Mokṣopāya: Bhakti-rooted Jñāna and the Aṣṭāṅga Yoga of Viṣṇu-Meditation

Verse 1

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं विदुषा त्वया । संसारपाशबद्धानां दुःखानि सुबहूनि च ॥ १ ॥

നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭഗവൻ! ഹേ വിദ്വാൻ, ചോദിച്ചതെല്ലാം നിങ്ങൾ സമഗ്രമായി വിശദീകരിച്ചു; സംസാരപാശത്തിൽ ബന്ധിതരുടെ അനവധി ദുഃഖങ്ങളും പറഞ്ഞു.

Verse 2

अस्य संसारपाशस्य च्छेदकः कतमः स्मृतः । येनोपायेन मोक्षः स्यात्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ २ ॥

ഈ സംസാരപാശം മുറിക്കുന്നതു ഏതാണ് എന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു? ഏതു ഉപായത്തിലൂടെ മോക്ഷം ലഭിക്കുമോ അത് എനിക്ക് പറയുക, ഹേ തപോധന.

Verse 3

प्राणिभिः कर्मजालानि क्रियंते प्रत्यहं भृशम् । भुज्यंते च मुनिश्रेष्ठ तेषां नाशः कथं भवेत् ॥ ३ ॥

ജീവികൾ പ്രതിദിനം ഘനമായ കർമ്മജാലം പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നു; അതിന്റെ ഫലങ്ങളും അനുഭവിക്കുന്നു. ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, അപ്പോൾ ആ കർമ്മസഞ്ചയം എങ്ങനെ ഒരിക്കലും നശിക്കും?

Verse 4

कर्मणा देहमाप्नोति देही कामेन बध्यते । कामाल्लोभाभिभूतः स्याल्लोभात्क्रोधपरायणाः ॥ ४ ॥

കർമ്മം മൂലം ദേഹി ദേഹം പ്രാപിക്കുന്നു; കാമന മൂലം ബന്ധിതനാകുന്നു. കാമനയിൽ നിന്ന് ലോഭം അവനെ കീഴടക്കും; ലോഭത്തിൽ നിന്ന് ക്രോധപരനായിത്തീരും.

Verse 5

क्रोधाञ्च धर्मनाशः स्याद्धर्मनाशान्मतिभ्रमः । प्रनष्टबुद्धिर्मनुजः पुनः पापं करोति च ॥ ५ ॥

ക്രോധത്തിൽ നിന്ന് ധർമ്മനാശം സംഭവിക്കുന്നു; ധർമ്മനാശത്തിൽ നിന്ന് ബുദ്ധിഭ്രമം ഉദിക്കുന്നു. ബുദ്ധി നഷ്ടപ്പെട്ട മനുഷ്യൻ വീണ്ടും പാപം ചെയ്യുന്നു.

Verse 6

तस्माद्देहं पापमूलं पापकर्मरतं तथा । यथा देहभ्रमत्यक्त्वा मोक्षभाक्स्यात्तथा वद ॥ ६ ॥

അതുകൊണ്ട് പറയുക: പാപത്തിന്റെ മൂലവും പാപകർമ്മങ്ങളിൽ രതവുമായ ഈ ദേഹത്തെ ‘ഞാൻ’ എന്നു കരുതുന്ന ഭ്രമം എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിച്ച് മോക്ഷഭാഗിയാകാം?

Verse 7

सनक उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ मतिस्ते विमलोर्जिता । यस्मात्संसारदुःखान्नो मोक्षोपायमभीप्ससि ॥ ७ ॥

സനകൻ പറഞ്ഞു—സാധു, സാധു, ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞാ! നിന്റെ മതി നിർമ്മലവും ദൃഢവുമാണ്; കാരണം നീ സംസാരദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് മോക്ഷത്തിനുള്ള ഉപായം ഞങ്ങളോട് ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 8

यस्याज्ञया जगत्सर्वं ब्रह्म्ना सृजति सुव्रत । हरिश्च पालको रुद्रो नाशकः स हि मोक्षदः ॥ ८ ॥

ഹേ സുവ്രത! ആരുടെ ആജ്ഞയാൽ ബ്രഹ്മാവ് സർവ്വജഗത്തും സൃഷ്ടിക്കുന്നു, ഹരി അതിനെ പാലിക്കുന്നു, രുദ്രൻ സംഹരിക്കുന്നു—അവൻ തന്നെയാണ് മോക്ഷദാതാവ്.

Verse 9

अहमादिविशेषांता जातायस्य प्रभावतगः । तं विद्यान्मोक्षदं विष्णुं नारायणमनामयम् ॥ ९ ॥

ആരുടെ പ്രഭാവശക്തിയാൽ ‘ഞാൻ’ എന്ന അഹംഭാവത്തിൽ തുടങ്ങി അതിസൂക്ഷ്മ ഭേദാന്തം വരെ എല്ലാ പ്രത്യേകതകളും ഉദ്ഭവിച്ചുവോ—അവനെയേ മോക്ഷദാതാവായ വിഷ്ണുവായി, അനാമയനായ നാരായണനായി അറിയുക.

Verse 10

यस्याभिन्नमिदं सर्वं यच्चेंगद्यञ्च नेंगति । तमुग्रमजरं देवं ध्यात्वा दुःखात्प्रमुच्यते ॥ १० ॥

ആർക്കു ഈ സർവ്വജഗത്തും അഭിന്നമാണോ—ചലിക്കുന്നതും അചലവും—ആ ഉഗ്രനും അജരനും ആയ ദേവനെ ധ്യാനിച്ചാൽ ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 11

अविकारमजं शुद्धं स्वप्रकाशं निरंजनम् । ज्ञानरुपं सदानंदं प्राहुर्वैमोक्षसाधनम् ॥ ११ ॥

വികാരരഹിതൻ, അജൻ, ശുദ്ധൻ, സ്വപ്രകാശൻ, നിരഞ്ജനൻ—ജ്ഞാനസ്വരൂപനും സദാനന്ദമയനും ആയ ആ തത്ത്വം തന്നെയാണെന്ന് അവർ മോക്ഷസാധനമായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 12

यस्यावताररुपाणि ब्रह्माद्या देवतागणाः । समर्चयंति तं विद्याच्छाश्वतस्थानदं हरिम् ॥ १२ ॥

ബ്രഹ്മാദി ദേവഗണങ്ങൾ പോലും വിധിപൂർവ്വം ആരുടെ അവതാരരൂപങ്ങളെ സമർചിക്കുന്നുവോ—ആ ഹരിയെയേ ശാശ്വത ധാമം നൽകുന്നവനായി അറിയുക.

Verse 13

जितप्राणा जिताहाराः सदा ध्यानपरायणाः । हृदि पश्यंति यं सत्यं तं जामीहि सुखावहम् ॥ १३ ॥

പ്രാണനെ ജയിച്ച്, ആഹാരം നിയന്ത്രിച്ച്, നിത്യം ധ്യാനപരായണരായവർ ഹൃദയത്തിൽ ദർശിക്കുന്ന ആ സത്യത്തെ—സുഖം നൽകുന്ന തത്ത്വമായി അറിയുക।

Verse 14

निर्गुणोऽपि गुणाधारो लोकानुग्रहरुपधृक् । आकाशमध्यगः पूर्णस्तं प्राहुर्मोक्षदं नृणाम् ॥ १४ ॥

അവൻ നിർഗുണനായിട്ടും സകലഗുണങ്ങളുടെയും അധാരമാണ്; ലോകാനുഗ്രഹത്തിനായി രൂപം ധരിക്കുന്നു; ആകാശമദ്ധ്യസ്ഥൻ, സർവ്വവ്യാപി, പരിപൂർണ്ണൻ—അവനെയേ മനുഷ്യർക്കു മോക്ഷദാതാവെന്ന് പറയുന്നു।

Verse 15

अध्यक्षः सर्वकार्याणां देहिनो हृदये स्थितः । अनूपमोऽखिलाधारस्तां देवं शरणं व्रजेत् ॥ १५ ॥

സകല പ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും അധ്യക്ഷനായ പരമേശ്വരൻ ദേഹിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നു. അനുപമനും സർവ്വാധാരനും ആയ ആ ദേവനെ ശരണം പ്രാപിക്കണം।

Verse 16

सर्वं संगृह्य कल्पांते शेते यस्तु जले स्वयम् । तं प्राहुर्मोक्षदं विष्णुं मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १६ ॥

കൽപാന്തത്തിൽ എല്ലാം തനിക്കുള്ളിൽ സംഹരിച്ച് സ്വയം ജലത്തിൽ ശയിക്കുന്നവനെ, തത്ത്വദർശികളായ മുനിമാർ മോക്ഷദാതാവായ വിഷ്ണുവെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।

Verse 17

वेदार्थविद्भिः कर्मज्ञैरिज्यते विविधैर्मखैः । स एव कर्मफलदो मोक्षदोऽकामकर्मणाम् ॥ १७ ॥

വേദാർത്ഥം അറിയുന്നവരും കർമനിപുണരുമായവർ വിവിധ യാഗങ്ങളാൽ അവനെ ആരാധിക്കുന്നു. അവൻ തന്നെയാണ് കർമഫലദാതാവ്; നിഷ്കാമകർമികൾക്ക് മോക്ഷദാതാവും അവൻ തന്നേ।

Verse 18

हव्यकव्यादिदानेषु देवतापितृरूपधृक् । भुंक्ते य ईश्वरोऽव्यक्तस्तं प्राहुर्मोक्षदं प्रभुम् ॥ १८ ॥

ഹവ്യ‑കവ്യാദി ദാനങ്ങളിൽ ദേവതാ‑പിതൃരൂപം ധരിച്ചു ആ അർപ്പണങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നവൻ—അവ്യക്തനായ ഈശ്വരപ്രഭുവേ മോക്ഷദാതാവായ പരമാധിപതി എന്നു പ്രസിദ്ധൻ।

Verse 19

ध्यातः प्रणमितो वापि पूजितो वापि भक्तितः । ददाति शाश्वतं स्थानं तं दयालुं समर्चयेत् ॥ १९ ॥

ധ്യാനിച്ചാലും, പ്രണാമം ചെയ്താലും, ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ചാലും—അവൻ ശാശ്വത ധാമം നൽകുന്നു; അതുകൊണ്ട് ആ കരുണാമയ പ്രഭുവിനെ യഥാവിധി ആരാധിക്കണം।

Verse 20

आधारः सर्वभूतानांमेको यः पुरुषः परः । जरामरणनिर्मुक्तो मोक्षदः सोऽव्ययो हरिः ॥ २० ॥

