ ആനന്ദിപ്പിക്കൂ.
Verse 8
एवमुक्तो हनुमता राघवः परवीरहा।।प्रत्युवाच हनूमन्तं बुद्धिमान्वाक्यकोविदः।
ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ശത്രുവീരന്മാരെ സംഹരിക്കുന്ന, ബുദ്ധിമാനും വാക്ചാതുര്യനുമായ രാഘവൻ ഹനുമാനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 9
चतुर्दश समास्सौम्य ग्रामं वा यदि वा पुरम्।।न प्रवेक्ष्यामि हनुमन्पितुर्निर्देशपालकः।
സൗമ്യനായ ഹനുമാനേ, പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്ന ഞാൻ പതിനാലു വർഷം ഒരു ഗ്രാമത്തിലോ നഗരത്തിലോ പ്രവേശിക്കുകയില്ല.
Verse 10
सुसमृद्धां गुहां रम्यां सुग्रीवो वानरर्षभः।।प्रविष्टो विधिवद्वीरः क्षिप्रं राज्येऽभिषिच्यताम्।
സമൃദ്ധവും മനോഹരവുമായ ഗുഹാനഗരത്തിൽ വാനരർഷഭനായ സുഗ്രീവൻ വിധിപൂർവ്വം പ്രവേശിക്കട്ടെ; ആ വീരനെ ശാസ്ത്രോക്തവിധിപ്രകാരം शीഘ്രം രാജാഭിഷേകം ചെയ്യട്ടെ.
Verse 11
एवमुक्त्वा हनूमन्तं रामस्सुग्रीवमब्रवीत्।।वृत्तज्ञो वृत्तसम्पन्नमुदारबलविक्रमम्।
ഹനൂമാനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ആചാരധർമ്മത്തിൽ നിപുണനായ ശ്രീരാമൻ, സദ്വൃത്തനും ഉദാരബലവിക്രമസമ്പന്നനുമായ സുഗ്രീവനോട് സംസാരിച്ചു.
Verse 12
इममप्यङ्गदं वीर यौवराज्येऽभिषेचय।।ज्येष्ठस्य स सुतो ज्येष्ठस्सदृशो विक्रमेण ते।अङ्गदोऽयमदीनात्मा यौवराज्यस्य भाजनम्।।
ഹേ വീരാ, ഈ അങ്കദനെയും യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുക; അവൻ നിന്റെ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ, വിക്രമത്തിൽ നിന്നോടു സമൻ. ദീനതയില്ലാത്ത മനസ്സുള്ള ഈ അങ്കദൻ യൗവരാജ്യപദത്തിന് അർഹനാണ്.
Verse 13
इममप्यङ्गदं वीर यौवराज्येऽभिषेचय4.26.12।।ज्येष्ठस्य स सुतो ज्येष्ठस्सदृशो विक्रमेण ते।अङ्गदोऽयमदीनात्मा यौवराज्यस्य भाजनम्4.26.13।।
ഹേ വീരാ, ഈ അങ്കദനെ യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുക—വാലിയുടെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ—വിക്രമത്തിൽ നിന്നോടു സമൻ; ദീനതയില്ലാത്ത അങ്കദൻ യൗവരാജ്യത്തിന്റെ ഭാരമേറ്റെടുക്കാൻ അർഹനാണ്.
Verse 14
पूर्वोऽयं वार्षिको मासः श्रावणस्सलिलागमः।प्रवृत्तास्सौम्य चत्वारो मासा वार्षिकसज्ञिकाः।।
സൗമ്യനേ, ഇത് വർഷാകാലത്തിന്റെ ആദ്യമാസമായ ശ്രാവണമാണ്; ജലങ്ങളുടെ വരവ് ഇതോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. ‘വർഷാ’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ നാലു മാസങ്ങളും ഇപ്പോൾ ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 15
नायमुद्योगसमयः प्रविश त्वं पुरीं शुभाम्।अस्मिन्वत्स्याम्यहं सौम्य पर्वते सह लक्ष्मणः।।
ഇത് പരിശ്രമത്തിന്റെയും ഉദ്യമത്തിന്റെയും കാലമല്ല; നീ ശുഭമായ നിന്റെ നഗരിയിൽ പ്രവേശിക്ക. സൗമ്യനേ, ഞാൻ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടെ ഈ പർവതത്തിൽ വസിക്കും.
