Adhyaya 20: Ritadhvaja’s Companionship with the Naga Princes and the Origin of the Horse Kuvalaya
ऋतध्वज-नागकुमारमैत्री तथा कुभलयाश्वरत्नोपाख्यान (Ṛtadhvaja–Nāgakumāra-maitrī tathā Kuvalayāśvaratna-upākhyāna)
Duties of Life Stages
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഋതധ്വജൻ നാഗലോകത്തിലേക്ക് ചെന്നു നാഗകുമാരന്മാരുമായി സൗഹൃദം സ്ഥാപിക്കുകയും ധർമ്മാനുസൃതമായ സ്നേഹബന്ധം വളരുകയും ചെയ്യുന്നു. അവരുടെ സംഭാഷണത്തിലൂടെ പരസ്പരസഹായവും വിശ്വാസവും ദൃഢമാകുന്നു. തുടർന്ന് കുഭലയ എന്ന ദിവ്യ അശ്വരത്നത്തിന്റെ ഉദ്ഭവകഥ, അതിന്റെ മഹിമയും ഗുണങ്ങളും, പ്രാപ്തിവിധിയും വിവരിക്കുന്നു; ആ അശ്വം അപായത്തിൽ രക്ഷയും വിജയവും യശസ്സും നൽകുന്നു.
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 20
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे दत्तात्रेयीये ऊनविंशोऽध्यायः । विंशोऽध्यायः । जड उवाच प्राग्बभूव महावीर्यः शत्रुजिन्नाम पार्थिवः । तुतोष यस्य यज्ञेषु सोमावाप्त्या पुरन्दरः ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീമാർകണ്ഡേയപുരാണത്തിലെ ദത്താത്രേയപ്രകരണത്തിൽ പത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി ഇരുപതാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. ജഡൻ പറഞ്ഞു—മുമ്പ് ശത്രുജിത് എന്ന മഹാബലവാനായ രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; അവന്റെ യാഗങ്ങളിൽ സോമലാഭം ലഭിച്ചതാൽ പുരന്ദരൻ (ഇന്ദ്രൻ) പ്രസന്നനായി.
Verse 2
तस्यात्मजो महावीर्यो बभूवारिविदारणः । बुद्धिविक्रमलावण्यैर्गुरुशक्राश्विभिः समः ॥
അവന്റെ പുത്രനും മഹാബലവാനും ശത്രുനാശകനുമായിരുന്നു; ബുദ്ധി, പരാക്രമം, സൗന്ദര്യം എന്നിവയിൽ അവൻ ബൃഹസ്പതി, ഇന്ദ്രൻ, അശ്വിനീകുമാരന്മാർ എന്നിവർക്കു തുല്യനായിരുന്നു.
Verse 3
स समानवयो-बुद्धि-सत्त्व-विक्रम-चेष्टितैः । नृपपुत्रो नृपसुतैर्नित्यमास्ते समावृतः ॥
ആ രാജകുമാരൻ എപ്പോഴും തനിക്കു സമവയസ്സുള്ള മറ്റു രാജകുമാരന്മാർ ചുറ്റിപ്പറ്റി നിന്നിരുന്നു; ബുദ്ധി, ധൈര്യം, പരാക്രമം, സദാചാരം എന്നിവയിൽ അവനോടു സമമായ അവരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അവൻ നിരന്തരം പാർത്തിരുന്നു.
Verse 4
कदाचिच्छास्त्रसम्भार-विवेककृतनिश्चयः । कदाचित् काव्यसंलाप-गीत-नाटकसम्भवैः ॥
ചിലപ്പോൾ ശാസ്ത്രസമാഹാരങ്ങളെ വിവേകത്തോടെ പഠിച്ച് ദൃഢനിശ്ചയങ്ങളിലെത്തുമായിരുന്നു; മറ്റുചിലപ്പോൾ കവിത, ശിഷ്ടസംഭാഷണം, ഗാനം, നാടകം എന്നിവയിൽ ഏർപ്പെടുമായിരുന്നു.