ഹരിയാണ് പരമപുരുഷൻ—ദ്വിതീയരഹിതൻ—സകലഭൂതങ്ങളുടെയും ആധാരം; ജരാ‑മരണങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തൻ, അവ്യയൻ, മോക്ഷദാതാവ്।

Verse 21

संपूज्य यस्य पादाब्जं देहिनोऽपि मुनीश्वर । अमृतत्वं भजंत्याशु तं विदुः पुरुषोत्तमम् ॥ २१ ॥

മുനീശ്വരാ! ആരുടെ പാദപദ്മം സമ്യകമായി പൂജിച്ചാൽ ദേഹധാരികളും വേഗത്തിൽ അമൃതത്വം പ്രാപിക്കുന്നുവോ—അവനെയാണ് പുരുഷോത്തമൻ എന്നു അറിയുന്നത്।

Verse 22

आनन्दमजरं ब्रह्म परं ज्योतिः सनातनम् । परात्परतरं यञ्च तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २२ ॥

ആനന്ദസ്വരൂപമായ അജ ബ്രഹ്മം, സനാതന പരമജ്യോതി, കൂടാതെ പരാത്പരത്തേക്കാളും പരമായത്—അതുതന്നെ വിഷ്ണുവിന്റെ പരമപദം, പരമധാമം।

Verse 23

अद्वयं निगुणं नित्यमद्वितीयमनौपमम् । परिपूर्णं ज्ञानमयं विदुर्मोक्षप्रताधकम् ॥ २३ ॥

ജ്ഞാനികൾ ആ പരമതത്ത്വത്തെ അദ്വയം, ഗുണാതീതം, നിത്യം, ദ്വിതീയരഹിതം, അനുപമം എന്നു അറിയുന്നു—അത് പരിപൂർണം, ചൈതന്യമയം, മോക്ഷപ്രദം.

Verse 24

एवंभूतं परं वस्तु योगमार्गविधानतः । य उपास्ते सदा योगी स याति परमं पदम् ॥ २४ ॥

യോഗമാർഗ്ഗവിധാനപ്രകാരം ഇത്തരത്തിലുള്ള പരമതത്ത്വത്തെ സദാ ഉപാസിച്ചു/ധ്യാനിക്കുന്ന യോഗി പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 25

परसर्वसंगपरित्यागी शमादिगुणसंयुतः । कामर्द्यैवर्जितोयोगी लभते परमं पदम् ॥ २५ ॥

എല്ലാ ബന്ധാസക്തികളും ഉപേക്ഷിച്ച്, ശമാദി ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായി, കാമവും ആലസ്യവും വിട്ട യോഗി പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 26

नारद उवाच । कर्मणा केन योगस्य सिद्धिर्भवति योगिनाम् । तदुपायं यथातत्त्वं ब्रूहि मे वदतां वर ॥ २६ ॥

നാരദൻ പറഞ്ഞു—യോഗികൾക്ക് യോഗസിദ്ധി ഏതു തരത്തിലുള്ള കർമത്തിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്നു? വക്താക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, അതിന്റെ ഉപായം യഥാതത്ത്വമായി എനിക്ക് പറയുക.

Verse 27

सनक उवाच । ज्ञानलभ्यं परं मोक्षं प्राहुस्तत्त्वार्थचिंतकाः । यज्ज्ञानं भक्तिमूलं च भक्तिः कर्मवतां तथा ॥ २७ ॥

സനകൻ പറഞ്ഞു—തത്ത്വാർത്ഥചിന്തകർ പരമമോക്ഷം ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ലഭ്യമെന്ന് പറയുന്നു; എന്നാൽ ആ ജ്ഞാനത്തിനും ഭക്തിയേ മൂലമാണ്, അതുപോലെ കർമത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടവർക്കും ഭക്തിയേ ഉപായം.

Verse 28

दानानि यज्ञा विविधास्तीर्थयात्रादयः कृताः । येन जन्मसहस्त्रेषु तस्य भक्तिर्भवेद्धरौ ॥ २८ ॥

ആരുടെയോ പുണ്യബലത്താൽ ആയിരം ജന്മങ്ങളിൽ ദാനങ്ങൾ, നാനാവിധ യജ്ഞങ്ങൾ, തീർത്ഥയാത്രകൾ മുതലായവ എല്ലാം നിർവഹിക്കപ്പെട്ടുവോ, അവനിൽ തന്നെയാണ് ശ്രീഹരിയിലേക്കുള്ള ഭക്തി ഉദിക്കുന്നത്.

Verse 29

अक्षयः परमो धर्मो भक्तिलेशेन जायते । श्रद्धया परया चैव सर्वं पापं प्रणश्यति ॥ २९ ॥

ഭക്തിയുടെ അതിസൂക്ഷ്മ ലേശം കൊണ്ടുപോലും അക്ഷയമായ പരമധർമ്മം ജനിക്കുന്നു; പരമശ്രദ്ധയാൽ എല്ലാ പാപങ്ങളും പൂർണ്ണമായി നശിക്കുന്നു.

Verse 30

सर्वपापेषु नष्टेषु बुद्धिर्भवति निर्मला । सैव बुद्धिः समाख्याता ज्ञानशब्देन सूरिभिः ॥ ३० ॥

സകല പാപങ്ങളും നശിച്ചാൽ ബുദ്ധി നിർമലമാകുന്നു; ആ നിർമല ബുദ്ധിയെയാണ് ജ്ഞാനികൾ ‘ജ്ഞാനം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് വിളിക്കുന്നത്.

Verse 31

ज्ञानं च मोक्षदं प्राहुस्तज्ज्ञानं योगिनां भवेत् । योगस्तु द्विविधः प्रोक्तः कर्मज्ञानप्रभेदतः ॥ ३१ ॥

ജ്ഞാനം മോക്ഷം നൽകുന്നതാണെന്ന് അവർ പറയുന്നു; ആ ജ്ഞാനം യോഗികളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. യോഗം രണ്ടുവിധം എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു—കർമയോഗം, ജ്ഞാനയോഗം എന്ന ഭേദത്താൽ.

Verse 32

क्रियायोगं विना नॄणां ज्ञानयोगो न सिध्यति । क्रियायोगरतस्तस्माच्छ्रद्धया हरिमर्चयेत् ॥ ३२ ॥

മനുഷ്യർക്കു ക്രിയായോഗം കൂടാതെ ജ്ഞാനയോഗം സിദ്ധിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ ക്രിയായോഗത്തിൽ നിരതനായി ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രീഹരിയെ അർച്ചിക്കണം.

Verse 33

द्विजभूम्यग्निसूर्याम्बुधातुहृञ्चित्रसंज्ञिताः । प्रतिमाः केशवस्यैता पूज्य एतासु भक्तितः ॥ ३३ ॥

കേശവന്റെ പ്രതിമകൾ ‘ദ്വിജ, ഭൂമി, അഗ്നി, സൂര്യ, അംബു, ധാതു, ഹൃത്, ചിത്ര’ എന്ന നാമങ്ങളാൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ഈ രൂപങ്ങളിൽ അവനെ ഭക്തിയോടെ പൂജിക്കണം.

Verse 34

कर्मणा मनसा वाचा परिपीडापराङ्मुखः । तस्मात्सर्वगतं विष्णुं पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ३४ ॥

കർമ്മം, മനസ്, വാക്ക്—ഇവയാൽ മറ്റുള്ളവരെ പീഡിപ്പിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് വിമുഖനായി, അതിനാൽ സർവ്വവ്യാപിയായ വിഷ്ണുവിനെ ഭക്തിയോടെ പൂജിക്കണം.

Verse 35

अहिंसा सत्यमक्रोधो ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अनीर्ष्या च दया चैव योगयोरूभयोः समाः ॥ ३५ ॥

അഹിംസ, സത്യം, അക്രോധം, ബ്രഹ്മചര്യം, അപരിഗ്രഹം, അസൂയാരഹിതത്വം, ദയ—ഇവ യോഗത്തിന്റെ ഇരുവഴികളിലും ഒരുപോലെ ആവശ്യമാണ്.

Verse 36

चराचरात्मकं विश्वं विष्णुरेव सनातनः । इति निश्चित्य मनसा योगद्वितयमभ्यसेत् ॥ ३६ ॥

ചരാചരാത്മകമായ ഈ സർവ്വവിശ്വം സനാതന വിഷ്ണുവേ ആണെന്ന് മനസ്സിൽ ദൃഢമായി നിശ്ചയിച്ച്, യോഗത്തിന്റെ ദ്വിവിധ ശാസനം അഭ്യസിക്കണം.

Verse 37

आत्मवत्सर्वभूतानि ये मन्यंते मनीषिणः । ते जानंति परं भावं देवदेवस्य चक्रिणः ॥ ३७ ॥

എല്ലാ ജീവികളെയും സ്വന്തം ആത്മാവുപോലെ കരുതുന്ന ജ്ഞാനികൾ, ദേവദേവനായ ചക്രധാരി വിഷ്ണുവിന്റെ പരമഭാവം അറിയുന്നു.

Verse 38

यदि क्रोधादिदुष्टात्मा पूजाध्यानपरो भवेत् । न तस्य तुष्यते विष्णुर्यतो धर्मपतिः स्मृतः ॥ ३८ ॥

ക്രോധാദി ദോഷങ്ങളാൽ അന്തഃകരണം മലിനമായവൻ പൂജയിലും ധ്യാനത്തിലും പരനായാലും, വിഷ്ണു അവനിൽ പ്രസന്നനാകുന്നില്ല; കാരണം അവൻ ധർമ്മത്തിന്റെ അധിപതിയായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 39

यदि कामादिदुष्टात्मा देव पूजापरो भवेत् । दंभाचारः स विज्ञेयः सर्वपातकिभिः समः ॥ ३९ ॥

കാമാദി ദോഷങ്ങളാൽ അന്തഃകരണം ദുഷ്ടമായവൻ ദേവപൂജയിൽ പരനായാൽ, അവൻ ദംഭാചാരിയെന്ന് അറിയണം; അവന്റെ ആചാരം സർവ്വ പാതകികളോടു സമം.

Verse 40

तपः पूजाध्यानपरोयस्त्वसूयारतो भवेत् । तत्तपः सा च पूजा च तद्ध्यानं हि निरर्थकम् ॥ ४० ॥

തപസ്സ്, പൂജ, ധ്യാനം എന്നിവയിൽ പരനായിട്ടും അസൂയ—ദോഷദർശനവും ദ്വേഷവും—യിൽ ആസക്തനായാൽ, ആ തപസും ആ പൂജയും ആ ധ്യാനവും തീർച്ചയായും നിർർത്ഥകമാകുന്നു.

