Adhyaya 291
Kuntī–Sūrya-saṃvāda: Autonomy, Reputation, and the Promise of Karṇa
Upa-parva: Kuntī–Sūrya-saṃvāda (Upākhyāna on Kuntī and the Sun-god)
Vaiśaṃpāyana describes the young Kuntī’s inability to refuse Sūrya, coupled with fear of curses and the consequences of offending a radiant, ascetic power. Kuntī internally reasons that even an unintended affront to a powerful being can generate peril, and she articulates a principle of restraint toward tejas and tapas. Addressing Sūrya with embarrassment and anxiety, she argues that if her father, mother, and kin are present as protectors, an irregular union would constitute a breach of propriety and could damage her family’s public renown. She then offers conditional assent: if Sūrya deems the act dharmic, she will comply, but seeks a framework that preserves social order. Sūrya responds by asserting her independence in this context, denies any intent of adharma, and frames the encounter as aligned with cosmic norms. He promises that after union she will again be a maiden, and that she will bear a celebrated, mighty son. Kuntī requests confirmation that the son will possess divine earrings and armor; Sūrya affirms and pledges to bestow them. The narrative concludes with Sūrya’s yogic entry that does not “dūṣayati” (defile) her; Kuntī faints from the intensity, then regains consciousness, and the assurances regarding son and restored status are reiterated.
Chapter Arc: मार्कण्डेय युधिष्ठिर से कहते हैं—रणभूमि में इन्द्रजित के दिव्य वर-प्राप्त बाणों से श्रीराम और लक्ष्मण दोनों भूमि पर गिर पड़े; देव-दानवों को कंपा देने वाला क्षण आ पहुँचा। → शर-बन्धन से जकड़े दोनों वीर पिंजरे में फँसे सिंहों-से शोभित होते हैं; उन्हें सैकड़ों बाणों से व्याप्त और निश्चेष्ट देख सुग्रीव वानर-सेना सहित घेरकर खड़ा रह जाता है—आशा और भय एक साथ काँपते हैं। इसी बीच अदृश्य शक्तियों/भूत-प्रेतों की उपस्थिति का संकेत मिलता है और कुबेर-प्रदत्त जल का रहस्य खुलता है—जिससे नेत्र धोकर अदृश्य प्राणियों को देखा जा सकता है। → कुबेर के जल का विधान निर्णायक बनता है—दृष्टि का परदा हटाने की क्षमता युद्ध को केवल बाहुबल नहीं, ‘दर्शन’ का युद्ध बना देती है; साथ ही शत्रु-वध के विषय में कठोर सत्य उभरता है कि कुछ असुर-प्रकृतियों का नाश देह-भेद से नहीं, मूल-कारण/आश्रय के विनाश से होता है। → अविन्ध्य रावण के क्रोध को अनेक वचनों से शांत करता है, उसे नीति और समयोचित निर्णय की ओर मोड़ता है; रावण युद्ध-प्रस्थान का निश्चय कर तलवार रख देता है और रथ तैयार करने की आज्ञा देता है—लंकापक्ष फिर संगठित होता है। → रावण का रथ सजने लगता है—अब वह स्वयं रण में उतरेगा; राम-लक्ष्मण की स्थिति और अदृश्य शक्तियों का अगला प्रहार सामने खड़ा है।
Shlokas
Verse 1
मार्कण्डेयजी कहते हैं--युधिष्ठिर! उन दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मणको पृथ्वीपर पड़े देख रावणकुमार इन्द्रजितने जिनके लिये देवताओंका वर प्राप्त था, उन बाणोंद्वारा उन्हें सब ओरसे बाँध लिया