Verse 5
तथैवाक्षविनोदैश्च शस्त्रास्त्रविनयेषु च । योग्यानि युद्धनागाश्व-स्यान्दनाभ्यासतत्परः ॥
അതുപോലെ അവൻ പാശക്രീഡകളിലും വിനോദം കണ്ടെത്തുമായിരുന്നു; ആയുധവും അസ്ത്രവിദ്യയും അഭ്യസിച്ച്, യുക്തമായതു പരിശ്രമത്തോടെ പരിശീലിച്ചു—യുദ്ധഗജങ്ങൾ, അശ്വങ്ങൾ, രഥങ്ങൾ എന്നിവയുടെ രീതികളിൽ.
Verse 6
रेमे नरेन्द्रपुत्रोऽसौ नरेन्द्रतनयैः सह । यथैव हि दिवा तद्वद्रात्रावपि मुदा युतः ॥
ഇങ്ങനെ ആ രാജാവിന്റെ പുത്രൻ രാജപുത്രന്മാരോടൊപ്പം ക്രീഡിച്ചു; പകലിൽപോലെ രാത്രിയിലും അവൻ ആനന്ദത്തോടെ ചേർന്നിരുന്നു.
Verse 7
तेषां तु क्रीडतां तत्र द्विज-भूप-विशां सुताः । समानवयसः प्रीत्या रन्तुमायान्त्यनेकशः ॥
അവർ അവിടെ കളിക്കുമ്പോൾ, സമവയസ്സുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെയും രാജാക്കന്മാരുടെയും വൈശ്യന്മാരുടെയും പുത്രന്മാർ സ്നേഹത്തോടെ വലിയ എണ്ണത്തിൽ വന്ന് ആ ക്രീഡയിൽ ചേർന്നു.
Verse 8
कस्यचित्त्वथ कालस्य नागलोकान्महीतलम् । कुमारावागतौ नागौ पुत्रावश्वतरस्य तु ॥
അനന്തരം കുറെകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ നാഗലോകത്തിൽ നിന്ന് രണ്ടു നാഗയുവാക്കൾ ഭൂതലത്തിലേക്ക് വന്നു—അവർ യഥാർത്ഥത്തിൽ അശ്വതരന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാരായിരുന്നു.
Verse 9
ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नौ तरुणौ प्रियदर्शनौ । तौ तैर्नृपसुतैः सार्धं तथैवान्यैर्द्विजन्मभिः ॥
ആ രണ്ടു സുന്ദരയുവാക്കൾ ബ്രാഹ്മണവേഷം ധരിച്ചു മറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ രാജകുമാരന്മാരോടും മറ്റു ദ്വിജയുവാക്കളോടും കൂടി ഒരുമിച്ച് താമസിച്ചു.
Verse 10
विनोदैर्विविधैस्तत्र तस्थतुः प्रीतिसंयुतौ । सर्वे च ते नृपसुतास्ते च ब्रह्मविशां सुताः ॥
അവിടെ സ്നേഹബന്ധത്തോടെ ചേർന്ന ആ രണ്ടുപേരും വിവിധ വിനോദങ്ങളുടെയും കളികളുടെയും മദ്ധ്യേ നിലകൊണ്ടു; ആ രാജകുമാരന്മാരും ബ്രാഹ്മണ-വൈശ്യപുത്രന്മാരും ആ സൗഹൃദസംഘത്തിൽ ഒരുമിച്ചായിരുന്നു.
Verse 11
नागराजात्मजौ तौ च स्नानसंवाहनादिकम् । वस्त्रगन्धानुसयुक्तां चक्रुर्भागभुजिक्रियाम् ॥
അതിനുശേഷം നാഗരാജന്റെ ആ രണ്ടു പുത്രന്മാർ സ്നാനം, അഭ്യംഗം (മർദ്ദനം) മുതലായവ ക്രമപ്പെടുത്തി, വസ്ത്രങ്ങളും സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും ഉൾപ്പെട്ട പരിചര്യാസേവയും നിർവഹിച്ചു.
Verse 12
अहन्यह्यनुप्राप्ते तौ च नागकुमारकौ । आजग्मतुर्मुदा युक्तौ प्रीत्या सूनोर्महीपतेः ॥
ദിവസംതോറും സമയമാകുമ്പോൾ ആ രണ്ടു നാഗയുവാക്കൾ ആനന്ദവും സ്നേഹവും നിറഞ്ഞവരായി രാജപുത്രന്റെ അടുക്കൽ വരികയായിരുന്നു.