Verse 41

तस्मात्सर्वात्मकं विष्णुं शमादिगुणतत्परः । मुक्तयर्थमर्चयेत्सम्यक् क्रियायोगपरो नरः ॥ ४१ ॥

അതുകൊണ്ട് ശമാദി ഗുണങ്ങളിൽ തത്പരനും ക്രിയായോഗത്തിൽ നിഷ്ഠനുമായ മനുഷ്യൻ, മോക്ഷാർത്ഥം സർവ്വാത്മനായ വിഷ്ണുവിനെ വിധിപൂർവ്വം സമ്യക് അർച്ചിക്കണം.

Verse 42

कर्मणा मनसा वाचा सर्वलोकहिते रतः । समर्चयति देवेशं क्रियायोगः स उच्यते ॥ ४२ ॥

കർമ്മം, മനസ്, വാക്ക് എന്നിവകൊണ്ട് സർവ്വലോകഹിതത്തിൽ രതനായി ദേവേശനെ സമ്യക് അർച്ചിക്കുന്നതിനെ ക്രിയായോഗം എന്നു പറയുന്നു.

Verse 43

नारायणं जगद्योनिं सर्वांतयर्यामिणं हरिम् । स्तोत्राद्यैः स्तौति यो विष्णुं कर्मयोगी स उच्यते ॥ ४३ ॥

നാരായണൻ—ജഗദ്യോനി, സർവാന്തര്യാമിയായ ഹരി—ആ വിഷ്ണുവിനെ സ്തോത്രാദികളാൽ സ്തുതിക്കുന്നവൻ കർമയോഗി എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 44

उपवासादिभिश्चैव पुराणश्रवणादिभिः । पुष्पाद्यैश्चार्चनं विष्णोः क्रियायोग उदाहृतः ॥ ४४ ॥

ഉപവാസാദി വ്രതങ്ങൾ, പുരാണശ്രവണാദി ആചാരങ്ങൾ, പുഷ്പാദികളാൽ വിഷ്ണുവിനെ അർച്ചിക്കൽ—ഇതേ ക്രിയായോഗം എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।

Verse 45

एवं भक्तिमतां विष्णौ क्रियायोगरतात्मनाम् । सर्वपापानि नश्यंति पूर्वजन्मार्जितानि वै ॥ ४५ ॥

ഇങ്ങനെ വിഷ്ണുവിൽ ഭക്തിയുള്ളവർക്കും ക്രിയായോഗത്തിൽ ലീനചിത്തരായവർക്കും, മുൻജന്മാർജിതമായതും ഉൾപ്പെടെ സർവപാപങ്ങളും നശിക്കുന്നു।

Verse 46

पापक्षयाच्छुद्वमतिर्वांछति ज्ञानमुत्तमम् । ज्ञानं हि मोक्षदं ज्ञेयं तदुपायं वदामि ते ॥ ४६ ॥

പാപക്ഷയത്താൽ ബുദ്ധി ശുദ്ധമായി ഉത്തമജ്ഞാനം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ജ്ഞാനമാണ് മോക്ഷദായകം എന്നു അറിയുക; അതിലേക്കുള്ള ഉപായം ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു।

Verse 47

चराचरात्मके लोके नित्यं चानित्यमेव च । सम्यग् विचारयेद्धीमान्सद्भिः शास्त्रार्थकोविदैः ॥ ४७ ॥

ചരാചരാത്മകമായ ഈ ലോകത്തിൽ നിത്യം ഏത്, അനിത്യം ഏത്—ഇത് ബുദ്ധിമാൻ ശാസ്ത്രാർത്ഥത്തിൽ നിപുണരായ സജ്ജനങ്ങളോടൊപ്പം ശരിയായി വിചാരിക്കണം।

Verse 48

अनित्यास्तु पदार्था वै नित्यमेको हरिः स्मृतः । अनित्यानि परित्यज्य नित्यमेव समाश्रयेत् ॥ ४८ ॥

എല്ലാ പദാർത്ഥങ്ങളും അനിത്യമാണ്; നിത്യനായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത് ഹരിയേകമാണ്. അതിനാൽ അനിത്യത്തെ ഉപേക്ഷിച്ച് നിത്യപ്രഭുവിൽ മാത്രം ശരണം പ്രാപിക്കണം.

Verse 49

इहामुत्र च भोगेषु विरक्तश्च तथा भवेत् । अविरक्तो भवेद्यस्तु स संसारे प्रवर्तते ॥ ४९ ॥

ഇഹലോകത്തെയും പരലോകത്തെയും ഭോഗങ്ങളിൽ വിരക്തനാകണം. വിരക്തിയില്ലാത്തവൻ സംസാരത്തിൽ തന്നെ പ്രവൃത്തിച്ചു ചുറ്റിത്തിരിയും.

Verse 50

अनित्येषु पदार्थेषु यस्तु रागी भवेन्नरः । तस्य संसारविच्छित्तिः कदाचिन्नैव जायते ॥ ५० ॥

അനിത്യമായ പദാർത്ഥങ്ങളിൽ ആരെങ്കിലും രാഗത്തോടെ ആസക്തനാകുന്നുവെങ്കിൽ, അവനു സംസാരവിച്ഛേദം ഒരിക്കലും സംഭവിക്കുകയില്ല.

Verse 51

शमादिगुणसंपन्नो मुमुक्षुर्ज्ञानमभ्यसेत् । शमादिगुणहीनस्य ज्ञानं नैव च सिध्यति ॥ ५१ ॥

ശമാദി ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായ മുമുക്ഷു ജ്ഞാനാഭ്യാസം ചെയ്യണം; ആ ഗുണങ്ങൾ ഇല്ലാത്തവന് ജ്ഞാനം സിദ്ധിക്കുകയില്ല.

Verse 52

रागद्वेषविहीनो यः शमादिगुणसंयुतः । हरिध्यानपरो नित्यं मुमुक्षुरभिधीयते ॥ ५२ ॥

രാഗദ്വേഷരഹിതനായി, ശമാദി ഗുണങ്ങളാൽ യുക്തനായി, നിത്യവും ഹരിധ്യാനത്തിൽ പരനായിരിക്കുന്നവൻ—അവനെയാണ് മുമുക്ഷു എന്നു വിളിക്കുന്നത്.

Verse 53

चतुर्भिः साधनैरेभिर्विशुद्धमतिरुच्यते । सर्वगं भावयेद्विष्णुं सर्वभूतदयापरः ॥ ५३ ॥

ഈ നാലു সাধനങ്ങളാൽ ബുദ്ധി വിശുദ്ധമാകുന്നു എന്നു പറയുന്നു. സർവ്വഭൂതങ്ങളോടും കരുണയിൽ പരായണനായി, സർവ്വവ്യാപിയായ വിഷ്ണുവിനെ നിരന്തരം ഭാവിക്കണം॥ ૫૩ ॥

Verse 54

क्षराक्षरात्मकं विश्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । इति जानाति यो विप्रतज्ज्ञानं योगजं विदुः ॥ ५४ ॥

ഹേ വിപ്രാ! ക്ഷരവും അക്ഷരവും ആയ ഈ സർവ്വവിശ്വത്തെ വ്യാപിച്ചു നാരായണൻ നിലകൊള്ളുന്നു എന്നു യാർ അറിയുന്നുവോ, ആ ബോധത്തെ ജ്ഞാനികൾ യോഗജന്യജ്ഞാനം എന്നു പറയുന്നു॥ ૫૪ ॥

Verse 55

योगोपायमतो वक्ष्ये संसारविनिवर्त्तकम् । योगो ज्ञानं विशुद्धं स्यात्तज्ज्ञानं मोक्षदं विदुः ॥ ५५ ॥

അതുകൊണ്ട് സംസാരപരിഭ്രമണത്തിൽ നിന്ന് തിരിച്ചു വിടുന്ന യോഗോപായം ഞാൻ പറയുന്നു. യോഗം വിശുദ്ധജ്ഞാനമാണ്; ആ ജ്ഞാനത്തെ ജ്ഞാനികൾ മോക്ഷദായകമെന്ന് അറിയുന്നു॥ ૫૫ ॥

Verse 56

आत्मानं द्विविधं प्राहुः परापरविभेदतः । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति चाथर्वर्णी श्रुतिः ॥ ५६ ॥

ആത്മാവിനെ പരവും അപരവും എന്ന ഭേദത്തിൽ രണ്ടുവിധമെന്ന് പറയുന്നു. അതുപോലെ ആഥർവണീ ശ്രുതിയും ‘രണ്ടു ബ്രഹ്മങ്ങളെ അറിയേണ്ടതാണ്’ എന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു॥ ૫૬ ॥

Verse 57

परस्तु निर्गुणः प्रोक्तो ह्यहंकारयुतोऽपरः । तयोरभेदविज्ञानं योग इत्यभिधीयते ॥ ५७ ॥

പരമായത് നിർഗുണമെന്ന് പറയുന്നു; അപരമായത് അഹങ്കാരയുക്തമാണ്. ഇവ രണ്ടിന്റെയും അഭേദജ്ഞാനത്തെയാണ് ‘യോഗം’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്॥ ૫૭ ॥

Verse 58

पंचभूतात्मके देहे यः साक्षी हृदये स्थितः । अपरः प्रोच्यते सद्भिः परमात्मा परः स्मृतः ॥ ५८ ॥

പഞ്ചഭൂതാത്മകമായ ഈ ദേഹത്തിൽ ഹൃദയത്തിൽ സാക്ഷിയായി നിലകൊള്ളുന്നവനെ സദ്ജനങ്ങൾ ‘അപര’ എന്നു പറയുന്നു; പരമാത്മാവിനെ ‘പര’ പരമാത്മാവായി സ്മരിക്കുന്നു।

Verse 59

शरीरं क्षेव्रमित्याहुस्तत्स्थः क्षेत्रज्ञ उच्यते । अव्यक्तः परमः शुद्धः परिपूर्ण उदाहृतः ॥ ५९ ॥

ശരീരത്തെ ‘ക്ഷേത്രം’ എന്നു പറയുന്നു; അതിൽ വസിക്കുന്നവനെ ‘ക്ഷേത്രജ്ഞൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. അവൻ അവ്യക്തൻ, പരമൻ, ശുദ്ധൻ, പരിപൂർണ്ണൻ എന്നു വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 60

यदा त्वभेदविज्ञानं जीवात्मपरमात्मनोः । भवेत्तदा मुनिश्रेष्ठ पाशच्छेदोऽपरात्मनः ॥ ६० ॥

ജീവാത്മാവും പരമാത്മാവും അഭേദമാണെന്ന ജ്ഞാനം ഉദിക്കുമ്പോൾ, ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ദേഹബന്ധിതനായ ആത്മാവിന്റെ പാശങ്ങൾ ഛേദിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 61

