Adhyaya 54
दमयन्तीस्वयंवरः — देववेषधारणं, सत्यप्रार्थना, नलवरणम् (Damayantī’s Svayaṃvara: Divine Disguises, Truth-Vow, and Choosing Nala)
Upa-parva: Nalopākhyāna (Tale of Nala and Damayantī) — Svayaṃvara and Recognition Episode
Bṛhadaśva describes the auspicious timing of Damayantī’s svayaṃvara as King Bhīma summons rulers who arrive eager to win her hand. The narrative paints the royal assembly—its ornaments, physical prowess, and ceremonial grandeur—before Damayantī enters and captivates the onlookers. As names are proclaimed, she sees five men of identical appearance (Nala and the four lokapālas in assumed form) and cannot distinguish her intended choice. Distressed, she reflects on traditional signs by which deities are known but finds none visible; she then resolves to seek refuge in a truth-based supplication. With folded hands, she appeals that by the truth of her fidelity and intention, the gods should reveal Nala and restore their own forms. The gods respond by manifesting distinguishing marks (e.g., lack of sweat, garland condition, non-contact with earth), while Nala remains humanly marked. Damayantī then lawfully chooses Nala, places the garland upon him, and the assembly acclaims the decision. The lokapālas grant Nala boons (including auspicious attainments and abilities), depart, and the kings return. Nala and Damayantī marry; Nala rules prosperously, performs sacrifices, and enjoys a period of righteous governance and domestic happiness.
Chapter Arc: इन्द्रलोक में एक असामान्य सन्नाटा है—शक्र पूछते हैं: “वे शूर क्षत्रिय कहाँ हैं? मेरे प्रिय अतिथि-राजा अब दिखाई क्यों नहीं देते?” → इन्द्र की जिज्ञासा देव-व्यवस्था के संतुलन पर टिकती है: जब पृथ्वी के राजा यज्ञ, दान और धर्मपालन से स्वर्ग को पुष्ट करते हैं, तब उनका न आना किसी बड़े परिवर्तन का संकेत है। इसी समय देवर्षि नारद (और संदर्भ में पर्वत) इन्द्रलोक में उपस्थित हैं; संवाद का भार ‘लोकों के आवागमन’ और ‘राजधर्म’ की धुरी पर चढ़ता है। → इन्द्र के प्रश्न के उत्तर में नारद कारण-व्याख्या करते हैं—पृथ्वी पर राजाओं का प्रवाह एक विशेष दिशा में मुड़ गया है; वे किसी महान आयोजन/आह्वान (दमयन्ती के स्वयंवर की ओर) आकर्षित होकर एकत्र हो रहे हैं, इसलिए स्वर्ग में उनका नियमित आगमन घट गया है। → नारद के उत्तर से इन्द्र का संशय शांत होता है: यह स्वर्ग की उपेक्षा नहीं, बल्कि पृथ्वी पर घट रही एक धर्म-सम्मत, राजोचित और नियति-प्रेरित घटना का परिणाम है। देव-लोक ‘दर्शक’ बनकर उस मानवीय लीला की ओर ध्यान करता है। → राजाओं और लोकपालों के प्रस्थान/आगमन का संकेत कथा को पृथ्वी पर दमयन्ती के स्वयंवर की ओर मोड़ देता है—अब प्रश्न यह है कि उस सभा में नल का भाग्य कैसे खुलता है और देव-प्रतिस्पर्धा किस रूप में प्रकट होगी।
Shlokas
Verse 1
#व2न्ी ताज (9) आज ८ चतुष्पठ्चाशत्तमोडध्याय: स्वर्गमें नारद और इन्द्रकी बातचीत
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ദമയന്തി ഹംസത്തിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട നിമിഷം മുതൽ നലരാജനോടുള്ള ഗാഢാനുരാഗം മൂലം അവൾക്ക് മനസ്സിന് ശാന്തിയില്ലാതെ അസ്വസ്ഥയായി.