Verse 13
स च ताभ्यां नृपसुतः परं निर्वाणमाप्तवान् । विनोदैर्विविधैर्हास्य-सम्लापादिभिरेव च ॥
അവരാൽ ആ രാജകുമാരൻ ഹാസ്യം, ക്രീഡാ-പരിഹാസം, വിനോദസംഭാഷണം മുതലായ നാനാവിധ വിനോദോപായങ്ങളിലൂടെ പരമശാന്തി—മോക്ഷസദൃശമായതുപോലെ—പ്രാപിച്ചു।
Verse 14
विना ताभ्यां न बुभुजे न सस्त्रौ न पपौ मधु । न रराम न जग्राह शास्त्राण्यात्मगुणर्धये ॥
ആ രണ്ടുപേരില്ലാതെ അവൻ ഭക്ഷണം കഴിക്കുകയില്ല, വസ്ത്രം ധരിക്കുകയോ ആയുധം കെട്ടുകയോ ചെയ്യുകയില്ല, മദ്യം കുടിക്കുകയുമില്ല. അവൻ ആനന്ദിക്കുകയില്ല; സ്വന്തം ഗുണവർദ്ധനയ്ക്കായി ശാസ്ത്രപഠനവും ചെയ്തില്ല।
Verse 15
रसातले च तौ रात्रिं विना तेन महात्मना । निश्वासपरमौ नीत्वा जग्मतुस्तं दिने दिने ॥
രസാതലത്തിൽ ആ മഹാത്മാവില്ലാതെ അവർ രാത്രി കഴിച്ചു; നിശ്വാസങ്ങൾ മാത്രമായി ആ രാത്രി കടന്നു. പിന്നെ അവർ ദിനംപ്രതി അവന്റെ അടുക്കലേക്കു പോകുകയായിരുന്നു।
Verse 16
मर्त्यलोके परा प्रीतिर्भवतोः केन पुत्रकौ । सहेति पप्रच्छ पिता तावुभौ नागदारकौ ॥
“മർത്ത്യലോകത്തിൽ, എന്റെ പുത്രന്മാരേ, നിങ്ങൾ ഇരുവരും ആരാൽ ഇത്തരമൊരു അത്ഭുതസ്നേഹം ലഭിച്ചു?” എന്ന് പിതാവ് ആ രണ്ടു യുവ നാഗന്മാരോടു ചോദിച്ചു।
Verse 17
दृष्टयोरत्र पाताले बहूनि दिवसानि मे । दिवा रजन्यामेवोभौ पश्यामि प्रियदर्शनौ ॥
“ഇവിടെ പാതാളത്തിൽ ഞാൻ പല ദിവസങ്ങളായി നിങ്ങളിരുവരെയും പകലും രാത്രിയും കാണുന്നു; നിങ്ങളിരുവരും ദർശനീയരും മനോഹരരുമാണ്.”
Verse 18
जड उवाच इति पित्रा स्वयं पृष्टौ प्रणिपत्य कृताञ्जली । प्रत्यூचतुर्महाभागावुरगाधिपतेः सुतौ ॥
ജഡൻ പറഞ്ഞു—പിതാവ് തന്നേ ചോദിച്ചപ്പോൾ, നാഗാധിപന്റെ ആ രണ്ടു മഹിമയുള്ള പുത്രന്മാർ കരംകൂപ്പി നമസ്കരിച്ചു മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 19
पुत्रावूचतुः पुत्रः शत्रुजितस्तात नाम्ना ख्यात ऋतध्वजः । रूपवानार्जवोपेतः शूरो मानी प्रियंवदः ॥
പുത്രന്മാർ പറഞ്ഞു—പിതാവേ, ശത്രുജിത്തിന്റെ പുത്രൻ ‘ഋതധ്വജ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ—സുന്ദരൻ, ഋജുത്വസമ്പന്നൻ, വീരൻ, മഹോത്സാഹി, മധുരഭാഷി—അവൻ തന്നെയാണ്।
Verse 20
अनापृष्टकथो वाग्मी विद्वान् मैत्रो गुणाकरः । मान्यमानयिता धीमान् ह्रीमान् विनयभूषणः ॥