एकः शुद्धोऽक्षरो नित्यः परमात्मा जगन्मयः । नृणां विज्ञानभेदेन भेदवानिव लक्ष्यते ॥ ६१ ॥

പരമാത്മാവ് ഒരുവനേ—ശുദ്ധൻ, അക്ഷരൻ, നിത്യൻ, ജഗന്മയൻ; എന്നാൽ മനുഷ്യരുടെ വിജ്ഞാനഭേദം മൂലം അവൻ പലവിധമായി ഭിന്നനായെന്നപോലെ ദൃശ്യമാകുന്നു।

Verse 62

एकमेवाद्वितीयं यत्परं ब्रह्म सनातनम् । गीयमानं च वेदांतैस्तस्मान्नास्ति परं द्विज ॥ ६२ ॥

പരമവും സനാതനവുമായ ബ്രഹ്മം ഒന്നേയുള്ളു—അദ്വിതീയം; വേദാന്തങ്ങൾ അതിനെയാണ് ഗാനം ചെയ്യുന്നത്. അതിനാൽ, ഹേ ദ്വിജ, അതിനപ്പുറം ഒന്നുമില്ല।

Verse 63

न तस्य कर्म कार्यं वा रुपं वर्णमथापि वा । कर्त्तृत्वं वापि भोक्तृत्वं निर्गुणस्य परात्मनः ॥ ६३ ॥

നിർഗുണ പരമാത്മനു കർമ്മമില്ല, നിർവഹിക്കേണ്ട പ്രവർത്തിയുമില്ല; രൂപമില്ല, വർണ്ണമില്ല; അവനിൽ കർത്തൃത്വവും ഭോക്തൃത്വവും ഇല്ല।

Verse 64

निदानं सर्वहेतूनां तेजो यत्तेजसां परम् । किमप्यन्यद्यतो नास्ति तज्ज्ञेयं मुक्तिहेतवे ॥ ६४ ॥

എല്ലാ കാരണങ്ങളുടെയും മൂലനിദാനവും, എല്ലാ തേജസ്സുകളെയും അതിക്രമിക്കുന്ന പരമതേജസ്സുമായ, അതിനപ്പുറം മറ്റൊന്നുമില്ലാത്ത അതിനെ മോക്ഷഹേതുവായി അറിയണം।

Verse 65

शब्दब्रह्ममयं यत्तन्महावाक्यादिकं द्विज । तद्विचारोद्भवं ज्ञानं परं मोक्षस्य साधनम् ॥ ६५ ॥

ഹേ ദ്വിജാ! മഹാവാക്യാദി വേദവചനങ്ങൾ ശബ്ദബ്രഹ്മമയമാണ്; അവയെ വിചാരിച്ചാൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പരമജ്ഞാനമാണ് മോക്ഷസാധനം।

Verse 66

सम्यग्ज्ञानविहीनानां दृश्यते विविधं जगतग् । परमज्ञानिनामेतत्परब्रह्मात्मकं द्विज ॥ ६६ ॥

സമ്യക്‌ജ്ഞാനം ഇല്ലാത്തവർക്ക് ലോകം പലവിധമായി ദൃശ്യമാകുന്നു; എന്നാൽ പരമജ്ഞാനികൾക്ക്, ഹേ ദ്വിജാ, ഇതുതന്നെ പരബ്രഹ്മസ്വരൂപമാണ്।

Verse 67

एक एव परानन्दो निर्गुणः परतः परः । भाति विज्ञानभेदेन बहुरुपधरोऽव्ययः ॥ ६७ ॥

പരമാനന്ദം ഒന്നുതന്നെ—നിർഗുണം, പരാത്പരം; എന്നാൽ വിജ്ഞാനഭേദം മൂലം അതേ അവ്യയം പലരൂപധാരിയായി ഭാസിക്കുന്നു।

Verse 68

मायिनो मायया भेदं पश्यन्ति परमात्मनि । तस्मान्मायां त्यजेद्योगान्मुमुक्षुर्द्विजसत्तम् ॥ ६८ ॥

മായയാൽ മോഹിതർ പരമാത്മനിൽ ഭേദം കാണുന്നു. അതിനാൽ, ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, മുമുക്ഷു യോഗത്തിലൂടെ മായയെ ത്യജിക്കണം.

Verse 69

नासद्रूपान सद्रूपा माया नैवोभयात्मिका । अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया भेदबुद्धिप्रदार्यिनी ॥ ६९ ॥

മായ അസത്‌സ്വഭാവവും അല്ല, സത്‌സ്വഭാവവും അല്ല, ഇരട്ടസ്വഭാവവും അല്ല. അതിനാൽ അത് അനിർവചനീയം; അതുതന്നെ ഭേദബുദ്ധിയെ ഉളവാക്കി വിഭജിക്കുന്നു.

Verse 70

मायैव ज्ञानशब्देन बुद्ध्यते मुनिसत्तम । तस्मादज्ञानविच्छेदो भवेद्रौजितमायिनाम् ॥ ७० ॥

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ‘ജ്ഞാനം’ എന്ന പദംകൊണ്ടും മായയെയേ ഗ്രഹിക്കുന്നു. അതിനാൽ മായ നീങ്ങിയവർക്കു അജ്ഞാനത്തിന്റെ വിച്ഛേദം സംഭവിക്കുന്നു.

Verse 71

सनातनं परं ब्रह्म ज्ञानशब्देन कथ्यते । ज्ञानिनां परमात्मा वै हृदि भाति निरन्तरम् ॥ ७१ ॥

സനാതനമായ പരബ്രഹ്മത്തെ ‘ജ്ഞാനം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് പറയുന്നു. ജ്ഞാനികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ പരമാത്മാവ് നിരന്തരം പ്രകാശിക്കുന്നു.

Verse 72

अज्ञानं नाशयेद्योगी योगेन मुनिसत्तम । अष्टांगैः सिद्ध्यते योगस्तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ ७२ ॥

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, യോഗി യോഗത്തിലൂടെ അജ്ഞാനം നശിപ്പിക്കണം. യോഗം അഷ്ടാംഗങ്ങളാൽ സിദ്ധമാകുന്നു; അവയെ ഞാൻ തത്ത്വപ്രകാരം പറയും.

Verse 73

यमाश्च नियमाश्चैव आसनानि च सत्तम । प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च ॥ ७३ ॥

ഹേ സത്തമാ! യമങ്ങളും നിയമങ്ങളും, ആസനങ്ങളും; പ്രാണായാമം, ഇന്ദ്രിയപ്രത്യാഹാരം, ധാരണയും ധ്യാനവും—ഇവയും (യോഗസാധനയിൽ) അനുഷ്ഠേയമാണ്।

Verse 74

समाधिश्च मुनिश्रेष्ट योगाङ्गानि यथाक्रमम् । एषां संक्षेपतो वक्ष्ये लक्षणानि मुनीश्वर ॥ ७४ ॥

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! സമാധിയും കൂടി—യോഗത്തിന്റെ അങ്കങ്ങൾ യഥാക്രമം ഇങ്ങനെ. ഹേ മുനീശ്വരാ! ഇവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ സംക്ഷേപമായി പറയും।

Verse 75

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अक्रोधस्चानसूया च प्रोक्ताः संक्षेपतो यमाः ॥ ७५ ॥

അഹിംസ, സത്യം, അസ്തേയം, ബ്രഹ്മചര്യം, അപരിഗ്രഹം, അക്രോധം, അനസൂയ—ഇവയാണ് സംക്ഷേപത്തിൽ യമങ്ങൾ (നൈതിക സംയമങ്ങൾ) എന്നു പ്രസ്താവിച്ചത്।

Verse 76

सर्वेषामेव भूतानामक्लेशजननं हि यत् । अहिंसा कथिता सद्भिर्योगसिद्धिप्रदायिनी ॥ ७६ ॥

സകലഭൂതങ്ങൾക്കും ക്ലേശരഹിതത്വം ഉണ്ടാക്കുന്നതാണ് അഹിംസ എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്; സദ്ജനങ്ങൾ അതിനെ യോഗസിദ്ധി നൽകുന്നതായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।

Verse 77

यथार्थकथनं यञ्च धर्माधर्मविवेकतः । सत्यं प्राहुर्मुनिश्रेष्ट अस्तेयं श्रृणु साम्प्रतम् ॥ ७७ ॥

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! ധർമ്മാധർമ്മ വിവേകത്തോടെ യഥാർത്ഥം പറയുന്നതിനെ ‘സത്യം’ എന്നു പറയുന്നു. ഇനി ‘അസ്തേയം’ സംബന്ധിച്ച ഉപദേശം കേൾക്കുക।

Verse 78

चौर्येण वा बलेनापि परस्वहरणं हि यत् । स्तेयमित्युच्यते सद्भिरस्तेयं तद्विपर्ययम् ॥ ७८ ॥

മോഷണത്തിലൂടെയോ ബലപ്രയോഗത്തിലൂടെയോ മറ്റൊരാളുടെ ധനം അപഹരിക്കുന്നതിനെ സദ്ജനർ ‘സ്തേയം’ എന്നു പറയുന്നു; അതിന്റെ വിപരീതം ‘അസ്തേയം’ ആകുന്നു.

Verse 79

सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यं प्रकीर्त्तितम् । ब्रह्मचर्यपरित्यागाज्ज्ञानवानपि पातकी ॥ ७९ ॥

എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും മൈഥുനത്യാഗം തന്നെയാണ് ‘ബ്രഹ്മചര്യം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം; ബ്രഹ്മചര്യം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ ജ്ഞാനവാനും പാപിയാകും.

Verse 80

सर्वसंगपरित्यागी मैथुनेयस्तु वर्त्तते । स चंडालसमो ज्ञेयः सर्ववर्णबहिष्कृतः ॥ ८० ॥

സർവ്വസംഗം പരിത്യജിച്ചവനായാലും മൈഥുനേയനായി (കാമഭോഗാസക്തനായി) ജീവിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവൻ ചണ്ഡാലസമനെന്നും സർവ്വവർണ്ണങ്ങളാൽ ബഹിഷ്കൃതനെന്നും അറിയണം.

Verse 81

यस्तु योगरतो विप्र विषयेषु स्पृहान्वितः । तत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्या भवेन्नृणाम् ॥ ८१ ॥

ഹേ വിപ്രാ! യോഗത്തിൽ നിരതനായിട്ടും വിഷയങ്ങളിലേക്കുള്ള സ്പൃഹയാൽ നിറഞ്ഞവനോടു വെറും സംഭാഷണം മാത്രമുണ്ടായാലും മനുഷ്യർക്കു ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം സംഭവിക്കുന്നു.