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരാ! ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്ന ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും എന്ന ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ, രാവണപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത് ദേവന്മാരിൽ നിന്ന് വരം ലഭിച്ച ആ അമ്പുകളാൽ അവരെ എല്ലാദിക്കിലും ബന്ധിച്ചു।
Verse 2
तौ वीरौ शरबन्धेन बद्धाविन्द्रजिता रणे । रेजतु: पुरुषव्यापत्रौ शकुन्ताविव पञ्जरे
രണത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശരബന്ധനത്തിൽ ബന്ധിതരായ ആ രണ്ടു വീരന്മാർ—പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാരായ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും—കൂട്ടിലടച്ച രണ്ടു പക്ഷികളെപ്പോലെ തന്നെയും ദീപ്തിയോടെ തിളങ്ങി നിന്നു।
Verse 3
तौ दृष्टवा पतितौ भूमौ शतश: सायकैश्चितौ । सुग्रीवः कपिभि: सार्थ परिवार्य ततः स्थित:,उन दोनोंको सैकड़ों बाणोंसे व्याप्त एवं पृथ्वीपर पड़े देख वानरोंसहित सुग्रीव उन्हें सब ओरसे घेरकर खड़े हो गये
ശതശഃ ശരങ്ങളാൽ കുത്തേറ്റു ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്ന ആ ഇരുവരെയും കണ്ടപ്പോൾ, സുഗ്രീവൻ വാനരസൈന്യത്തോടുകൂടെ അവരെ എല്ലാദിക്കിലും വളഞ്ഞ് ദൃഢമായി നിന്നു।
Verse 4
सुषेणमैन्दद्विविदै: कुमुदेनाड्देन च । हनुमन्नीलतारैश्वन नलेन च कपीश्वर:,सुषेण, मैन्द, द्विविद, कुमुद, अंगद, हनुमान, नील, तार तथा नलके साथ कपिराज सुग्रीव उन दोनों बन्धुओंकी रक्षा करने लगे
സുഷേണൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, കുമുദൻ, അംഗദൻ, ഹനുമാൻ, നീലൻ, താര, നലൻ എന്നിവരോടുകൂടെ വാനരാധിപൻ സുഗ്രീവൻ ആ രണ്ടു ബന്ധുക്കളുടെ രക്ഷയ്ക്ക് നിയുക്തനായി।
Verse 5
ततस्तं देशमागम्य कृतकर्मा विभीषण: । बोधयामास तौ वीरी प्रज्ञास्त्रेण प्रबोधितो
അനന്തരം തന്റെ കർത്തവ്യം നിർവഹിച്ചു വിഭീഷണൻ ആ സ്ഥലത്തെത്തി, പ്രജ്ഞാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് ആ രണ്ടു വീരന്മാരെ ബോധത്തിലാക്കി ഉണർത്തി।
Verse 6
विशल्यौ चापि सुग्रीव: क्षणेनैता चकार ह । विशल्यया महौषध्या दिव्यमन्त्रप्रयुक्तया
പിന്നീട് സുഗ്രീവൻ ദിവ്യമന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിതമായ ‘വിശല്യാ’ എന്ന മഹൗഷധം പ്രയോഗിച്ച് അവരുടെ അവയവങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ശരങ്ങൾ നീക്കി, ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ അവരെ സുഖസ്ഥരാക്കി।
Verse 7
तौ लब्धसंज्ञौ नृवरौ विशल्यावुदतिष्ठताम् । गततन्द्रीक्लमौ चापि क्षणेनैती महारथौ,होशमें आ जानेपर वे दोनों नरश्रेष्ठ महारथी वीर बाणोंसे रहित हो आलस्य और थकावट त्यागकर क्षणभरमें उठ खड़े हुए
ബോധം ലഭിച്ചപ്പോൾ, ശരങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതരായ ആ രണ്ടു നരശ്രേഷ്ഠ മഹാരഥന്മാർ മന്ദതയും ക്ഷീണവും വിട്ട് ക്ഷണത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് നിന്നു।
Verse 8
ततो विभीषण: पार्थ राममिक्ष्वाकुनन्दनम् । उवाच विज्वरं दृष्टवा कृताञ्जलिरिदं वच:,युधिष्ठिर! तदनन्तर विभीषणने इक्ष्वाकुकुलनन्दन श्रीरामचन्द्रजीको नीरोग एवं स्वस्थ देख हाथ जोड़कर इस प्रकार कहा--
അപ്പോൾ വിഭീഷണൻ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ ആനന്ദമായ ശ്രീരാമനെ ജ്വരമില്ലാതെ പൂർണ്ണാരോഗ്യത്തോടെ കണ്ടു കരംകൂപ്പി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. യുധിഷ്ഠിരാ! തുടർന്ന് ഭക്തിയും ധർമ്മബോധവും നിറഞ്ഞ വിനയത്തോടെ അവൻ രാമനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.