Verse 16
इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता।प्रभूतसलिला सौम्य प्रभूतकमलोत्पला।।
സൗമ്യനായ സുഗ്രീവനേ, ഈ പർവതഗുഹ രമണീയമാണ്—വിശാലവും സുസ്വച്ഛവായുവുള്ളതും, ധാരാളം ജലസമ്പത്തുള്ളതും; കമലവും ഉത്പലവും നിറഞ്ഞതുമാണ്.
Verse 17
कार्तिके समनुप्राप्ते त्वं रावणवधे यत।एष नस्समयस्सौम्य प्रविश त्वं स्वमालयम्।।अभिषिक्तस्व राज्ये च सुहृदस्सम्प्रहर्षय।
കാർത്തികമാസം എത്തിയാൽ രാവണവധത്തിനായി പരിശ്രമിക്ക. സൗമ്യനേ, ഇതാണ് നമ്മുടെ ലക്ഷ്യത്തിനുള്ള യുക്തകാലം; നീ നിന്റെ ആലയത്തിൽ പ്രവേശിക്ക, രാജ്യത്തിൽ വിധിപൂർവ്വം അഭിഷേകം സ്വീകരിക്ക, സുഹൃത്തുക്കളെ ആനന്ദിപ്പിക്ക.
Verse 18
इति रामाभ्यनुज्ञातस्सुग्रीवो वानराधिपः।।प्रविवेश पुरीं रम्यां किष्किन्धां वालिपालिताम्।
ഇങ്ങനെ രാമന്റെ അനുവാദം ലഭിച്ച വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവൻ, വാലി ഭരിച്ചിരുന്ന രമണീയമായ കിഷ്കിന്ധാ നഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 19
तं वानरसहस्राणि प्रविष्टं वानरेश्वरम्।।अभिवाद्य प्रविष्टानि सर्वतः पर्यवारयन्।
അപ്പോൾ വാനരരാജൻ അകത്തു പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, ആയിരക്കണക്കിന് വാനരന്മാരും കൂടെ പ്രവേശിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ വന്ദിച്ചു; എല്ലാ ദിക്കുകളിലും സേവാഭാവത്തോടെ ചുറ്റിനിന്നു.
Verse 20
ततः प्रकृतयस्सर्वा दृष्ट्वा हरिगणेश्वरम्।।प्रणम्य मूर्ध्ना पतिता वसुधायां समाहिताः।
പിന്നീട് ഹരിഗണേശ്വരനെ (വാനരസേനയുടെ അധിപനെ) കണ്ടപ്പോൾ, എല്ലാ പൗരന്മാരും നെറ്റി ഭൂമിയിൽ തൊടുവോളം നമസ്കരിച്ചു; ശാന്തചിത്തത്തോടെ ഒരുമിച്ചു ഇരുന്നു.
Verse 21
सुग्रीवः प्रकृतीस्सर्वास्सम्भाष्योत्थाप्य वीर्यवान्।।भ्रातुरन्तःपुरं सौम्यं प्रविवेश महाबलः।
വീര്യവാനും മഹാബലവാനുമായ സുഗ്രീവൻ എല്ലാ പൗരന്മാരോടും സംസാരിച്ചു അവരെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു; പിന്നെ സഹോദരന്റെ സൗമ്യമായ അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 22
प्रविश्य त्वभिनिष्क्रान्तं सुग्रीवं प्लवगेश्वरम्।।अभ्यषिञ्चन्त सुहृदस्सहस्राक्षमिवामराः।
വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവൻ അകത്തു പ്രവേശിച്ച് വീണ്ടും പുറത്തുവന്നപ്പോൾ, സുഹൃത്തുക്കൾ അദ്ദേഹത്തെ അഭിഷേകം ചെയ്തു—ദേവന്മാർ സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രനെ അഭിഷേകം ചെയ്തതുപോലെ.