Verse 82

सर्वसंगपरित्यागी पुनः संगी भवेद्यदि । तत्संगसंगिनां संगान्महापातकदोषभाक् ॥ ८२ ॥

സർവ്വസംഗം പരിത്യജിച്ചവൻ വീണ്ടും ബന്ധിതനാകുകയാണെങ്കിൽ, അത്തരം ബന്ധിതരുടെ കൂട്ടുകാരുമായി കൂട്ടുകൂടുന്നതുകൊണ്ടും മഹാപാതകദോഷം ബാധിക്കുന്നു.

Verse 83

अनादानं हि द्रव्याणामापद्यपि मुनीश्वर । अपरिग्रह इत्युक्तो योगसंसिद्धिकारकः ॥ ८३ ॥

ഹേ മുനീശ്വരാ! ആപത്തുകാലത്തിലും ദ്രവ്യങ്ങൾ സ്വീകരിക്കാതിരിക്കുക ‘അപരിഗ്രഹം’ എന്നു പറയുന്നു; അതു യോഗസിദ്ധിക്ക് കാരണമെന്നു പ്രസിദ്ധം।

Verse 84

आत्मनस्तु समुत्कर्षादतिनिष्ठुरभाषणम् । क्रोधमाहुर्धर्मविदो ह्यक्रोधस्तद्विपर्ययः ॥ ८४ ॥

സ്വയം ഉന്നതനെന്ന ഭാവത്തിൽ നിന്നു പുറപ്പെടുന്ന അതിനിഷ്ഠുര വാക്കുകളെ ധർമ്മവിദർ ‘ക്രോധം’ എന്നു പറയുന്നു; അതിന്റെ വിപരീതം ‘അക്രോധം’ ആകുന്നു।

Verse 85

धनाद्यैरधिकं दृष्ट्वा भृशं मनसि तापनम् । असूया कीर्तिता सद्भिस्तत्त्यागो ह्यनसूयता ॥ ८५ ॥

ധനം മുതലായവയിൽ മറ്റൊരാൾ തനിക്കാൾ മേലാണെന്ന് കണ്ടു മനസ്സിൽ കഠിനമായ ദഹനം ഉയരുന്നത് ‘അസൂയ’ എന്നു സദ്ജനർ പറയുന്നു; അതിനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെ ‘അനസൂയത’ ആകുന്നു।

Verse 86

एवं संक्षेपतः प्रोक्ता यमा विबुधसत्तम । नियमानपि वक्ष्यामितुभ्यं ताञ्छृणु नारद ॥ ८६ ॥

ഹേ ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! ഇങ്ങനെ സംക്ഷേപത്തിൽ യമങ്ങൾ പറഞ്ഞു. ഇനി നിനക്കു നിയമങ്ങളും ഞാൻ പറയും—ഹേ നാരദാ, കേൾക്കുക।

Verse 87

तपःस्वाध्यायसंतोषाः शौचं च हरिपूजनम् । संध्योपासनमुख्याश्च नियमाः परिकीर्त्तिताः ॥ ८७ ॥

തപസ്, സ്വാധ്യായം, സന്തോഷം, ശൗചം, ഹരിപൂജനം, ഇവയിൽ പ്രധാനമായ സന്ധ്യോപാസന—ഇവയാണ് നിയമങ്ങൾ എന്നു പരികീർത്തിതം।

Verse 88

चांद्रायणादिभिर्यत्र शरीरस्य विशोषणम् । तपो निगदितं सद्भिर्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ८८ ॥

ചാന്ദ്രായണാദി വ്രതങ്ങളാൽ ശരീരത്തെ നിയന്ത്രിച്ച് ക്ഷീണിപ്പിക്കുന്ന ആ ആചാരത്തെ സജ്ജനർ ‘തപസ്’ എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; അതാണ് യോഗസാധനത്തിലെ ഉത്തമ മാർഗം.

Verse 89

प्रणवस्योपनिषदां द्वादशार्णस्य च द्विज । अष्टाक्षरस्य मंत्रस्य महावाक्यचयस्य च ॥ ८९ ॥

ഹേ ദ്വിജാ! ഇവിടെ പ്രണവം (ഓം) സംബന്ധിച്ച ഉപനിഷദ്-തത്ത്വം, ദ്വാദശാക്ഷര മന്ത്രം, അഷ്ടാക്ഷര മന്ത്രം, കൂടാതെ വേദ മഹാവാക്യങ്ങളുടെ സമുച്ചയവും ഉപദേശിക്കുന്നു.

Verse 90

जपः स्वाध्याय उदितो योगसाधनमुत्तमम् । स्वाध्यायं यस्त्यजेन्मूढस्तस्य योगो न सिध्यति ॥ ९० ॥

ജപവും സ്വാധ്യായവും യോഗസാധനത്തിലെ ഉത്തമ മാർഗമെന്നു പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. സ്വാധ്യായം ഉപേക്ഷിക്കുന്ന മൂഢന് യോഗം സിദ്ധിക്കുകയില്ല.

Verse 91

योगं विनापि स्वाध्यायात्पापनाशो भवेन्नृणाम् । स्वाध्यायैस्तोष्यमाणाश्च प्रसीदंति हि देवताः ॥ ९१ ॥

ഔപചാരിക യോഗമില്ലെങ്കിലും സ്വാധ്യായം മൂലം മനുഷ്യരുടെ പാപങ്ങൾ നശിക്കുന്നു. സ്വാധ്യായത്തിൽ സന്തുഷ്ടരായ ദേവതകൾ തീർച്ചയായും പ്രസാദിക്കുന്നു.

Verse 92

जपस्तु त्रिविधः प्रोक्तो वाचिकोपांशुमानसः । त्रिविधेऽपि च विप्रेन्द्र पूर्वात्पूर्वात्परो वरः ॥ ९२ ॥

ജപം മൂന്നു വിധമെന്നു പറയുന്നു—വാചികം, ഉപാംശു, മാനസം. ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ! ഈ മൂന്നിലും പിന്നിലുള്ളത് മുൻപിലുള്ളതിനെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമാണ്.

Verse 93

मंत्रस्योच्चारणं सम्यक्स्फुटाक्षरपदं यथा । जपस्तु वाचिकः प्रोक्तः सर्वयज्ञफलप्रदः ॥ ९३ ॥

മന്ത്രം ശുദ്ധമായി—വ്യക്തമായ അക്ഷരവും പദവും സഹിതം—ഉച്ചരിക്കുന്നത് വാചികജപം എന്നു പറയുന്നു; അത് എല്ലാ യാഗഫലവും നൽകുന്നു.

Verse 94

मंत्रस्योच्चारणे किंचित्पदात्पदविवेचनम् । स तूपांशुर्जपः प्रोक्तः पूर्वस्माद्द्विगुणोऽधिकः ॥ ९४ ॥

മന്ത്രോച്ചാരണത്തിൽ അല്പം പദംപദമായി വേർതിരിച്ച് (മന്ദസ്വരത്തിൽ) ചൊല്ലുന്നത് ഉപാംശുജപം എന്നു പറയുന്നു; അത് മുൻപത്തേതിനെക്കാൾ ഇരട്ടിയിലും അധികം ഫലം നൽകുന്നു.

Verse 95

विधाय ह्यक्षरश्रेण्यां तत्तदर्थविचारणम् । स जपोमानसः प्रोक्तो योगसिद्धिप्रदायकः ॥ ९५ ॥

അക്ഷരങ്ങളുടെ ക്രമശ്രേണി മനസ്സിൽ സ്ഥാപിച്ച്, ഓരോന്നിന്റെയും അർത്ഥം ധ്യാനിക്കുന്നത് ‘മാനസജപം’ എന്നു പറയുന്നു; അത് യോഗസിദ്ധി നൽകുന്നു.

Verse 96

जपेन देवता नित्यं स्तुवतः संप्रसीदति । तस्मात्स्वाध्यायसंपन्नो लभेत्सर्वान्मनोरथान् ॥ ९६ ॥

ജപത്തോടെ സ്തുതിക്കുന്ന ഭക്തനോട് ദേവത നിത്യവും പ്രസന്നനാകുന്നു. അതിനാൽ സ്വാധ്യായസമ്പന്നൻ എല്ലാ മനോരഥങ്ങളും നേടുന്നു.

Verse 97

यदृच्छालाभसंतुष्टिः संतोष इति गीयते । संतोषहीनः पुरुषो न लभेच्छर्म कुत्रचित् ॥ ९७ ॥

ചോദിക്കാതെ ലഭിക്കുന്നതിൽ തൃപ്തിയാകുന്നതാണ് ‘സന്തോഷം’ എന്നു പാടപ്പെടുന്നത്. സന്തോഷമില്ലാത്ത മനുഷ്യന് എവിടെയും ശാന്തി ലഭിക്കില്ല.

Verse 98

न जातुकामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । इतोऽधिकं कदा लप्स्य इति कामस्तु वर्द्धते ॥ ९८ ॥

വിഷയഭോഗം കൊണ്ടു കാമന ഒരിക്കലും ശമിക്കുകയില്ല; ‘ഇതിലധികം എപ്പോൾ ലഭിക്കും?’ എന്നു ചിന്തിച്ച് അത് കൂടുതൽ വർധിക്കുന്നു।

Verse 99

तस्मात्कामं परित्यज्य देहसंशोषकारणम् । यदृच्छालाभसंतुष्टो भवेद्धर्मपरायणः ॥ ९९ ॥

അതുകൊണ്ട് ദേഹക്ഷയകാരിയായ കാമനയെ ഉപേക്ഷിച്ച്, യാദൃച്ഛികമായി ലഭിക്കുന്നതിൽ തൃപ്തനായി, ധർമ്മത്തിൽ പൂർണ്ണമായി പരായണനാകണം।

Verse 100

बाह्याभ्यन्तरभेदेन शौचं तु द्विविधं स्मृतम् । मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथान्तरम् ॥ १०० ॥

ശൗചം ബാഹ്യവും അന്തരവും എന്നിങ്ങനെ രണ്ടായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. മണ്ണും വെള്ളവും കൊണ്ട് ബാഹ്യശുദ്ധി; ഭാവശുദ്ധിയാണ് അന്തർശുദ്ധി।

Verse 101

अन्तःशुद्धिविहीनैस्तु येऽध्वरा विविधाः कृताः । न फलंति मुनीश्रेष्ट भस्मनि न्यस्तहव्यवत् ॥ १ ॥

മുനിശ്രേഷ്ഠാ! അന്തർശുദ്ധിയില്ലാത്തവർ ചെയ്യുന്ന വിവിധ യജ്ഞങ്ങൾ ഫലം തരുകയില്ല; ചാരത്തിന്മേൽ വെച്ച ഹവിസ്സുപോലെ.