അവൻ ചോദിക്കാതെ സംസാരിക്കുകയില്ല; വാഗ്മി, പണ്ഡിതൻ, സുഹൃദ്ഭാവമുള്ളവൻ, ഗുണനിധി; പൂജ്യരെ ആദരിക്കുന്നവൻ, ബുദ്ധിമാൻ, വിനീതൻ, സദാചാരഭൂഷിതൻ।
Verse 21
तस्योपचारसम्प्रीति-सम्भोगापहृतं मनः । नागलोके भुवर्लोके न रतिं विन्दते पितः ॥
അവന്റെ (രാജകുമാരന്റെ) സത്കാരം, സ്നേഹം, സഹവാസം എന്നിവ കൊണ്ട് ഞങ്ങളുടെ മനസ് കവർന്നുപോയിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ നാഗലോകത്തിലും ഭൂലോകത്തിലും ഒന്നിലും ആനന്ദം തോന്നുന്നില്ല।
Verse 22
तद्वियोगेन नस्तात ! न पातालञ्च शीतलम् । परितापाय तत्सङ्गादाह्लादाय रविर्दिवा ॥
പിതാവേ, അവനിൽ നിന്നുള്ള വിരഹം മൂലം പാതാളം പോലും ഞങ്ങൾക്ക് ശീതളമല്ല. പകൽ സൂര്യൻ ഞങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെ സാന്നിധ്യം ആനന്ദം നൽകുന്നു।
Verse 23
पितोवाच पुत्रः पुण्यवतो धन्यः स यस्यैवं भविद्विधैः । परोक्षस्यापि गुणिभैः क्रियते गुणकीर्तनम् ॥
പിതാവ് പറഞ്ഞു—ഇത്തരം പുത്രനുള്ള ധർമ്മാത്മൻ നിസ്സംശയം ധന്യൻ; അവൻ ഇല്ലാത്തപ്പോഴും സത്പുരുഷർ അവന്റെ ഗുണങ്ങളെ പുകഴ്ത്തുന്നു।
Verse 24
सन्ति शास्त्रविदोऽशीलाḥ सन्ति मूर्खाः सुशीलिनः । शास्त्रशीले समं मन्ये पुत्रौ धन्यतरन्तु तम् ॥
ചിലർ ശാസ്ത്രജ്ഞരായിട്ടും സദാചാരരഹിതർ; ചിലർ അശിക്ഷിതരായിട്ടും സുസ്വഭാവികൾ. വിദ്യയും ശീലവും സമമാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; നിങ്ങൾ ഇരുവരും രണ്ടും ഉൾക്കൊണ്ട് ആ പുരുഷനെ കൂടുതൽ ധന്യനാക്കുക।
Verse 25
तस्य मित्रगुणान् मित्राण्यमित्राश्च पराक्रमम् । कथयन्ति सदा सत्सु पुत्रवांस्तेन वै पिता ॥
അവന്റെ സുഹൃത്തുകൾ അവന്റെ സൗഹൃദഗുണങ്ങളെ പറയുന്നു; ശത്രുക്കളും അവന്റെ വീര്യത്തെ പറയുന്നു. അവൻ സദാ സജ്ജനന്മാരുടെ ഇടയിൽ കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ അത്തരം പുത്രനാൽ പിതാവ് നിസ്സംശയം ധന്യൻ।
Verse 26
तस्योपकारिणः कच्चिद् भवद्भ्यामभिवाञ्छितम् । किञ्चिन्निष्पादितं वत्सौ परितोषाय चेतसः ॥
പ്രിയ പുത്രന്മാരേ, ആ ഉപകാരിക്കായി അവന്റെ ഹൃദയത്തിന് തൃപ്തി വരുത്തുന്ന ഏതെങ്കിലും ഇഷ്ടകാര്യമാണ് നിങ്ങൾ ഇരുവരും ചെയ്തിട്ടുള്ളത്?