Verse 23
तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम्।।शुक्ले च वालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे।तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधीरपिसक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान्कुसुमानि च।शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम्।।सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च।चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान्बहून्।।अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुमधुसर्पिषी।दधि चर्म च वैयाघ्रं वाराही चाप्युपानहौ।।समालम्भनमादाय रोचनां समनश्शिलाम्।आग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्यास्तु षोडश।।
അവനുവേണ്ടി അവർ സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച ധവളച്ഛത്രവും, യശസ്സുനൽകുന്ന സ്വർണ്ണദണ്ഡങ്ങളോടുകൂടിയ വെളുത്ത ചാമരങ്ങളും കൊണ്ടുവന്നു. അതുപോലെ സർവ്വരത്നങ്ങളും, നാനാവിധ ബീജൗഷധികളും, ക്ഷീരവൃക്ഷങ്ങളുടെ മുളകളും പ്രരോഹങ്ങളും പുഷ്പങ്ങളും; വെളുത്ത വസ്ത്രങ്ങളും വെളുത്ത അനുലേപനവും; സുഗന്ധമാലകൾ—സ്ഥലജവും ജലജവും ആയ കമലമാലകൾ; ദിവ്യചന്ദനങ്ങളും പലവിധ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും; അക്ഷതവും ജാതരൂപമായ സ്വർണ്ണവും; പ്രിയംഗു, മധു, സർപ്പിഷ് (ഘൃതം); ദധി; വ്യാഘ്രചർമ്മം; വരാഹചർമ്മത്തിൽ നിന്നുള്ള ഉപാനഹ (പാദുക) എന്നിവയും കൊണ്ടുവന്നു. സമാലംഭനസാമഗ്രികളോടൊപ്പം ഗോറോചനയും മനഃശിലയും എടുത്തുകൊണ്ട്, ആനന്ദിതരായ പതിനാറു ശ്രേഷ്ഠസുന്ദരികന്യകൾ അവിടെ എത്തി.
Verse 24
तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम्4.26.23।।शुक्ले च वालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे।तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधीरपि4.26.24सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान्कुसुमानि च।शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम्4.26.25।।सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च।चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान्बहून्4.26.26।।अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुमधुसर्पिषी।दधि चर्म च वैयाघ्रं वाराही चाप्युपानहौ4.26.27।।समालम्भनमादाय रोचनां समनश्शिलाम्।आग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्यास्तु षोडश4.26.28।।
ഈ പദ്യം ദക്ഷിണ പാഠാന്തരത്തിലെ 4.26.23–28 ന്റെ വിപുലമായ ആവർത്തന/സൂചനയാണ്: സുഗ്രീവന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി സ്വർണ്ണാലങ്കൃത ധവളച്ഛത്രം, വെളുത്ത ചാമരം, രത്നങ്ങൾ, ബീജൗഷധികൾ, അങ്കുര-പുഷ്പങ്ങൾ, വെളുത്ത വസ്ത്ര-അനുലേപനം, സുഗന്ധമാലകൾ, ദിവ്യചന്ദനംയും പലവിധ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും, അക്ഷത-സ്വർണ്ണം, പ്രിയംഗു-മധു-സർപ്പിഷ്, ദധി, വ്യാഘ്രചർമ്മം, വരാഹചർമ്മപാദുക, കൂടാതെ ഗോറോചന-മനഃശില തുടങ്ങിയ മംഗളസാമഗ്രികൾ ഒരുമിച്ചു ഒരുക്കപ്പെട്ടുവെന്നതിനെ വിവരിക്കുന്നു.
Verse 25
तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम्4.26.23।।शुक्ले च वालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे।तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधीरपि4.26.24सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान्कुसुमानि च।शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम्4.26.25।।सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च।चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान्बहून्4.26.26।।अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुमधुसर्पिषी।दधि चर्म च वैयाघ्रं वाराही चाप्युपानहौ4.26.27।।समालम्भनमादाय रोचनां समनश्शिलाम्।आग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्यास्तु षोडश4.26.28।।
അവർ വെളുത്ത വസ്ത്രങ്ങളും, അഭിഷേകവിധിക്കായി വെളുത്ത അനുലേപനവും കൊണ്ടുവന്നു.