Verse 102

भावशुद्धिविहीनानां समस्तं कर्मनिष्फलम् । तस्माद्रागादिकं सर्वं परित्यज्य सुखी भवेत् ॥ २ ॥

ഭാവശുദ്ധിയില്ലാത്തവർക്കു എല്ലാ കർമ്മവും നിഷ്ഫലം. അതുകൊണ്ട് രാഗാദി എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ശാന്തസുഖിയായി ഇരിക്കണം।

Verse 103

मृदाभारसहस्त्रैस्तु कुम्भकोटिजलैस्तथा । कृतशौचोऽपि दुष्टात्मा चंडालसदृशः स्मृतः ॥ ३ ॥

ആയിരം മണ്ണുഭാരങ്ങളാലും കോടിക്കണക്കിന് കുടങ്ങളിലെ ജലത്താലും ശൗചം ചെയ്താലും, ദുഷ്ടസ്വഭാവിയാകുന്നവൻ പുറമേ ശുദ്ധനായാലും ചാണ്ഡാലനുപമനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 104

अंतःशुद्धिविहीनस्तु देवपूजापरो यदि । तमेव दैवतं हंति नरकं च प्रपद्यते ॥ ४ ॥

അന്തരശുദ്ധിയില്ലാത്തവൻ ദേവപൂജയിൽ മാത്രം പരനായാൽ, അവൻ അതേ ദേവതയ്‌ക്കു അപചാരം വരുത്തി നരകത്തിലേക്കു പതിക്കുന്നു।

Verse 105

अंतःशुद्धिविहीनश्च बहिःशुद्धिं करोति यः । अलंकृतः सुराभाण्ड इव शांतिं न गच्छति ॥ ५ ॥

അന്തരശുദ്ധിയില്ലാതെ പുറംശുദ്ധി മാത്രം ചെയ്യുന്നവൻ ശാന്തി പ്രാപിക്കുകയില്ല—അലങ്കരിച്ച മദ്യപാത്രം ഉള്ളിൽ അതേപോലെ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 106

मनश्शुद्धिविहीना ये तीर्थयात्रां प्रकुर्वते । न तान्पुंनति तीर्थानि सुराभांडमिवापगा ॥ ६ ॥

മനശ്ശുദ്ധിയില്ലാത്തവർ തീർത്ഥയാത്ര ചെയ്താലും തീർത്ഥങ്ങൾ അവരെ പവിത്രമാക്കുകയില്ല—മദ്യപാത്രത്തെ നദി ശുദ്ധീകരിക്കാത്തതുപോലെ।

Verse 107

वाचा धर्मान्प्रवलदति मनसा पापमिच्छति । जानीयात्तं मुनिश्रेष्ट महापातकिनां वरम् ॥ ७ ॥

വാക്കാൽ ധർമ്മം പ്രസംഗിച്ചിട്ടും മനസ്സിൽ പാപം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനെ—ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, മഹാപാതകികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനെന്നു അറിയുക।

Verse 108

विशुद्धमानसा ये तु धर्ममात्रमनुत्तमम् । कुर्वंति तत्फलं विद्यादक्षयं सुखदायकम् ॥ ८ ॥

മനം വിശുദ്ധമായവർ അനുത്തമമായ ധർമ്മമാത്രം ആചരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അതിന്റെ ഫലം അക്ഷയവും സുഖദായകവും ആണെന്ന് അറിയുക।

Verse 109

कर्मणा मनसा वाचा स्तुतिश्रवण पूजनैः । हरिभक्तिर्दृढा यस्य हरिपूजेति गीयते ॥ ९ ॥

കർമ്മം, മനസ്സ്, വാക്ക് എന്നിവകൊണ്ടും, സ്തുതി ശ്രവണം, പൂജനം മുതലായവകൊണ്ടും ആരുടെ ഹരിഭക്തി ദൃഢമാണോ, അതേ ‘ഹരിപൂജ’ എന്നു പാടപ്പെടുന്നു।

Verse 110

यमाश्च नियमाश्चैव संक्षेपेण प्रबोधिताः । एभिर्विशुद्धमनसां मोक्षं हस्तगतं विदुः ॥ १० ॥

ഇങ്ങനെ യമങ്ങളും നിയമങ്ങളും സംക്ഷേപമായി ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടു. ഇവയാൽ വിശുദ്ധമനസ്സുള്ളവർ മോക്ഷം കൈവശമായതുപോലെ അറിയുന്നു।

Verse 111

यमैश्च नियमैश्चैव स्थिरबुद्धिर्जितेन्द्रियः । अभ्यसेदासनंसम्यग्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ११ ॥

യമ-നിയമങ്ങളോടുകൂടി സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ളതും ഇന്ദ്രിയജയം നേടിയതുമായ साधകൻ ആസനം ശരിയായി അഭ്യസിക്കണം; അതാണ് യോഗസാധനത്തിലെ ഉത്തമ മാർഗം।

Verse 112

पद्मकं स्वस्तिकं पीठं सैंहं कौक्कुटकौंजरे । कौर्मंवज्रासनं चैव वाराहं मृगचैलिकम् ॥ १२ ॥

പദ്മകം, സ്വസ്തികം, പീഠം, സിംഹം, കൗക്കുടം, ഔഞ്ജരം; കൂടാതെ കൗർമം, വജ്രാസനം, വാരാഹം, മൃഗചൈലികം—ഇവയാണ് ആസനങ്ങൾ എന്നു പ്രസ്താവിച്ചു।

Verse 113

क्रौञ्चं च नालिकं चैव सर्वतोभद्रमेव च । वार्षभं नागमात्स्ये च वैयान्घं चार्द्धचंद्रकम् ॥ १३ ॥

(ഇവ) ക്രൗഞ്ചം, നാലികം, സർവതോഭദ്രം; കൂടാതെ വാർഷഭം, നാഗം, മാത്സ്യം; പിന്നെയും വൈയാങ്ഘം, അർദ്ധചന്ദ്രകം—ഇവയും (ആസനനാമങ്ങൾ).

Verse 114

दंडवातासनं शैलं स्वभ्रं मौद्गरमेव च । माकरं त्रैपथं काष्ठं स्थाणुं वैकर्णिकं तथा ॥ १४ ॥

(കൂടുതൽ നാമങ്ങൾ:) ദണ്ഡവാതാസനം, ശൈലം, സ്വഭ്രം, മൗദ്ഗരം; കൂടാതെ മാകരം, ത്രൈപഥം, കാഷ്ഠം, സ്ഥാണു, വൈകർണികം എന്നിവയും.

Verse 115

भौमं वीरासनं चैव योगसाधनकारणम् । त्रिंशत्संख्यान्यासनानि मुनीन्द्रैः कथितानि वै ॥ १५ ॥

ഭൗമാസനവും വീരാസനവും യോഗസാധനയുടെ സിദ്ധിക്കു കാരണമാകുന്നു. മുനീന്ദ്രന്മാർ സത്യമായി മുപ്പത് ആസനങ്ങൾ ഉപദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്.

Verse 116

एषामेकतमं बद्धा गुरुभक्तिपरायणः । उपासको जयेत्प्राणान्द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ॥ १६ ॥

ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിനെ ദൃഢമായി അനുഷ്ഠിച്ച്, ഗുരുഭക്തിയിൽ പരായണനായ ഉപാസകൻ പ്രാണങ്ങളെ ജയിക്കട്ടെ; ദ്വന്ദ്വാതീതനും അസൂയാരഹിതനും ആയിരിക്കട്ടെ.

Verse 117

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा प्रत्यङ्मुखोऽपि वा । अभ्यासेन जयेत्प्राणान्निःशब्दे जनवर्जिते ॥ १७ ॥

കിഴക്കോട്ടോ വടക്കോട്ടോ പടിഞ്ഞാറോട്ടോ മുഖം തിരിച്ച് ഇരുന്നാലും, അഭ്യാസത്തിലൂടെ പ്രാണങ്ങളെ ജയിക്കണം; സ്ഥലം നിശ്ശബ്ദവും ജനവിരഹിതവും ആയിരിക്കണം.

Verse 118

प्राणो वायुः शरीरस्थ आयामस्तस्य निग्रहः । प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः स प्रकीर्त्तितः ॥ १८ ॥

ശരീരത്തിൽ വസിക്കുന്ന പ്രാണവായുവിനെ അളവോടെ നിയന്ത്രിച്ച് നിഗ്രഹിക്കുന്നതിനെ ‘പ്രാണായാമം’ എന്നു പറയുന്നു. അത് രണ്ടുവിധമാണെന്ന് പ്രസിദ്ധം.

Verse 119

अगर्भश्च सगर्भश्च द्वितीयस्तु तयोर्वरः । जयध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वितः ॥ १९ ॥

ധ്യാനം രണ്ടുവിധം—നിർഗർഭം (ആധാരമില്ലാത്തത്)യും സഗർഭം (ആധാരസഹിതം)യും. ഇവയിൽ രണ്ടാമത്തേതാണ് ശ്രേഷ്ഠം. ‘ജയധ്യാനം’ നിർഗർഭം; സഗർഭം എന്നാൽ രൂപം, മന്ത്രം അല്ലെങ്കിൽ ഗുണാധാരം ചേർന്നത്.

Verse 120

रेचकः पूरकश्चैव कुंभकः शून्यकस्तथा । एवं चतुर्विधः प्रोक्तः प्राणायामो मनीषिभिः ॥ २० ॥

രേചകം, പൂരകം, കുംഭകം, ശൂന്യകം—ഇങ്ങനെ പ്രാണായാമം ജ്ഞാനികൾ നാലുവിധമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 121

जंतूनां दक्षिणा नाडी पिंगला परिकीर्तिता । सूर्यदैवतका चैव पितृयोनिरिति श्रुता ॥ २१ ॥

ജീവികളിൽ വലതുവശത്തെ നാഡി ‘പിംഗളാ’ എന്നു പ്രസിദ്ധം. അതിന്റെ അധിദേവത സൂര്യൻ; അത് പിതൃലോകബന്ധമായ മാർഗ്ഗം (യോനി) എന്നു ശ്രുതം.

Verse 122

देवयोनिरिति ख्याता इडा नाडी त्वदक्षिणा । तत्राधिदैवत चंद्रं जानीहि मुनिसत्तमं ॥ २२ ॥

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! ‘ദേവയോനി’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ഇടാ നാഡി വലതുവശത്താണ്; അതിന്റെ അധിദേവത ചന്ദ്രനെന്ന് അറിയുക.