Verse 2
ततश्रिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा | बभूव दमयन्ती तु निः:श्वासपरमा तदा
അതിനുശേഷം ദമയന്തി മുഴുവനായി ചിന്തയിൽ മുങ്ങി. അവൾ ദീനയായി; മുഖവർണ്ണം മങ്ങി; ക്രമേണ ക്ഷീണിച്ചു. അപ്പോൾ അവൾ ഇടയ്ക്കിടെ ആഴമുള്ള നിശ്വാസങ്ങൾ വിടുകയായിരുന്നു.
Verse 3
ऊर्ध्वदृष्टिर्यानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना | पाण्डुवर्णा क्षणेनाथ हृच्छयाविष्टचेतना
അവളുടെ ദൃഷ്ടി മേലോട്ടുയർന്ന്, നിത്യം നലനെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. കാണുമ്പോൾ ഉന്മത്തയായതുപോലെ തോന്നി. ഒരു നിമിഷത്തിൽ തന്നെ അവളുടെ ശരീരം പാണ്ഡുവർണ്ണമായി; പ്രണയവേദനയിൽ വിറങ്ങലിച്ച അവളുടെ ചിത്തം വീണ്ടും വീണ്ടും മങ്ങിപ്പോകുന്നതുപോലെ ആയിരുന്നു.
Verse 4
न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कहिचित् । ननक्तं न दिवा शेते हाहेति रुदती पुन:
ശയ്യയിലും ആസനത്തിലും ഭോഗസുഖങ്ങളിലും അവൾക്ക് ഒരിടത്തും രതി ഉണ്ടായില്ല. അവൾ രാത്രിയിലും ഉറങ്ങില്ല, പകലിലും ഉറങ്ങില്ല; വീണ്ടും വീണ്ടും ‘ഹാ! ഹാ!’ എന്നു വിലപിച്ച് കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 5
तामस्वस्थां तदाकारां सख्यस्ता जज्ञुरिज्धितै: ततो विदर्भपतये दमयन्त्या: सखीजन:
അവളെ അസ്വസ്ഥയായി, രൂപം മാറിയ നിലയിൽ കണ്ട സഖിമാർ പരിചിതമായ ലക്ഷണങ്ങളാൽ എല്ലാം തിരിച്ചറിഞ്ഞു. തുടർന്ന് ദമയന്തിയുടെ സഖിമാർ വിദർഭാധിപനോട് ആ കാര്യം അറിയിച്ചു.
Verse 6
न्यवेदयत् तामस्वस्थां दमयन्तीं नरेश्वरे । तच्छुत्वा नृपतिर्भीमो दमयन्तीं सखीगणात्
ബൃഹദശ്വൻ നരേശ്വരനോട് ദമയന്തി ഗാഢവിഷാദത്തിലും അസ്വസ്ഥാവസ്ഥയിലും ആകപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയിച്ചു. അത് കേട്ട പരാക്രമശാലിയായ രാജാവ് ഭീമൻ ആശങ്കയാൽ വിങ്ങി, സഖീജനങ്ങളുടെ ഇടയിൽ നിന്ന് ദമയന്തിയെ തേടിത്തുടങ്ങി.
Verse 7
चिन्तयामास तत् कार्य सुमहत् स्वां सुतां प्रति । किमर्थ दुहिता मेउद्य नातिस्वस्थेव लक्ष्यते
അപ്പോൾ ബൃഹദശ്വൻ തന്റെ പുത്രിയെ സംബന്ധിച്ച ആ മഹത്തായ കാര്യത്തെക്കുറിച്ച് ആഴത്തിൽ ചിന്തിച്ചു—“എന്തുകൊണ്ടാണ് എന്റെ മകൾ ഇന്ന് പൂർണ്ണാരോഗ്യമില്ലാത്തവളെപ്പോലെ തോന്നുന്നത്?”