Verse 26
तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम्4.26.23।।शुक्ले च वालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे।तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधीरपि4.26.24सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान्कुसुमानि च।शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम्4.26.25।।सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च।चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान्बहून्4.26.26।।अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुमधुसर्पिषी।दधि चर्म च वैयाघ्रं वाराही चाप्युपानहौ4.26.27।।समालम्भनमादाय रोचनां समनश्शिलाम्।आग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्यास्तु षोडश4.26.28।।
അവർ സുഗന്ധമാലകൾ—സ്ഥലജവും ജലജവും ആയ കമലമാലകൾ—കൊണ്ടുവന്നു; കൂടാതെ ദിവ്യചന്ദനവും പലവിധ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും കൊണ്ടുവന്നു.
Verse 27
तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम्4.26.23।।शुक्ले च वालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे।तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधीरपि4.26.24सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान्कुसुमानि च।शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम्4.26.25।।सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च।चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान्बहून्4.26.26।।अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुमधुसर्पिषी।दधि चर्म च वैयाघ्रं वाराही चाप्युपानहौ4.26.27।।समालम्भनमादाय रोचनां समनश्शिलाम्।आग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्यास्तु षोडश4.26.28।।
അവർ അക്ഷതവും ജാതരൂപമായ സ്വർണ്ണവും കൊണ്ടുവന്നു; കൂടെ പ്രിയംഗു, മധു, സർപ്പിഷ് (ഘൃതം) എന്നിവയും; അതുപോലെ ദധി, വ്യാഘ്രചർമ്മം, വരാഹചർമ്മത്തിൽ നിന്നുള്ള ഉപാനഹ (പാദുക)യും കൊണ്ടുവന്നു.
Verse 28
तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम्4.26.23।।शुक्ले च वालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे।तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधीरपि4.26.24सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान्कुसुमानि च।शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम्4.26.25।।सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च।चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान्बहून्4.26.26।।अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुमधुसर्पिषी।दधि चर्म च वैयाघ्रं वाराही चाप्युपानहौ4.26.27।।समालम्भनमादाय रोचनां समनश्शिलाम्।आग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्यास्तु षोडश4.26.28।।
അപ്പോൾ സമാലംഭനം (ലേപം) കൂടെ ഗോറോചനയും മനഃശിലയും എടുത്തുകൊണ്ട്, ആനന്ദിതരായ പതിനാറു ശ്രേഷ്ഠകന്യകൾ അവിടെ എത്തി.
Verse 29
ततस्ते वानरश्रेष्ठं यथाकालं यथाविधि।रत्नैर्वस्त्रैश्च भक्ष्यैश्च तोषयित्वा द्विजर्षभान्।।
പിന്നെ, ഹേ വാനരശ്രേഷ്ഠാ, യഥാകാലവും യഥാവിധിയും അനുസരിച്ച്, അവർ രത്നങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും ഭക്ഷ്യദാനങ്ങളും നൽകി ശ്രേഷ്ഠദ്വിജന്മാരായ ബ്രാഹ്മണരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി.
Verse 30
ततः कुशपरिस्तीर्णं समिद्धं जातवेदसम्।मन्त्रपूतेन हविषा हुत्वा मन्त्रविदो जनाः।।
അപ്പോൾ കുശപ്പുല്ല് വിരിച്ച്, ജാതവേദസായ പവിത്രാഗ്നി ജ്വലിപ്പിച്ച്, മന്ത്രവിദഗ്ധർ മന്ത്രപൂതമായ ഹവിഷ് കൊണ്ടു ആഹുതികൾ അർപ്പിച്ചു.
Verse 31
ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते।प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते।।प्राङ्मुखं विविधैर्मन्त्रै: स्थापयित्वा वरासने।नदीनदेभ्यस्संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः।।आहृत्य च समुद्रेभ्यस्सर्वेभ्यो वानरर्षभाः।अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलाश्शुभाः।।शुभैर्वृषभशृङ्गैश्च कलशैश्चापि काञ्चनैः।शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च।।गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः।मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमान्जाम्बवान्नलः।।अभ्यषिञ्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना।सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा।।
പിന്നെ, വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള മാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട മനോഹരമായ പ്രാസാദശിഖരത്തിൽ, ഉത്തമവിരിപ്പുകൾ വിരിച്ച സ്വർണപ്രതിഷ്ഠിതമായ ശ്രേഷ്ഠാസനം (സിംഹാസനം) ഒരുക്കി.