Verse 123

एतयोरुभयोर्मध्ये सुषुम्णा नाडिका स्मृता । अतिसूक्ष्मा गुह्यतमा ज्ञेया सा ब्रह्मदैवता ॥ २३ ॥

ആ രണ്ടു നാഡികളുടെയും മദ്ധ്യേ ‘സുഷുമ്നാ’ എന്ന നാഡി പ്രസിദ്ധമാണ്. അതി സൂക്ഷ്മവും പരമ ഗൂഢവും ആയ അതിനെ ബ്രഹ്മദേവത അധിഷ്ഠിതമെന്നു അറിയണം.

Verse 124

वामेन रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः । पूरयेद्दक्षिणेनैव पूरणात्पूरकः स्मृतः ॥ २४ ॥

ഇടത് നാസാരന്ധ്രത്തിലൂടെ വായുവിനെ റേചനം ചെയ്യണം; റേചനക്രിയയാൽ അതിനെ ‘റേചക’ എന്നു പറയുന്നു. പിന്നെ വലത് വഴിയേ പൂരണം ചെയ്യണം; പൂരണക്രിയയാൽ അതിനെ ‘പൂരക’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 125

स्वदेहपूरितं वायं निगृह्य न विमृंचति । संपूर्णकुंभवत्तिष्टेत्कुम्भकः स हि विश्रुतः ॥ २५ ॥

സ്വദേഹത്തിൽ നിറഞ്ഞ വായുവിനെ നിയന്ത്രിച്ച് വിട്ടുകളയാതെ ഇരിക്കണം. പൂർണ്ണമായി നിറഞ്ഞ കുംഭംപോലെ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നതാണ് ‘കുംഭക’ എന്നു പ്രസിദ്ധം.

Verse 126

न गृह्णाति न त्यजति वायुमंतर्बहिः स्थितम् । विद्धि तच्छून्यकं नाम प्राणायामं यथास्थितम् ॥ २६ ॥

അകത്തും പുറത്തും നിലകൊള്ളുന്ന വായുവിനെ neither ഉൾക്കൊള്ളാതെയും neither വിട്ടുകളയാതെയും സ്ഥിരമായി നിൽക്കുമ്പോൾ, ആ അവസ്ഥയെ ‘ശൂന്യക’ എന്ന പ്രാണായാമമായി അറിയുക.

Verse 127

शनैःशनैर्विजेतव्यः प्राणो मत्तगजेन्द्रवत् । अन्यथा खलु जायन्ते महारोगा भयंकराः ॥ २७ ॥

പ്രാണനെ പതുക്കെ പതുക്കെ ജയിക്കണം—മദിച്ച ഗജേന്ദ്രനെ വശപ്പെടുത്തുന്നതുപോലെ. അല്ലെങ്കിൽ തീർച്ചയായും ഭയങ്കരമായ മഹാരോഗങ്ങൾ ഉണ്ടാകും.

Verse 128

क्रमेण योजयेद्वायुं योगी विगतकल्मषः । स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदमाप्नुयात् ॥ २८ ॥

കല്മഷരഹിതനായ യോഗി ക്രമേണ പ്രാണവായുവിനെ നിയന്ത്രിക്കണം. അവൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായി ബ്രഹ്മന്റെ പരമപദം പ്രാപിക്കും.

Verse 129

विषयेषु प्रसक्तानि चेन्द्रियाणि मुनीश्वरः । समामाहृत्य निगृह्णाति प्रत्याहारस्तु स स्मृतः ॥ २९ ॥

ഹേ മുനീശ്വരാ! വിഷയങ്ങളിൽ ആസക്തമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ സമാഹരിച്ചു അകത്തേക്ക് പിൻവലിച്ച് ദൃഢമായി നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനെ ‘പ്രത്യാഹാരം’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 130

जितेन्द्रिया महात्मानो ध्यानशून्या अपि द्विज । प्रयान्ति परमं ब्रह्म पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ३० ॥

ഹേ ദ്വിജാ! ഇന്ദ്രിയജയികളായ മഹാത്മാക്കൾ—വിധിപൂർവ്വ ധ്യാനം ഇല്ലെങ്കിലും—പുനരാവർത്തി ദുർലഭമായ പരബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 131

अनिर्जितेंद्रियग्रामं यस्तु ध्यानपरो भवेत् । मूढात्मानं च तं विद्याद्ध्यानं चास्य न सिध्यति ॥ ३१ ॥

എന്നാൽ ഇന്ദ്രിയസമൂഹത്തെ ജയിക്കാതെയേ ധ്യാനത്തിൽ തൽപരനാകുന്നവനെ മോഹിതചിത്തനെന്ന് അറിയുക; അവന്റെ ധ്യാനം സിദ്ധിയിലേക്കെത്തുകയില്ല.

Verse 132

यद्यत्पश्यति तत्सर्वं पश्येदात्मवदात्मनि । प्रत्याहृतानीन्द्रियाणि धारयेत्सा तु धारणा ॥ ३२ ॥

എന്തെന്ത് കാണുന്നുവോ അതെല്ലാം ആത്മസ്വരൂപമായി ആത്മയിൽ തന്നേ ദർശിക്കണം. ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ പിൻവലിച്ച് മനസ്സിനെ സ്ഥിരമായി നിലനിർത്തുന്നതാണ് ധാരണ.

Verse 133

योगाज्जितेंद्रियग्रामस्तानि हृत्वा दृढं हृदि । आत्मानं परमं ध्यायेत्सर्वधातारमच्युतम् ॥ ३३ ॥

യോഗത്താൽ ഇന്ദ്രിയസമൂഹത്തെ ജയിച്ച്, അവയെ പിൻവലിച്ച് ഹൃദയത്തിൽ ദൃഢമായി സ്ഥാപിക്കണം; പിന്നെ സർവ്വധാതാവായ അച്യുത പരമാത്മാവിനെ ധ്യാനിക്കണം।

Verse 134

सर्वविश्वात्मकं विष्णुं सर्वलोकैककारणम् । विकसत्पद्यपत्राक्षं चारुकुण्डलभूषितम् ॥ ३४ ॥

സകലവിശ്വത്തിന്റെയും ആത്മാവായും സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ഏകകാരണമുമായ വിഷ്ണുവിനെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു; വിരിഞ്ഞ താമരയിതളുപോലെ കണ്ണുകളുള്ളവനും മനോഹര കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കൃതനുമായവൻ।

Verse 135

दीर्घबाहुमुदाराङ्गं सर्वालङ्कारभृषितम् । पीताम्बरधरं देवं हेमयज्ञोपवीतिनम् ॥ ३५ ॥

അവൻ ദീർഘബാഹുവും ഉദാരാംഗവുമാണ്; സർവ്വാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതൻ; പീതാംബരം ധരിച്ച ദേവൻ, സ്വർണ്ണ യജ്ഞോപവീതം അണിഞ്ഞവൻ।

Verse 136

बिभ्रतं तुलसीमालां कौस्तुभेन विराजितम् । श्रीवत्सवक्षसं देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ३६ ॥

ഞാൻ ആ ദേവനെ ദർശിച്ചു—തുളസിമാല ധരിച്ചവൻ, കൗസ്തുഭമണിയാൽ ദീപ്തനായവൻ, വക്ഷസ്സിൽ ശ്രീവത്സചിഹ്നമുള്ളവൻ, ദേവാസുരന്മാർ ഇരുവരാലും നമസ്കൃതൻ।

Verse 137

अष्टारे हृत्सरोजे तु द्वादशांगुलविस्तृते । ध्यायेदात्मानमव्यक्तं परात्परतरं विभुम् ॥ ३७ ॥

എട്ട് അരകളുള്ളതും പന്ത്രണ്ട് അങ്കുലം വ്യാപ്തിയുള്ളതുമായ ഹൃദയകമലത്തിൽ, അവ്യക്തനായ—പരാത്പരതര സർവ്വവ്യാപി പ്രഭു പരമാത്മാവിനെ ധ്യാനിക്കണം।

Verse 138

ध्यानं सद्भिनिर्गदितं प्रत्ययस्यैकतानता । ध्यानं कृत्वा मुहुर्त्तं वा परं मोक्षं लभेन्नरः ॥ ३८ ॥

സത്പുരുഷന്മാർ പ്രസ്താവിച്ചതുപോലെ ധ്യാനം എന്നത് ഒരേയൊരു ഭാവത്തിന്റെ ഏകാഗ്രമായ നിരന്തര ഏകതാനതയാണ്. അത്തരം ധ്യാനം ഒരു മുഹൂർത്തമെങ്കിലും ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ പരമ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 139

ध्यानात्पापानि नश्यन्ति ध्यानान्मोक्षं च विंदति । ध्यानात्प्रसीदति हरिद्धर्यानात्सर्वार्थसाधनम् ॥ ३९ ॥

ധ്യാനത്തിലൂടെ പാപങ്ങൾ നശിക്കുന്നു; ധ്യാനത്തിലൂടെയേ മോക്ഷവും ലഭിക്കുന്നു. ധ്യാനത്തിൽ ഹരി പ്രസന്നനാകുന്നു; സ്ഥിരധ്യാനത്തിൽ എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും സിദ്ധിക്കുന്നു.

Verse 140

यद्यद्रूपं महाविष्णोस्तत्तद्ध्यायेत्समाहितम् । तेन ध्यानेन तुष्टात्मा हरिर्मोक्षं ददाति वै ॥ ४० ॥

മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ ഏത് ഏത് രൂപമോ, അതേ രൂപം സമാഹിതചിത്തത്തോടെ ധ്യാനിക്കണം. ആ ധ്യാനത്തിൽ തൃപ്തനായ ഹരി നിശ്ചയമായും മോക്ഷം നൽകുന്നു.

Verse 141

अचञ्चलं मनः कुर्याद्ध्येये वस्तुनि सत्तम । ध्यानं ध्येयं ध्यातृभावं यथा नश्यति निर्भरम् ॥ ४१ ॥

ഹേ സത്തമാ! ധ്യാനയോഗ്യമായ വസ്തുവിൽ മനസ്സിനെ അചഞ്ചലമാക്കണം; അപ്പോൾ ധ്യാനം, ധ്യേയം, ധ്യാതൃഭാവം—ഈ ത്രയം പൂർണ്ണമായി ലയിക്കുന്നു.

Verse 142

ततोऽमृतत्वं भवति ज्ञानामृतनिषेवणात् । भवेन्निरन्तरं ध्यानादभेदप्रतिपादनम् ॥ ४२ ॥

അതിന് ശേഷം ജ്ഞാനാമൃതത്തെ നിരന്തരം ആസ്വദിക്കുന്നതിലൂടെ അമൃതത്വം ഉദിക്കുന്നു. കൂടാതെ അവിച്ഛിന്ന ധ്യാനത്തിലൂടെ അഭേദം—ഏകതയുടെ സാക്ഷാത്കാരം—സ്ഥാപിതമാകുന്നു.