Verse 9
इदमम्भो गृहीत्वा तु राजराजस्य शासनात् | गुहाको< भ्यागत: श्वेतात् त्वत्सकाशमरिन्दम,'शत्रुदमन! राजाधिराज कुबेरकी आज्ञासे एक गुह्यक यह जल लिये हुए श्वेतपर्वतसे चलकर आपके समीप आया है
“രാജാധിരാജനായ കുബേരന്റെ കല്പനപ്രകാരം ഈ ജലം കൈകൊണ്ടു ഒരു ഗുഹ്യകൻ ശ്വേതപർവ്വതത്തിൽ നിന്ന് നിന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു വന്നിരിക്കുന്നു, ഹേ ശത്രുദമന!”
Verse 10
इदमम्भ: कुबेरस्ते महाराज: प्रयच्छति । अन्तर्तहितानां भूतानां दर्शनार्थ परंतप
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ പരന്തപ! മഹാരാജ കുബേരൻ നിനക്കു ഈ ജലം നൽകുന്നു. ഇതിന്റെ ഉദ്ദേശം: നീ ഇത് കണ്ണുകളിൽ പുരട്ടിയാൽ മായയാൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ജീവികളെ കാണാൻ കഴിയും.”
Verse 11
उन्होंने कहा है कि आप इस जलसे अपने दोनों नेत्र धोकर अदृश्य प्राणियोंको भी देख सकेंगे और आप जिसे यह जल अर्पित करेंगे, वह मनुष्य भी अदृश्य भूतोंको देखनेमें समर्थ होगा”
ഇങ്ങനെ പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു—ഈ ജലത്തോടെ നിന്റെ ഇരുകണ്ണുകളും കഴുകിയാൽ സാധാരണയായി അദൃശ്യമായ ജീവികളെയും നീ കാണും; കൂടാതെ നീ ഈ ജലം ഏവർക്കു അർപ്പിക്കുമോ, ആ മനുഷ്യനും അദൃശ്യഭൂതങ്ങളെ കാണാൻ ശേഷിയുള്ളവനാകും.
Verse 12
तथेति रामस्तद् वारि प्रतिगृह्माभिसंस्कृतम् । चकार नेत्रयो: शौचं लक्ष्मणश्ष महामना:
“തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞു ശ്രീരാമൻ മന്ത്രസംസ്കൃതമായ ആ ജലം സ്വീകരിച്ചു. തുടർന്ന് അതുകൊണ്ട് തന്റെ ഇരുകണ്ണുകളും ശുദ്ധീകരിച്ചു; മഹാമനസ്സനായ ലക്ഷ്മണനും അതേ ജലത്തോടെ കണ്ണുകൾ കഴുകി.
Verse 13
अनेन मृष्टनयनो भूतान्यन्तर्हितान्युत । भवान् द्रक्ष्यति यस्मै च प्रदास्यति नर: स तु
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—“ഈ ജലംകൊണ്ട് കണ്ണുകൾ ശുദ്ധമാക്കിയാൽ, ദൃഷ്ടിയിൽ നിന്ന് മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ജീവികളെയും നീ കാണും; ഇതു ലഭിക്കുന്നവൻ നിശ്ചയമായും അത്തരം ദിവ്യദൃഷ്ടി നേടും.” അപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ, ജാംബവാൻ, ഹനുമാൻ, അങ്കദൻ, കൂടാതെ മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, നീലൻ—എന്നിങ്ങനെ പ്രായം എല്ലാ പ്രമുഖ വാനരവീരരും—ആ ജലത്തോടെ തങ്ങളുടെ കണ്ണുകൾ കഴുകി.
Verse 14
तथा समभवच्चापि यदुवाच विभीषण: । क्षणेनातीन्द्रियाण्येषां चक्षूंषप्पासन् युधिष्ठिर
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—“വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെയായിരുന്നു സംഭവിച്ചത്. ഹേ യുധിഷ്ഠിരാ, ഒരു ക്ഷണത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ അവരുടെ കണ്ണുകൾ ഇന്ദ്രിയാതീതമായതും കാണാൻ ശേഷിയുള്ളവയായി മാറി.”