Verse 8
उसकी वैसी आकृति और अस्वस्थ-अवस्थाका क्या कारण है
സഖിമാർ സൂചനകളിലൂടെ അവളുടെ ആ നിലയുടെ കാരണം മനസ്സിലാക്കി. തുടർന്ന് അവർ വിദർഭനരേശനോട് ദമയന്തിയുടെ അസ്വസ്ഥാവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് അറിയിച്ചു. സഖിമാരുടെ വായിൽ നിന്ന് ഇത് കേട്ട രാജാവ് ഭീമൻ ഏറെ ആലോചിച്ചു; എന്നാൽ പുത്രിക്കായി മറ്റൊരു യോജ്യമായ മാർഗം ഒന്നും കണ്ടില്ല. അപ്പോൾ അദ്ദേഹം നിശ്ചയിച്ചു—എന്റെ മകൾ ഇപ്പോൾ യൗവനപ്രാപ്തയായിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ദമയന്തിക്കായി സ്വയംവരം നടത്തുക തന്നെയാണ് എന്റെ കടമ.
Verse 9
स संनिमन्त्रयामास महीपालान् विशाम्पति: । एषो<नुभूयतां वीरा: स्वयंवर इति प्रभो
അപ്പോൾ ജനാധിപനായ രാജാവ് ഭൂമിയിലെ മറ്റ് രാജാക്കളെ ഔപചാരികമായി ക്ഷണിച്ചു പ്രഖ്യാപിച്ചു—“വീരന്മാരേ! ഇവിടെ സ്വയംവരം നടക്കുന്നു; വരുവിൻ, പ്രഭുക്കളേ, ഈ ഉത്സവത്തിന്റെ സാക്ഷികളായി ആനന്ദിക്കുവിൻ.”
Verse 10
श्र॒त्वा तु पार्थिवा: सर्वे दमयन्त्या: स्वयंवरम् । अभिजमग्मुस्ततो भीम॑ राजानो भीमशासनात्
ദമയന്തിയുടെ സ്വയംവരം നടക്കാനിരിക്കുന്നു എന്ന് കേട്ടതുമാത്രം എല്ലാ രാജാക്കളും ഉടൻ പുറപ്പെട്ടു. രാജാവ് ഭീമന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തലസ്ഥാനത്തെത്തി; ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും രഥങ്ങളുടെയും കോലാഹലത്തിൽ ഭൂമി മുഴങ്ങിപ്പോയി. അവരുടെ കൂടെ വിചിത്രമാലകളും ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ച് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട അനേകം സൈന്യങ്ങളും ദൃശ്യമായിരുന്നു.
Verse 11
हस्त्यश्वरथघोषेण पूरयन्तो वसुन्धराम् । विचित्रमाल्याभरणैर्बलैर्दश्यै: स्वलंकृतै:
ദമയന്തിയുടെ സ്വയംവരം നടക്കുമെന്ന വാർത്ത കേട്ടപ്പോൾ, വിദർഭരാജൻ ഭീമന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അനേകം രാജാക്കന്മാർ വിദർഭത്തിന്റെ തലസ്ഥാനത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും രഥങ്ങളുടെയും ഗർജ്ജനത്തോടെ ഭൂമിയെ മുഴക്കിക്കൊണ്ട് അവർ എത്തി; വിവിധ മാലകളും ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ച് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട വലിയൊരു സൈന്യവും അവരുടെ കൂടെ ദൃശ്യമായി.
Verse 12
तेषां भीमो महाबाहु: पार्थिवानां महात्मनाम् | यथाहमकरोत् पूजां तेडवसंस्तत्र पूजिता:,महाबाहु राजा भीमने वहाँ पधारे हुए उन महामना नरेशोंका यथायोग्य पूजन किया। तत्पश्चात् वे उनसे पूजित हो वहीं रहने लगे
അവിടെ എത്തിയ മഹാത്മാക്കളായ രാജാക്കന്മാരെ മഹാബാഹുവായ ഭീമൻ യഥോചിതമായി പൂജിച്ച് അതിഥിസത്കാരം ചെയ്തു. ഭീമനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട അവർ അവിടെയേ താമസിച്ചു.
Verse 13
एतस्मिन्नेव काले तु सुराणामृषिसत्तमौ । अटमानौ महात्मानाविन्द्रलोकमितो गतौ
അതേ സമയത്ത് ദേവർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ മഹാവ്രതധാരികളും മഹാപ്രാജ്ഞരുമായ നാരദനും പർവതനും എന്ന രണ്ടു മഹാത്മാക്കൾ ഇവിടെ നിന്ന് സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രലോകത്തേക്ക് പോയി. അവിടെ അവർ ദേവരാജന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ആ ഭവനത്തിൽ അവർക്ക് പ്രത്യേക ആദരസത്കാരവും പൂജയും ലഭിച്ചു.