Verse 143

सुषुत्पिवत्परानन्दयुक्तश्चोपरतेन्द्रियः । निर्वातदीपवत्संस्थः समाधिरभिधीयते ॥ ४३ ॥

സാധകൻ ഗാഢനിദ്രപോലെ തോന്നിയാലും പരമാനന്ദത്തിൽ യുക്തനായി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ബാഹ്യപ്രവർത്തനം നിർത്തി, മനസ് കാറ്റില്ലാത്ത സ്ഥലത്തെ ദീപംപോലെ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്ന അവസ്ഥയെ ‘സമാധി’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 144

योगी समाध्यवस्थायां न श्रृणोति न पश्यति । न जिघ्रति न स्पृशति न किंचद्वक्ति सत्तम ॥ ४४ ॥

ഹേ സത്തമാ, സമാധി അവസ്ഥയിൽ സ്ഥാപിതനായ യോഗി കേൾക്കുകയുമില്ല, കാണുകയുമില്ല; മണവും ഗ്രഹിക്കുകയുമില്ല, സ്പർശിക്കുകയുമില്ല; ഒന്നും സംസാരിക്കുകയുമില്ല।

Verse 145

आत्मा तु निर्मलः शुद्धः सञ्चिदानन्दविग्रहः । सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो योगिनां भात्यचञ्चलः ॥ ४५ ॥

എന്നാൽ ആത്മാവ് നിർമ്മലവും ശുദ്ധവും സച്ചിദാനന്ദസ്വരൂപവുമാണ്. എല്ലാ ഉപാധികളിൽ നിന്നും വിമുക്തനായി യോഗികൾക്ക് അചഞ്ചലമായി പ്രകാശിക്കുന്നു।

Verse 146

निर्गुणोऽपि परो देवो ह्यज्ञानाद्गुणवानिव । विभात्यज्ञाननाशे तु यथापूर्वं व्यवस्थितम् ॥ ४६ ॥

പരമദേവൻ നിർഗുണനായിട്ടും അജ്ഞാനത്താൽ ഗുണവാനെന്നപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ അജ്ഞാനം നശിക്കുമ്പോൾ അവൻ യഥാപൂർവ്വം തന്റെ സ്വസ്വരൂപത്തിൽ നിലകൊണ്ട് പ്രകാശിക്കുന്നു।

Verse 147

परं ज्योतिरमेयात्मा मायावानिव मायिनाम् । तन्नाशे निर्मलं ब्रह्म प्रकाशयति पंडितं ॥ ४७ ॥

അമേയാത്മാവായ പരമജ്യോതി മായയിൽ മോഹിതർക്കു മായാവാനെന്നപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ ആ (മായ) നശിക്കുമ്പോൾ നിർമ്മല ബ്രഹ്മം പണ്ഡിതനെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 148

एकमेवाद्वितीयं च परं ज्योतिर्निरंजनम् । सर्वेषामेव भूतानामंतर्यामितया स्थितम् ॥ ४८ ॥

അവൻ ഒരുവനേ, ദ്വിതീയമില്ലാത്തവൻ—പരമവും നിർമലവും ആയ ജ്യോതി; സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ഉള്ളിൽ അന്തര്യാമിയായി വസിക്കുന്നു.

Verse 149

अणोरणीयान्महतो महीयान्सनातनात्माखिलविश्वहेतुः । पश्यंति यज्ज्ञानविदां वरिष्टाः परात्परस्मात्परमं पवित्रम् ॥ ४९ ॥

അവൻ അണുവിലും അണു, മഹത്തിലും മഹാൻ—സനാതനാത്മാവ്, അഖിലവിശ്വത്തിന്റെ കാരണം; ജ്ഞാനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠർ അവനെ പരാത്പരമായ പരമപവിത്ര സത്യമായി ദർശിക്കുന്നു.

Verse 150

अकारादिक्षकारांतवर्णभेदव्यवस्थितः । पुराणपुरुषोऽनादिः शब्दब्रह्मेति गीयते ॥ ५० ॥

‘അ’ മുതൽ ‘ക്ഷ’ വരെ അക്ഷരഭേദങ്ങളുടെ ക്രമമായി നിലകൊള്ളുന്ന, പുരാണപുരുഷനായ അനാദി ആദിപുരുഷൻ ‘ശബ്ദബ്രഹ്മം’ എന്നു പാടപ്പെടുന്നു.

Verse 151

विशुद्दमक्षरं नित्यं पूर्णमाकाशमध्यगम् । आनन्दं निर्मलशांतं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५१ ॥

പരബ്രഹ്മം അത്യന്തം വിശുദ്ധം, അക്ഷയം, നിത്യം, പൂർണം, സർവ്വവ്യാപി—ആകാശവിസ്താരമദ്ധ്യേ അധിഷ്ഠിതം—ആനന്ദസ്വരൂപം, നിർമലം, പരമശാന്തം എന്നു പാടപ്പെടുന്നു.

Verse 152

योगिनो हृदि पश्यन्ति परात्मानं सनातनम् । अविकारमजं शुद्धं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५२ ॥

യോഗികൾ ഹൃദയത്തിൽ സനാതന പരാത്മാവിനെ ദർശിക്കുന്നു—അവികാരൻ, അജൻ, ശുദ്ധൻ; അവനെയാണ് പരമബ്രഹ്മം എന്നു പാടുന്നത്.

Verse 153

ध्यानमन्यत्प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व मुनि सत्तम । संसारतापतप्तानां सुधावृष्टिसमं नृणाम् ॥ ५३ ॥

ഇപ്പോൾ ഞാൻ ധ്യാനത്തിന്റെ മറ്റൊരു മാർഗം പ്രസ്താവിക്കുന്നു—ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ശ്രവിക്കൂ. സംസാരതാപത്തിൽ ദഹിക്കുന്ന മനുഷ്യർക്കിത് അമൃതവൃഷ്ടിസമം.

Verse 154

नारायणं परानन्दं स्मरेत्प्रणवसंस्थितम् । नादरुपमनौपम्यमर्द्धमात्रोपरिस्थितम् ॥ ५४ ॥

പ്രണവം (ഓം) ഉള്ളിൽ അധിഷ്ഠിതനായ പരമാനന്ദസ്വരൂപ നാരായണനെ സ്മരിക്കണം—അവൻ നാദരൂപൻ, അനുപമൻ, അർദ്ധമാത്രയ്ക്കുമീതെ സ്ഥിതനായവൻ.

Verse 155

अकारं ब्रह्मणो रुपमुकारं विष्णुरुपवत् । मकारं रुद्ररुपं स्यादर्ध्दमात्रं परात्मकम् ॥ ५५ ॥

‘അ’ ബ്രഹ്മാവിന്റെ രൂപം, ‘ഉ’ വിഷ്ണുസ്വരൂപം, ‘മ’ രുദ്രരൂപം; അർദ്ധമാത്ര (സൂക്ഷ്മ നാദം) പരമാത്മാവാണ്.

Verse 156

मात्रास्तिस्त्रः समाख्याता ब्रह्मविष्णु शिवाधिपाः । तेषां समुच्चयं विप्र परब्रह्मप्रबोधकम् ॥ ५६ ॥

മൂന്ന് മാത്രകൾ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു—അവയുടെ അധിപതികൾ ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ശിവൻ. ഹേ വിപ്രാ, അവയുടെ സമുച്ചയം പരബ്രഹ്മബോധം ഉണർത്തുന്നു.

Verse 157

वाच्यं तु परमं ब्रह्म वाचकः प्रणवः स्मृतः । वाच्यवाचकसंबन्धो ह्युपचारात्तयोर्द्विजा ॥ ५७ ॥

പരമ ബ്രഹ്മം വാച്യം (അഭിധേയം) ആകുന്നു; പ്രണവം (ഓം) അതിന്റെ വാചകൻ (അഭിധായകൻ) എന്നു സ്മൃതിയിലുണ്ട്. ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, വാച്യ-വാചകബന്ധം ഉപചാരമാത്രമായി (രൂഢിയായി) പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 158

जपन्तः प्रणवं नित्यं मुच्यन्ते सर्वपातकैः । तदभ्यासेन संयुक्ताः परं मोक्षं लभन्ति च ॥ ५८ ॥

നിത്യമായി പ്രണവം ‘ഓം’ ജപിക്കുന്നവർ സകല പാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതരാകുന്നു; ആ ജപാഭ്യാസത്തിൽ ഏകാഗ്രരായി പരമ മോക്ഷവും പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 159

जपंश्च प्रणवं मन्त्रं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । कोटिसूर्यसमं तेजो ध्यायेदात्मनि निर्मलम् ॥ ५९ ॥

ബ്രഹ്മാ-വിഷ്ണു-ശിവാത്മകമായ പ്രണവമന്ത്രം ‘ഓം’ ജപിക്കണം; പിന്നെ ആത്മാന്തരത്തിൽ കോടി സൂര്യസമമായ ആ നിർമല തേജസ്സിനെ ധ്യാനിക്കണം।

Verse 160

शालग्रामशिलारुपं प्रतिमारुपमेव वा । यद्यत्पापहरं वस्तु तत्तद्वा चिन्तयेद्धृदि ॥ ६० ॥

ശാലഗ്രാമശിലാരൂപമായാലും പ്രതിമാരൂപമായാലും—പാപം ഹരിക്കുന്ന ഏതു വസ്തുവോ അതേ ഹൃദയത്തിൽ സ്മരിച്ചു ധ്യാനിക്കണം।

Verse 161

यदेतद्दैष्णवं ज्ञानं कथितं ते मुनीश्वर । एतद्विदित्वा योगीन्द्रो लभते मोक्षमुत्तमम् ॥ ६१ ॥

ഹേ മുനീശ്വരാ! നിങ്ങൾ ഉപദേശിച്ച ഈ വൈഷ്ണവജ്ഞാനം യഥാർത്ഥമായി അറിഞ്ഞാൽ, യോഗികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ഉത്തമ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 162

यस्त्वेतच्छॄणुयाद्वापि पठेद्वापि समाहितः । स सर्वपापनिर्मुक्तो हरिसालोक्यमान्पुयात् ॥ ६२ ॥

ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ ഇതു കേൾക്കുകയോ പാരായണം ചെയ്യുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ സകല പാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനായി ഹരിസാലോക്യം (ഹരിയുടെ ലോകവാസം) പ്രാപിക്കുന്നു।