Verse 27
स धन्यो जीवितं तस्य तस्य जन्म सुजन्मनः । यस्यार्थिनो न विमुखा मित्रार्थो न च दुर्बलः ॥
ധന്യമാണ് അവന്റെ ജീവിതം, ധന്യമാണ് ആ സുകുലജനനായ പുരുഷന്റെ ജനനം—സഹായം തേടുന്നവർ അവനിൽ നിന്ന് നിരാശരായി മടങ്ങുന്നില്ല; സുഹൃത്തിന്റെ ആവശ്യത്തിൽ അവൻ ദുർബലനാകുന്നുമില്ല।
Verse 28
मद्गृहे यद् सुवर्णादि रत्नं वाहनमासनम् । यच्चान्यत् प्रीतये तस्य तद्देयमविशङ्कया ॥
എന്റെ വീട്ടിൽ ഉള്ളതെല്ലാം—സ്വർണ്ണാദി, രത്നങ്ങൾ, വാഹനങ്ങൾ, ആസനങ്ങൾ, മറ്റെല്ലാം—അവന്റെ തൃപ്തിക്കായി മടിയില്ലാതെ നൽകേണ്ടതാണ്।
Verse 29
धिक् तस्य जीवितं पुंसो मित्राणामुपकारिणाम् । प्रतीरूपमकुर्वन् यो जीवामीत्यवगच्छति ॥
സുഹൃത്തുകളുടെ സഹായം ലഭിച്ചിട്ടും യഥോചിതമായ പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാത്തവൻ, എന്നിട്ടും ‘ഞാൻ സുഖമായി ജീവിക്കുന്നു’ എന്നു കരുതുന്നു—അവന്റെ ജീവിതം നിന്ദ്യമാണ്।
Verse 30
उपकारं सुहृद्वर्गे योऽपकारञ्च शत्रुषु । नृमेघो वर्षति प्राज्ञास्तस्येच्छन्ति सदोन्नतिम् ॥
സുഹൃത്തുകളുടെ വലയത്തിന് നന്മചെയ്ത്, ശത്രുക്കൾക്ക് (ആവശ്യമെങ്കിൽ) പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നവൻ ‘മാനുഷമേഘം’പോലെ ഉപകാരവർഷം ചൊരിയുന്നു; ജ്ഞാനികൾ അവന്റെ ഉയർച്ചയും സമൃദ്ധിയും എപ്പോഴും ആഗ്രഹിക്കുന്നു।
Verse 31
पुत्रावूचतुः किं तस्य कृतकृत्यस्य कर्तुं शक्येत केनचित् । यस्य सर्वार्थिनो गेहे सर्वकामैः सदाऽर्च्चिताः ॥
ആ രണ്ടു പുത്രന്മാർ പറഞ്ഞു—ചെയ്യേണ്ടതെല്ലാം നിർവഹിച്ചു കഴിഞ്ഞ, സർവാർത്ഥസിദ്ധനായ, തന്റെ വീട്ടിൽ എല്ലാ യാചകരും ആഗ്രഹിച്ച വസ്തുക്കളോടുകൂടി എപ്പോഴും ആദരിക്കപ്പെടുന്ന ആ മനുഷ്യനുവേണ്ടി മറ്റാരെന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയും?
Verse 32
यानि रत्नानि तद्गेहे पाताले तानि नः कुतः । वाहनासनयानानि भूषणान्यम्बराणि च ॥
അവന്റെ വീട്ടിലുള്ള രത്നസഞ്ചയം പാതാളത്തിൽ ഉള്ളതുപോലെ—അത്തരം രത്നങ്ങൾ നമുക്ക് എങ്ങനെ ലഭിക്കും? കൂടാതെ വാഹനങ്ങൾ, ആസനങ്ങൾ, യാനങ്ങൾ, ആഭരണങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ട്।
Verse 33
विज्ञानं तत्र यच्चास्ति तदन्यत्र न विद्यते । प्राज्ञानामप्यसौ तात सर्वसन्देहहृत्तमः ॥
അവിടെ ഉള്ള വിവേകബുദ്ധി മറ്റെവിടെയും ലഭ്യമല്ല. പ്രിയ ബാലാ, ആ ഉപദേശം ജ്ഞാനികൾക്കുപോലും സർവ്വ സംശയങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കുന്ന പരമമായതാണ്.
Verse 34
एकं तस्यास्ति कर्तव्यमसाध्यं तच्च नौ मतम् । हिरण्यगर्भ-गोविन्द-शर्वादीन् ईश्वरादृते ॥
അവനു ചെയ്യേണ്ടത് ഒരൊറ്റ കാര്യം മാത്രമേ അസാധ്യമായുള്ളൂ—എന്നതാണ് ഞങ്ങളുടെ അഭിപ്രായം—ഹിരണ്യഗർഭൻ, ഗോവിന്ദൻ, ശർവൻ മുതലായ പ്രഭുക്കളെ ഒഴികെ.