Verse 15
इन्द्रजित् कृतकर्मा च पित्रे कर्म तदा55त्मन: । निवेद्य पुनरागच्छत् त्वरया55जि शिर:प्रति
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ദ്രജിത് അന്നത്തെ യുദ്ധത്തിൽ ചെയ്ത വീരകൃത്യം പിതാവിനോട് അറിയിച്ചു; പിന്നെ അവൻ അതിവേഗം വീണ്ടും യുദ്ധത്തിന്റെ മുൻനിരയിലേക്കു മടങ്ങി.
Verse 16
तमापततन्तं संक्रुद्धं पुनरेव युयुत्सया । अभिदुद्राव सौमित्रिर्विभीषणमते स्थित:,उसे क्रोधमें भरकर पुनः युद्धकी इच्छासे आते देख विभीषणकी सम्मतिसे लक्ष्मणने उसपर धावा किया
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ക്രോധംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ച് വീണ്ടും യുദ്ധാഗ്രഹത്തോടെ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, വിഭീഷണന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം നിലകൊണ്ട സൗമിത്രി (ലക്ഷ്മണൻ) അവന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുചെന്നു.
Verse 17
अकृताह्लिकमेवैनं जिघांसुर्जितकाशिनम् । शरैर्जघान संक्रुद्ध: कृतसंज्ञोडथ लक्ष्मण:
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—വിജയോന്മാദത്തിൽ ദീപ്തനായ കാശീജേതാവായ ഇന്ദ്രജിത് അന്നും നിത്യകർമ്മം ചെയ്തിട്ടില്ലായിരുന്നു. അപ്പോൾ ബോധം തെളിഞ്ഞ ലക്ഷ്മണൻ ക്രോധംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ച്, അവനെ വധിക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ, അമ്പുകളുടെ മഴപോലെ അവന്റെ മേൽ പ്രഹാരം തുടങ്ങി.
Verse 18
तयो: समभवद् युद्ध तदान्योन्यं जिगीषतो: । अतीव चित्रमाश्चर्य शक्रप्रह्लादयोरिव
അപ്പോൾ പരസ്പരം ജയിക്കണമെന്ന ഉത്സുകതയിൽ ആ ഇരുവരുടെയും ഇടയിൽ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. അത് ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ)–പ്രഹ്ലാദൻ സംഘർഷംപോലെ അത്യന്തം വിചിത്രവും അത്ഭുതകരവും ആയി.
Verse 19
अविध्यदिन्द्रजित् तीक्ष्णैः सौमित्रिं मर्मभेदिभि: । सौमित्रिश्वानलस्पर्शरविध्यद् रावर्णिं शरै:
ഇന്ദ്രജിത് മൂർച്ചയുള്ള, മർമ്മഭേദിയായ അമ്പുകളാൽ സുമിത്രാപുത്രനായ സൗമിത്രി ലക്ഷ്മണനെ കുത്തിവീഴ്ത്തി. സൗമിത്രിയും അഗ്നിസ്പർശംപോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന തീക്ഷ്ണശരങ്ങളാൽ രാവണപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.
Verse 20
सौमित्रिशरसंस्पर्शाद् रावणि: क्रोधमूर्च्छित: । असृजल्लक्ष्मणायाष्टौ शरानाशीविषोपमान्
സൗമിത്രിയുടെ ശരസ്പർശം കൊണ്ടു രാവണപുത്രൻ ക്രോധത്തിൽ മൂർഛിതനായതുപോലെ ആയി. അവൻ ലക്ഷ്മണനിലേക്കു വിഷധര സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ വിഷമുള്ള എട്ട് അമ്പുകൾ വിട്ടു.
Verse 21
तस्यासून् पावकस्पर्श: सौमित्रि: पत्त्रिभिस्त्रिभि: । यथा निरहरद् वीरस्तन्मे निगदत: शूणु,वीर सुमित्राकुमारने अग्निके समान दाहक तीन बाणोंद्वारा जिस प्रकार इन्द्रजित॒के प्राण लिये, वह बताता हूँ; सुनो
കേൾക്കുക—വീരനായ സൗമിത്രി അഗ്നിസ്പർശംപോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന മൂന്നു അമ്പുകളാൽ അവന്റെ പ്രാണനെ എങ്ങനെ പിരിച്ചെടുത്തു എന്നത് ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു.