Verse 32
ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते।प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते4.26.31।।प्राङ्मुखं विविधैर्मन्त्रै: स्थापयित्वा वरासने।नदीनदेभ्यस्संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः4.26.32।।आहृत्य च समुद्रेभ्यस्सर्वेभ्यो वानरर्षभाः।अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलाश्शुभाः4.26.33।।शुभैर्वृषभशृङ्गैश्च कलशैश्चापि काञ्चनैः।शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च4.26.34।।गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः।मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमान्जाम्बवान्नलः4.26.35।।अभ्यषिञ्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना।सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा4.26.36।।
പിന്നെ, വിവിധ മന്ത്രങ്ങളാൽ അവനെ കിഴക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽ ഇരുത്തി; ചുറ്റുമെങ്ങും നദികളിൽ നിന്നും ചെറുനദികളിൽ നിന്നും തീർത്ഥങ്ങളിൽ നിന്നും പവിത്രജലം ശേഖരിച്ചു.
Verse 33
ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते।प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते4.26.31।।प्राङ्मुखं विविधैर्मन्त्रै: स्थापयित्वा वरासने।नदीनदेभ्यस्संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः4.26.32।।आहृत्य च समुद्रेभ्यस्सर्वेभ्यो वानरर्षभाः।अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलाश्शुभाः4.26.33।।शुभैर्वृषभशृङ्गैश्च कलशैश्चापि काञ्चनैः।शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च4.26.34।।गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः।मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमान्जाम्बवान्नलः4.26.35।।अभ्यषिञ्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना।सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा4.26.36।।
വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ എല്ലാ സമുദ്രങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള ജലം കൊണ്ടുവന്ന്, ആ നിർമലവും മംഗളകരവുമായ ജലം സ്വർണ്ണകലശങ്ങളിൽ നിക്ഷേപിച്ചു.
Verse 34
ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते।प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते4.26.31।।प्राङ्मुखं विविधैर्मन्त्रै: स्थापयित्वा वरासने।नदीनदेभ्यस्संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः4.26.32।।आहृत्य च समुद्रेभ्यस्सर्वेभ्यो वानरर्षभाः।अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलाश्शुभाः4.26.33।।शुभैर्वृषभशृङ्गैश्च कलशैश्चापि काञ्चनैः।शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च4.26.34।।गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः।मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमान्जाम्बवान्नलः4.26.35।।अभ्यषिञ्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना।सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा4.26.36।।
മംഗളകരമായ വൃഷഭശൃംഗങ്ങളും സ്വർണ്ണകലശങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച്, ശാസ്ത്രസമ്മതവും മഹർഷിമാർ നിർദേശിച്ചതുമായ വിധിപ്രകാരം അവർ അഭിഷേകം നടത്തി.
Verse 35
ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते।प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते4.26.31।।प्राङ्मुखं विविधैर्मन्त्रै: स्थापयित्वा वरासने।नदीनदेभ्यस्संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः4.26.32।।आहृत्य च समुद्रेभ्यस्सर्वेभ्यो वानरर्षभाः।अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलाश्शुभाः4.26.33।।शुभैर्वृषभशृङ्गैश्च कलशैश्चापि काञ्चनैः।शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च4.26.34।।गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः।मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमान्जाम्बवान्नलः4.26.35।।अभ्यषिञ्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना।सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा4.26.36।।
ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, ശരഭൻ, ഗന്ധമാദനൻ, കൂടാതെ മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, ഹനുമാൻ, ജാംബവാൻ, നലൻ—ഈ നേതാക്കൾ അഭിഷേകരീതികളിൽ സന്നിഹിതരായിരുന്നു.
Verse 36
ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते।प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते4.26.31।।प्राङ्मुखं विविधैर्मन्त्रै: स्थापयित्वा वरासने।नदीनदेभ्यस्संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः4.26.32।।आहृत्य च समुद्रेभ्यस्सर्वेभ्यो वानरर्षभाः।अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलाश्शुभाः4.26.33।।शुभैर्वृषभशृङ्गैश्च कलशैश्चापि काञ्चनैः।शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च4.26.34।।गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः।मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमान्जाम्बवान्नलः4.26.35।।अभ्यषिञ्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना।सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा4.26.36।।
അവർ പ്രസന്നവും സുഗന്ധിതവുമായ നിർമലജലത്തോടെ സുഗ്രീവനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു—വസുക്കൾ ദേവരാജനായ സഹസ്രാക്ഷൻ (ഇന്ദ്രൻ)നെ അഭിഷേകം ചെയ്തതുപോലെ.