Verse 35
पितोवाच पथापि श्रोतुमिच्छामि तस्य यत् कार्यमुत्तमम् । असाध्यमथवा साध्यं किं वासाध्यं विपश्चिताम् ॥
പിതാവ് പറഞ്ഞു: വഴിയിലായാലും ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു—അവന്റെ പരമ ശ്രമം എന്താണ്; അത് അസാധ്യമോ സാധ്യമോ; കൂടാതെ വിവേകികൾക്ക് യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്താണ് സാധ്യമെന്നതും.
Verse 36
देवत्वममरेशत्वं तत्पूज्यत्वञ्च मानवाः । प्रयान्ति वाञ्छितं वान्यद् दृढं ये व्यवसाहिनः ॥
ദൃഢസങ്കൽപ്പമുള്ള മനുഷ്യർ ദേവത്വവും, അമരന്മാരിൽ അധിപത്യവും, പൂജ്യത്വസ്ഥിതിയും നേടുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മറ്റെന്തും ലഭിക്കുന്നു.
Verse 37
नाविज्ञातं न चागम्यं नाप्राप्यं दिवि चेह वा । उद्यतानां मनुष्याणां यतचित्तेन्द्रियात्मनाम् ॥
ശ്രമിക്കുന്ന, മനസ്സ്-ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ-ആത്മാവ് നിയന്ത്രിച്ച മനുഷ്യർക്കു അറിയാനാകാത്തതൊന്നുമില്ല; എത്തിപ്പിടിക്കാനാകാത്തതൊന്നുമില്ല; നേടാനാകാത്തതൊന്നുമില്ല—സ്വർഗ്ഗത്തിലായാലും ഇവിടെ ഭൂമിയിലായാലും.
Verse 38
योजनानां सहस्राणि व्रजन् याति पितीलिकः । अगच्छन् वैनतेयोऽपि पादमेकं न गच्छति ॥
ചലിക്കുന്ന ഉറുമ്പ് ആയിരം യോജനകൾ കടക്കും; എന്നാൽ വൈനതേയൻ (ഗരുഡൻ) ചലിക്കാതിരുന്നാൽ ഒരു പടിയെങ്കിലും പോകുകയില്ല।
Verse 39
क्व भूतलं क्व च ध्रौव्यं स्थानं यत् प्राप्तवान् ध्रुवः । उत्तानपादनृपतेः पुत्रः सन् भूमिगोचरः ॥
ഭൂമിയും ധ്രുവൻ പ്രാപിച്ച ധ്രുവസ്ഥാനവും—ഇവയ്ക്കിടയിൽ എത്ര വലിയ വൈരുദ്ധ്യം! അവൻ രാജാവ് ഉത്താനപാദന്റെ പുത്രനായിരുന്നാലും ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവനായിരുന്നു।
Verse 40
तत् कथ्यतां महाभाग कार्यवान् येन पुत्रकौ । स भूपालसुतः साधुर्येनानृण्यं भवेत वाम् ॥
ഹേ ഭാഗ്യവതീ, ആ രണ്ടു പുത്രന്മാർ അവരുടെ ഉദ്യമത്തിൽ വിജയിക്കേണ്ട മാർഗം പറയുക; കൂടാതെ നിങ്ങളിരുവരെയും കടബാധ്യതയിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്ന ആ ധർമ്മാത്മ രാജകുമാരനെപ്പറ്റിയും പറയുക।
Verse 41
पुत्रावूचतुः तेनाख्यातमिदं तात पूर्ववृत्तं महात्मना । कौमारके यथा तस्य वृतं सद्वृत्तशालिनः ॥
രണ്ടു പുത്രന്മാർ പറഞ്ഞു—പ്രിയ പിതാവേ, ഈ മുൻവൃത്താന്തം ആ മഹാത്മാവ് പറഞ്ഞതാണ്; ബാല്യത്തിൽ ആ സദാചാരിയായ പുരുഷന്റെ ആചാരം എങ്ങനെ നിരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടു, അഥവാ അദ്ദേഹം ഏത് വ്രത-നിയമം അനുഷ്ഠിച്ചു എന്നത്.
Verse 42
तन्तु शत्रुजितं तात पूर्वं कश्चिदिद्वजोत्मः । गालवोऽभ्यागमद्धीमान् गृहीत्वा तुरगोत्तमम् ॥
ഇപ്പോൾ, പ്രിയ പിതാവേ, മുൻപ് ശത്രുജിത് എന്നൊരു ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണൻ ഉണ്ടായിരുന്നു. ബുദ്ധിമാനായ ഗാലവൻ ഒരു ഉത്തമ കുതിരയെ എടുത്തുകൊണ്ട് അവിടെ എത്തി.