Verse 22
एकेनास्य धनुष्मन्तं बाहुं देहादपातयत् । द्वितीयेन सनाराचं भुजं भूमौ न््यपातयत्
ഒറ്റ അമ്പുകൊണ്ട് അവൻ ശത്രുവിന്റെ ധനുസ്സേന്തിയ ഭുജം ദേഹത്തിൽ നിന്ന് വെട്ടി വേർപ്പെടുത്തി വീഴ്ത്തി. രണ്ടാമത്തെ അമ്പുകൊണ്ട് നാരാചം പിടിച്ചിരുന്ന മറ്റേ ഭുജവും വെട്ടി നിലത്തേക്ക് വീഴ്ത്തി.
Verse 23
तृतीयेन तु बाणेन पृथुधारेण भास्वता । जहार सुनसं चापि शिरो भ्राजिष्णुकुण्डलम्
അപ്പോൾ മൂന്നാമത്തെ—വ്യാപകധാരയുള്ളതും ജ്വലിക്കുന്നതുമായ അമ്പുകൊണ്ട്—അവൻ ശത്രുവിന്റെ തല ശരീരത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്തി; ആ തല മനോഹരമായ മൂക്കോടെയും മിനുങ്ങുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളാലും അലങ്കൃതമായിരുന്നു.
Verse 24
विनिकृत्तभुजस्कन्धं कबन्धं भीमदर्शनम् | त॑ हत्वा सूतमप्यस्त्रर्णघान बलिनां वर:
ഭുജങ്ങളും തോളുകളും മുറിഞ്ഞതിനാൽ അവന്റെ കബന്ധം അത്യന്തം ഭീകരമായി തോന്നി. അവനെ വധിച്ച ശേഷം, ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ അവന്റെ സാരഥിയെയും വീഴ്ത്തി.
Verse 25
लड़कां प्रवेशयामासुस्तं रथं वाजिनस्तदा । ददर्श रावणस्तं च रथं पुत्रविनाकृतम्
അപ്പോൾ കുതിരകൾ ആ രഥത്തെ ലങ്കയിൽ പ്രവേശിപ്പിച്ചു—രഥം ശൂന്യമായിരുന്നു. രാവണൻ കണ്ടു: തന്റെ പുത്രനില്ലാതെ രഥം മടങ്ങിവന്നിരിക്കുന്നു എന്ന്.
Verse 26
स पुत्र निहतं ज्ञात्वा त्रासात् सम्भ्रान्तमानस: । रावण: शोकमोहार्तों वैदेहीं हन्तुमुद्यतः
പുത്രൻ നിഹതനായി എന്നു അറിഞ്ഞതോടെ ഭീതിയിൽ രാവണന്റെ മനസ്സ് കലങ്ങി. ശോകവും മോഹവും പിടിച്ചവനായി, അവൻ വൈദേഹി സീതയെ കൊല്ലാൻ ഒരുങ്ങി.
Verse 27
अशोकवनिकास्थां तां रामदर्शनलालसाम् । खड्गमादाय दुष्टात्मा जवेनाभिपपात ह,दुष्टात्मा दशानन हाथमें तलवार लेकर अशोक-वाटिकामें श्रीरामचन्द्रजीके दर्शनकी लालसासे बैठी हुई सीताजीके पास बड़े वेगसे दौड़ा गया
അശോകവനികയിൽ ഇരുന്ന് രാമദർശനത്തിനായി ആകാംക്ഷയോടെ കാത്തിരുന്ന സീതയിലേക്കു ദുഷ്ടാത്മാവായ ദശാനനൻ വാൾ എടുത്ത് മഹാവേഗത്തിൽ പാഞ്ഞെത്തി.