Verse 37
अभिषिक्ते तु सुग्रीवे सर्वे वानरपुङ्गवाः।प्रचुक्रुशुर्महात्मानो हृष्टा स्तत्र सहस्रशः ।।
സുഗ്രീവന് അഭിഷേകം നടന്നപ്പോൾ, അവിടെ എല്ലാ വാനരപുംഗവന്മാരായ മഹാത്മാക്കൾ ഹർഷിതരായി ആയിരങ്ങളായി ജയഘോഷം മുഴക്കി.
Verse 38
रामस्य तु वचः कुर्वन्सुग्रीवो हरिपुङ्गवः।अङ्गदं सम्परिष्वज्य यौवराज्येऽभ्यषेचयत्।।
രാമന്റെ വചനം അനുസരിച്ച്, വാനരശ്രേഷ്ഠനായ സുഗ്രീവൻ അങ്കദനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് യുവരാജസ്ഥാനത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തു.
Verse 39
अङ्गदे चाभिषिक्ते तु सानुक्रोशाः प्लवङ्गमाः।साधु साध्विति सुग्रीवं महात्मानोऽभ्यपूजयन्।।
അങ്കദനും അഭിഷിക്തനായപ്പോൾ, കരുണാസമ്പന്നരായ മഹാത്മാക്കളായ പ്ലവംഗമാർ ‘സാധു, സാധു’ എന്നു ആവർത്തിച്ച് സുഗ്രീവനെ ആദരിച്ചു.
Verse 40
रामं चैव महात्मानं लक्ष्मणं च पुनः पुनः।प्रीताश्च तुष्टुवुस्सर्वे तादृशे तत्र वर्तिते।।
അവിടെ സംഭവിച്ചതിൽ സന്തുഷ്ടരായി, എല്ലാവരും മഹാത്മാവായ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും വീണ്ടും വീണ്ടും സ്തുതിച്ചു പുകഴ്ത്തി.
Verse 41
हृष्टपुष्टजनाकीर्णा पताकाध्वजशोभिता।बभूव नगरी रम्या किष्किन्धा गिरिगह्वरे।।
പർവ്വതഗുഹയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന രമണീയമായ കിഷ്കിന്ധാനഗരം ഹർഷിതരും പുഷ്ടരുമായ ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു, പതാകകളും ധ്വജങ്ങളും കൊണ്ട് ശോഭിച്ചു.
Verse 42
निवेद्य रामाय तदा महात्मनेमहाभिषेकं कपिवाहिनीपतिः।रुमां च भार्यं प्रतिलभ्य वीर्यवानवाप राज्यं त्रिदशाधिपो यथा।।
അപ്പോൾ വാനരസേനാധിപനായ ആ പരാക്രമശാലി മഹാത്മാവായ രാമനോടു മഹാഭിഷേകവാർത്ത അറിയിച്ചു; പിന്നെ ഭാര്യയായ റൂമയെ വീണ്ടും ലഭിച്ച്, ത്രിദശാധിപനായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ തന്റെ രാജ്യം പ്രാപിച്ചു.
Frequently Asked Questions
Rama refuses to enter any village or city during the fourteen-year exile—an explicit maryādā-based constraint—yet he still enables just governance by authorizing Sugriva’s lawful coronation and the establishment of succession through Angada.
Dharma is enacted through disciplined boundaries and timely policy: vows are not negotiable, but righteous outcomes can be achieved through delegated, ritually legitimate action; additionally, strategy must respect ṛtu (season), postponing major enterprise during the rains.
Kishkindha is framed as a mountain-cavern capital (giri-guhā/purī), and the cultural landmark is the royal abhiṣeka protocol: kuśa-strewn sacred fire, tīrtha waters collected from rivers and oceans, golden vessels, and regalia (chatra, chamaras, banners) that publicly encode sovereignty.