Verse 14
नारद: पर्वतश्नैव महाप्राज्ञौं महाव्रतौ । देवराजस्य भवनं विविशाते सुपूजिता
മഹാപ്രാജ്ഞരും മഹാവ്രതധാരികളും ആയ നാരദനും പർവതനും ദേവരാജന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; അവിടെ അവർ സുവിശേഷമായി പൂജിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 15
तावर्चयित्वा मघवा तत: कुशलमव्ययम् | पप्रच्छानामयं चापि तयो: सर्वगतं विभु:,उन दोनोंकी पूजा करके भगवान् इन्द्रने उनसे उन दोनोंके तथा सम्पूर्ण जगत्के कुशल- मंगल एवं स्वस्थताका समाचार पूछा
അവരെ പൂജിച്ച ശേഷം, സർവ്വവ്യാപിയായ വിഭുവായ മഘവൻ (ഇന്ദ്രൻ) അവരുടെ അക്ഷയ കുശലമംഗളം ചോദിച്ചു; ഇരുവരും നിരാമയരാണോ എന്നും അന്വേഷിച്ചു.
Verse 16
नारद उवाच आवयो: कुशल देव सर्वत्रगतमी श्वर । लोके च मघवन् कृत्स्ने नृपा: कुशलिनो विभो,तब नारदजीने कहा--प्रभो! देवेश्वर! हमलोगोंकी सर्वत्र कुशल है और समस्त लोकमें भी राजालोग सकुशल हैं
നാരദൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! സർവ്വത്രവ്യാപിയായ ദേവേശ്വരാ, ഞങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും ക്ഷേമത്തിലാണ്. കൂടാതെ, ഹേ മഘവൻ, സമസ്ത ലോകത്തിലും, ഹേ വിഭോ, രാജാക്കന്മാരും സുരക്ഷിതരും സമൃദ്ധരുമാണ്.
Verse 17
बृहदश्च उवाच नारदस्य वच: श्रुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा । धर्मज्ञा: पृथिवीपालास्त्यक्तजीवितयोधिन:
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—നാരദന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ബലവാനും വൃത്രവധകനുമായ ഇന്ദ്രൻ അവനോട് ചോദിച്ചു—“മുനേ! ധർമ്മജ്ഞരായ ഭൂപാലന്മാർ ജീവമോഹം ഉപേക്ഷിച്ച് യുദ്ധം ചെയ്യുകയും, പിൻതിരിയാതെ രണത്തിൽ ശസ്ത്രാഘാതത്താൽ മരണം പ്രാപിക്കുകയും ചെയ്താൽ—അവർക്കായി ഈ സ്വർഗ്ഗലോകം അക്ഷയഫലമാകുന്നു; എനിക്കുപോലെ അവർക്കും മനോവാഞ്ഛിത ഭോഗങ്ങൾ നൽകുന്നു.”
Verse 18
शस्त्रेण निधन काले ये गच्छन्त्यपराड्मुखा: । अयं लोको$क्षयस्तेषां यथैव मम कामधुक्
“നിശ്ചിത സമയത്ത് ശസ്ത്രാഘാതത്താൽ, പിൻതിരിയാതെ മരണം പ്രാപിക്കുന്നവർക്ക്—ഈ ലോകം അക്ഷയമാകുന്നു; എന്റെ കാമധേനുവിനെപ്പോലെ അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഭോഗങ്ങൾ നൽകുന്നു.”
Verse 19
क्वनुते क्षत्रिया: शूरा न हि पश्यामि तानहम् । आगच्छतो महीपालान् दयितानतिथीन् मम
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—“നിന്റെ ആ വീര ക്ഷത്രിയർ എവിടെ? ഞാൻ അവരെ കാണുന്നില്ല. എന്റെ പ്രിയ അതിഥികളായ രാജാക്കന്മാർ വരുന്നു; അവരെ ബഹുമാനത്തോടെ സ്വീകരിക്കുക നിന്റെ കടമയാണ്.”