Verse 43
प्रत्युवाच च राजानं समुपेत्याश्रमं मम । कोऽपि दैत्याधमो राजन् विध्वंसयति पापकृत् ॥
അവൻ എന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് സമീപിച്ച് രാജാവിനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു— “ഹേ രാജാവേ, ദൈത്യന്മാരിൽ ഒരുവൻ നീചനും പാപിഷ്ഠനും ആയ ദുഷ്ടൻ ഈ സ്ഥലത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു.”
Verse 44
तत्तद्रूपं समास्थाय सिंहैभ-वनचारिणाम् । अन्येषाञ्चाल्पकायानामहर्निशमकारणात् ॥
സിംഹം, ആന മുതലായ വനചരങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളും, ചെറുദേഹികളായ ജീവികളുടെ രൂപങ്ങളും ധരിച്ചു, അവൻ കാരണമില്ലാതെ പകലും രാത്രിയും അവരെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 45
समाधिध्यानयुक्तस्य मौनव्रतरतस्य च । तथा करोति विघ्राणि यथा चलति मे मनः ॥
സമാധിയിലും ധ്യാനത്തിലും ലീനനായി മൗനവ്രതത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനോട് അവൻ ഇത്തരത്തിലുള്ള തടസ്സങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അതിനാൽ എന്റെ മനസ് അസ്ഥിരമായി വിറയുന്നു।
Verse 46
दग्धं कोपाग्निना सद्यः समर्थस्त्वं वयं न तु । दुःखार्जितस्य तपसो व्ययमिच्छामि पार्थिव ॥
നിന്റെ ക്രോധാഗ്നിയാൽ അവനെ ഉടൻ തന്നെ ദഹിപ്പിക്കാൻ നിനക്കാകും; ഞങ്ങൾക്ക് കഴിയില്ല. ഹേ രാജാവേ, ദുഃഖത്തോടെ സമ്പാദിച്ച എന്റെ തപസ്സ് വ്യർത്ഥമായി നശിക്കണമെന്നു ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല।
Verse 47
एकदा तु मया राजन्नतिनिर्विण्णचेतसा । तत्क्लेशितेन निश्वासो निरीक्ष्यासुरमुज्जहितः ॥
എന്നാൽ ഒരിക്കൽ, ഹേ രാജാവേ, എന്റെ മനസ് അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ചിരുന്നപ്പോൾ, എന്നെ പീഡിപ്പിച്ച ആ അസുരൻ വിട്ടുകളഞ്ഞ ശ്വാസത്തിന്റെ ഒരു അടയാളം/സൂചന ഞാൻ കണ്ടു।
Verse 48
ततोऽम्बरतलात् सद्यः पतितोऽयं तुरङ्गमः । वाक् चाशरीरिणी प्राह नरनाथ शृणुष्व ताम् ॥
അപ്പോൾ ഉടൻ തന്നെ ആ അശ്വം ആകാശതലത്തിന്റെ ഉപരിതലത്തിൽ നിന്ന് താഴെ വീണു. തുടർന്ന് ഒരു അശരീരവാണി പറഞ്ഞു— “ഹേ നരാധിപ, ഇതു ശ്രവിക്ക.”
Verse 49
अश्रान्तः सकलं भूमेर्वलयं तुरगोत्तमः । समर्थः क्रान्तुमर्केण तवायं प्रतिपादितः ॥
ഈ ഉത്തമ അശ്വം, അശ്രാന്തൻ, സമസ്ത ഭൂമണ്ഡലവും പര്യടനം ചെയ്യാൻ ശേഷിയുള്ളവൻ; അർക്കൻ (സൂര്യൻ) തന്നെയാണ് ഇതിനെ നിനക്കു ദാനം ചെയ്തത്.
Verse 50
पातालाम्बरतॊयेषु न चास्य विहता गतिः । समस्तदिक्षु व्रजतो न भङ्गः पर्वतेष्वपि ॥
പാതാളത്തിലും ആകാശത്തിലും ജലങ്ങളിലും ഇതിന്റെ ഗതി തടയപ്പെടുന്നില്ല; എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും പോകുമ്പോൾ പർവ്വതങ്ങളും പോലും തടസ്സമാകുന്നില്ല.