Verse 28
त॑ं दृष्टवा तस्य दुर्बुद्धेरविन्ध्य: पापनिश्चयम् । शमयामास संक्रुद्धं श्रूयतां येन हेतुना
ആ ദുർബുദ്ധിയുള്ള നിശാചരന്റെ പാപനിശ്ചയം കണ്ട മന്ത്രി അവിന്ദ്യൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചിരുന്നവനെ ഉപദേശിച്ച് ശമിപ്പിച്ചു. ഏതു കാരണത്താൽ രാവണൻ ശാന്തനായെന്നു കേൾക്കുക—
Verse 29
महाराज्ये स्थितो दीप्ते न स्त्रियं हन्तुमहसि । हतैवैषा यदा स्त्री च बन्धनस्था च ते वशे
ഹേ രാക്ഷസരാജാ! ദീപ്തമായ മഹാരാജ്യത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായ നീ ഒരു സ്ത്രീയെ കൊല്ലാൻ അർഹനല്ല. അവൾ സ്ത്രീയായിട്ടും നിന്റെ വശത്തിൽ ബന്ധനസ്ഥയായിരിക്കുമ്പോൾ, അവൾ ഇതിനകം കൊല്ലപ്പെട്ടതുപോലെ തന്നെയാകുന്നു.
Verse 30
न चैषा देहभेदेन हता स्यादिति मे मति: । जहि भर्तारमेवास्या हते तस्मिन् हता भवेत्
എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, അവളുടെ ശരീരം ഖണ്ഡംഖണ്ഡമാക്കിയാൽ മാത്രമല്ല അവൾ കൊല്ലപ്പെട്ടതാകുക. അവളുടെ ഭർത്താവിനെ തന്നേ വധിക്ക; അവൻ വധിക്കപ്പെട്ടാൽ അവൾ സ്വയം വധിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ ആകും.
Verse 31
नहि ते विक्रमे तुल्य: साक्षादपि शतक्रतुः । असबृद्धि त्वया सेन्द्रास्त्रासितास्त्रिदशा युधि
പരാക്രമത്തിൽ നിനക്കു തുല്യൻ സാക്ഷാൽ ശതക്രതു (ഇന്ദ്രൻ) പോലും അല്ല. നീ യുദ്ധത്തിൽ പലവട്ടം ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരെയെല്ലാം ഭീതിയിലാഴ്ത്തിയിട്ടുണ്ട് (ജയിച്ചിട്ടുമുണ്ട്).
Verse 32
एवं बहुविधैर्वाक्यैरविन्ध्यो रावणं तदा । क़ुद्धं संशमयामास जगृहे च स तद्गच:,इस तरह अनेक प्रकारके वचनोंद्वारा अविन्ध्यने रावणका क्रोध शान्त किया और रावणने भी उसकी बात मान ली
ഇങ്ങനെ പലവിധ വചനങ്ങളാൽ അവിന്ദ്യൻ അന്ന് ക്രുദ്ധനായ രാവണനെ ശമിപ്പിച്ചു; രാവണനും അവന്റെ ഉപദേശം സ്വീകരിച്ചു.
Verse 33
निर्याणे स मतिं कृत्वा निधायासिं क्षपाचर: । आज्ञापयामास तदा रथो मे कल्प्यतामिति,फिर उस निशाचरने युद्धके लिये प्रस्थान करनेका निश्चय करके तलवार रख दी और आज्ञा दी--'मैरा रथ तैयार किया जाय'
യുദ്ധത്തിന് പുറപ്പെടാൻ നിശ്ചയിച്ച് ആ നിശാചരൻ വാൾ താഴെ വെച്ചു; പിന്നെ ആജ്ഞാപിച്ചു—“എന്റെ രഥം ഒരുക്കുക.”
Verse 289
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि श्रीरामोपाख्यानपर्वणि इन्द्रजिद्वथे एकोननवत्यधिकद्विशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ, ശ്രീരാമോപാഖ്യാനപർവാന്തർഗതമായി, ഇന്ദ്രജിത്-വധപ്രസംഗത്തിലെ ഇരുനൂറ്റി തൊണ്ണൂറ്റൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
Kuntī faces a dharma-saṅkaṭa between resisting a powerful divine presence (risking curse and disorder) and protecting kula-kīrti by avoiding a union perceived as outside accepted vidhi and guardianship.
The chapter models prudential ethics: one should approach extraordinary power with restraint, seek procedurally legitimate pathways for intimate and social acts, and recognize that dharma is negotiated amid competing risks.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-significance is etiological—explaining Karṇa’s exceptional endowments and establishing interpretive ground for later debates on lineage, honor, and moral responsibility.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.