Verse 20
नारद उवाच शृणु मे मघवन् येन न दृश्यन्ते महीक्षित:
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ മഘവൻ, എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കുക; ഇപ്പോൾ ഇവിടെ രാജാക്കന്മാർ കാണപ്പെടാത്തതിന്റെ കാരണമെന്തെന്ന് ഞാൻ പറയുന്നു.”
Verse 21
विदर्भराज्ञो दुहिता दमयन्तीति विश्रुता । रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषित:
നാരദൻ പറഞ്ഞു—വിദർഭരാജാവിന് ദമയന്തി എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായ ഒരു പുത്രിയുണ്ട്. സൗന്ദര്യത്തിൽ അവൾ ഭൂമിയിലെ എല്ലാ യുവതികളെയും അതിക്രമിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 22
तस्या: स्वयंवर: शक्र भविता न चिरादिव | तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्ष सर्वश:,इन्द्र! अब शीघ्र ही उसका स्वयंवर होनेवाला है, उसीमें सब राजा तथा राजकुमार जा रहे हैं
ഹേ ശക്രാ (ഇന്ദ്രാ)! അധികം വൈകാതെ അവളുടെ സ്വയംവരം നടക്കും. ആ സഭയിലേക്കു എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമുള്ള രാജാക്കളും രാജകുമാരന്മാരും പോകുന്നു.
Verse 23
तां रत्नभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षित: । काड्क्षन्ति सम विशेषेण बलवृत्रनिष्दन
ഹേ ബല-വൃത്രനിഷൂദന ഇന്ദ്രാ! ദമയന്തി സർവ്വലോകത്തിന്റെയും അത്ഭുതരത്നമാണ്; അതുകൊണ്ട് രാജാക്കന്മാർ എല്ലാവരും അവളെ നേടാൻ പ്രത്യേകമായി ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 24
एतस्मिन् कथ्यमाने तु लोकपालाश्व साग्निका: । आजममुर्देवराजस्य समीपममरोत्तमा:,यह बात हो ही रही थी कि देवश्रेष्ठ लोकपालगण अग्निसहित देवराजके समीप आये
ഈ വർത്താന്തം പറയപ്പെടുന്നതിനിടയിൽ തന്നെ, അഗ്നിയോടുകൂടിയ ലോകപാലകർ—ദേവശ്രേഷ്ഠർ—ദേവരാജന്റെ സമീപത്ത് എത്തിച്ചേർന്നു.
Verse 25
ततस्ते शुश्रुवु: सर्वे नारदस्य वचो महत् | श्रुत्वैव चाब्रुवन् हृष्टा गच्छामो वयमप्युत
അപ്പോൾ അവർ എല്ലാവരും നാരദന്റെ മഹത്തായ വചനങ്ങൾ കേട്ടു. കേട്ടയുടൻ സന്തോഷത്തോടെ പറഞ്ഞു—“ഞങ്ങളും ആ സ്വയംവരത്തിലേക്ക് പോകാം.”