Verse 51
यतो भूवलयं सर्वमश्रान्तोऽयं चरिष्यति । अतः कुवलयो नाम्ना ख्यातिं लोके प्रयास्यति ॥
ഇത് അശ്രാന്തമായി സമസ്ത ഭൂമണ്ഡലവും പര്യടനം ചെയ്യുന്നതിനാൽ, ലോകത്തിൽ ‘കുവലയ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനാകും.
Verse 52
क्लिश्यत्यहर्निशं पापो यश्च त्वां दानवाधमः । तमप्येनं समारुह्य द्विजश्रेष्ठ हनिष्यति ॥
ദാനവന്മാരിൽ ആ പാപിഷ്ഠ അധമൻ രാവും പകലും നിന്നെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു; ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ, ഈ (അശ്വം) കയറി നീ അവനെയും വധിക്കും.
Verse 53
शत्रुजिन्नाम भूपालस्तस्य पुत्र ऋतध्वजः । प्राप्यैतदश्वरत्नञ्च ख्यातिमेतेन यास्यति ॥
ശത്രുജിത് എന്നൊരു രാജാവുണ്ട്; അവന്റെ പുത്രൻ ഋതധ്വജൻ. ഈ രത്നസമമായ അശ്വം ലഭിച്ചാൽ അവൻ അതിനാൽ തന്നെ കീർത്തി പ്രാപിക്കും.
Verse 54
सोऽहं त्वां समनुप्राप्तस्तपसो विघ्रकारिणम् । तं निवारय भूपाल भागभाङ्नृपतिर्यतः ॥
അതുകൊണ്ട് തപസ്സിന് വിഘ്നം വരുത്തുന്നവനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ നിങ്ങളുടെ അടുക്കൽ വന്നിരിക്കുന്നു. ഹേ രാജാവേ, അവനെ നിയന്ത്രിക്കൂ; കാരണം മറ്റൊരാളുടെ ന്യായമായ പങ്ക് പിടിച്ചെടുക്കുന്ന ഭരണാധികാരി ദോഷിയാകുന്നു.
Verse 55
तदेतदश्वरत्नं ते मया भूप निवेदितम् । पुत्रमाज्ञापय तथा यथा धर्मो न लुप्यते ॥
ഇങ്ങനെ, ഹേ രാജാവേ, ഈ രത്നസമമായ അശ്വം ഞാൻ നിങ്ങള്ക്ക് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ധർമ്മം ലംഘിക്കപ്പെടാതിരിക്കുവാൻ നിങ്ങളുടെ പുത്രനെ യഥോചിതമായി ഉപദേശിക്കൂ.
Verse 56
स तस्य वचनाद्राजा तं वै पुत्रमृतध्वजम् । तमश्वरत्नमारोप्य कृतकौतुकमङ्गलम् ॥
ഋഷിയുടെ വാക്കുകേട്ട് രാജാവ് ഹർഷിച്ചു; ശുഭകർമ്മങ്ങളും മംഗളോത്സവങ്ങളും നടത്തി, തന്റെ പുത്രൻ ഋതധ്വജനെ ആ രത്നസമമായ അശ്വത്തിന്മേൽ കയറ്റി ഇരുത്തി.
Verse 57
अप्रेषयत धर्मात्मा गालवेन समं तदा । स्वमाश्रमपदं सोऽपि तमादाय ययौ मुनिः ॥
അപ്പോൾ ആ ധർമ്മനിഷ്ഠനായ രാജാവ് അവനെ ഗാലവനോടൊപ്പം അയച്ചു. ഋഷി അവനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി.
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds nīti (ethical reasoning) around friendship, gratitude, and reciprocity: benefactors should be honored, virtue should be praised even in absence, and śāstra-learning is presented as incomplete without śīla (good conduct).
This Adhyāya is not structured as a Manvantara transition; instead it functions as a dynastic-ethical episode (vaṃśa/nṛpopākhyāna) that links royal dharma to cosmic order by showing a king and prince mobilized to protect ascetic practice from demonic disruption.
It does not belong to the Devī Māhātmya section (Adhyāyas 81–93). Its distinctive contribution is the vaṃśa-centered framing of exemplary kingship (Śatrujit–Ṛtadhvaja) and the aetiology of the horse Kuvalaya, which becomes an instrument of dharmic intervention.