Verse 26
ततः सर्वे महाराज सगणा: सहवाहना: । विदर्भानभिजम्मुस्ते यतः सर्वे महीक्षित:,महाराज! तदनन्तर वे सब देवता अपने सेवकगणों और वाहनोंके साथ विदर्भदेशमें गये, जहाँ समस्त भूपाल एकत्र हुए थे
അപ്പോൾ, ഹേ മഹാരാജാ, ആ എല്ലാ ദേവന്മാരും തങ്ങളുടെ ഗണങ്ങളോടും വാഹനങ്ങളോടും കൂടി, ഭൂമിയിലെ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും ഒന്നിച്ചുകൂടിയിരുന്ന വിദർഭദേശത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു പോയി।
Verse 27
नलो<पि राजा कौन्तेय श्रुत्वा राज्ञां समागमम् । अभ्यगच्छददीनात्मा दमयन्तीमनुव्रत:,कुन्तीनन्दन! उदारहृदय राजा नल भी विदर्भनगरमें समस्त राजाओंका समागम सुनकर दमयन्तीमें अनुरक्त हो वहाँ गये
ഹേ കൗന്തേയ, രാജാക്കന്മാരുടെ മഹാസമാഗമത്തിന്റെ വാർത്ത കേട്ടപ്പോൾ രാജാവ് നലനും—മനം തളരാതെ, ദമയന്തിയോടുള്ള നിഷ്ഠാവ്രതത്തോടെ—അവിടെത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 28
अथ देवा: पथि नल ददृशुर्भूतले स्थितम् । साक्षादिव स्थितं मूर्त्या मन्मथं रूपसम्पदा
അപ്പോൾ ദേവന്മാർ വഴിയിൽ ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്ന നലനെ കണ്ടു; രൂപസമ്പത്തിന്റെ തേജസ്സാൽ അവൻ സാക്ഷാൽ മൂർത്തിമാനായ മന്മഥനെന്നപോലെ തോന്നി।
Verse 29
त॑ दृष्टवा लोकपालास्ते भ्राजमानं यथा रविम् | तस्थुर्विंगतसंकल्पा विस्मिता रूपसम्पदा
സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തനായ നലനെ കണ്ടപ്പോൾ ലോകപാലന്മാർ അവന്റെ രൂപസമ്പത്തിന്റെ മഹിമയിൽ വിസ്മയിച്ച് നിന്നു; ദമയന്തിയെ നേടാനുള്ള അവരുടെ സംकल्पവും അകലിപ്പോയി।
Verse 30
ततोअन्तरिक्षे विष्टभ्य विमानानि दिवौकस: । अनब्रुवन् नैषधं राजन्नवतीर्य नभस्तलात्,राजन्! तब उन देवताओंने अपने विमानोंको आकाशमें रोक दिया और वहाँसे नीचे उतरकर निषधनरेशसे कहा--
അപ്പോൾ, ഹേ രാജൻ, ദിവ്യലോകവാസികൾ തങ്ങളുടെ വിമാനങ്ങളെ ആകാശത്തിൽ നിർത്തി, ആകാശതലത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി നിഷധരാജനോട് പറഞ്ഞു—
Verse 31
भो भो निषधराजेन्द्र नल सत्यव्रतो भवान् | अस्माकं कुरु साहाय्यं दूतो भव नरोत्तम,“निषधदेशके महाराज नरश्रेष्ठ नल! आप सत्य-व्रती हैं, हमलोगोंकी सहायता कीजिये। हमारे दूत बन जाइये”
നാരദൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ നിഷധരാജേന്ദ്ര നലാ! നീ സത്യവ്രതനാണ്. ഞങ്ങളെ സഹായിക്കൂ; ഹേ നരോത്തമാ, ഞങ്ങളുടെ ദൂതനാകൂ.”
Verse 53
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें हंसदमयन्तीयंवादविषयक तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവാന്തർഗതമായ നലോപാഖ്യാനത്തിൽ ഹംസം–ദമയന്തി സംവാദവിഷയകമായ അമ്പത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 54
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि इन्द्रनारदसंवादे चतुष्पञ्चाशत्तमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ, നലോപാഖ്യാനപർവത്തിൽ, ഇന്ദ്ര–നാരദ സംവാദത്തിലെ അമ്പത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 196
एवमुक्तस्तु शक्रेण नारद: प्रत्यभाषत । “वे शूरवीर क्षत्रिय कहाँ हैं? अपने उन प्रिय अतिथियोंको आजकल मैं यहाँ आते नहीं देख रहा हूँ इन्द्रके ऐसा पूछनेपर नारदजीने उत्तर दिया
ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ നാരദൻ മറുപടി പറഞ്ഞു.
Frequently Asked Questions
Damayantī must make a public, binding marital choice while the gods’ disguises render perception unreliable; the dilemma is how to choose rightly without dishonoring divine presence or violating her truthful intention toward Nala.
When external markers fail, ethical action can be stabilized through satya, disciplined intention, and respectful appeal to higher order; discernment is portrayed as both cognitive (inference from signs) and moral (integrity of purpose).
No formal phalaśruti is stated in these verses; the meta-function is exemplary—presenting a model of truthful resolve and correct selection that later readers can treat as normative guidance within the epic’s dharma discourse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.