Adhyaya 183
Vainya-Aśvamedhe Atri–Gautama–Sanatkumāra-Nirṇaya (Vainya’s Sacrifice and the Settlement of a Dharmic Dispute)
Upa-parva: Dāna–Rājadharma Saṃvāda (Atri–Gautama–Sanatkumāra Episode at Vainya’s Aśvamedha)
Mārkaṇḍeya continues an exposition on the eminence and social function of brāhmaṇas by recounting how Ṛṣi Atri, needing resources, considers approaching King Vainya, who is consecrated for an aśvamedha. Atri initially hesitates due to concerns about hostile critics and misinterpretation of his words, but his wife counsels a normative route: request wealth from the yajamāna king, accept it properly, and distribute it among sons and dependents—presented as an exemplary dharma. Atri proceeds to the sacrificial arena and praises Vainya as foremost among rulers, prompting Gautama’s sharp objection that such superlative attribution is misplaced. The dispute draws attention from the assembled sages; Kaśyapa reports the matter, and the council summons Sanatkumāra to remove doubt. Sanatkumāra resolves the question by asserting the mutual dependence of brahma and kṣatra and by describing the king as a principal dharmic institution—identified through multiple honorific designations—whose function includes the suppression of adharma. With the doctrinal point settled, Vainya is pleased and grants Atri extensive gifts (wealth, attendants, gold). Atri accepts according to propriety, returns home, redistributes the gains, and then resumes forest austerities, integrating household responsibility with ascetic orientation.
Chapter Arc: आकाश में महाघोष मेघों का घिर आना—दिशाएँ ढँक जाती हैं और दिन-रात अविरल वर्षा का घोष वन को एक नए, रहस्यमय आवरण में लपेट देता है। → जल से सब कुछ सम-विषम, नदी-थल, वृक्ष-पहाड़ का भेद मिटने लगता है; धरती पर घास उग आती है, डाँस और सर्प जैसे जीव निर्भय विचरते हैं, और वन के भीतर भीगते वराह-मृग-पक्षियों के विविध स्वरों से एक उन्मत्त, अनिश्चित वातावरण बनता है। → वर्षा-ऋतु के इस व्यापक रूपांतरण के बीच पाण्डव महात्मा तपस्वियों के साथ ‘उत्तम योग’ का समवेत अभ्यास/आचरण करते हैं—वन की चंचलता के बीच अंतःस्थिरता का शिखर। → कृष्ण-पक्ष के उदय पर पाण्डव धौम्य, सारथियों और सेवकों सहित काम्यक वन की ओर प्रस्थान करते हैं—ऋतु-परिवर्तन से उपजा ठहराव अब यात्रा में बदल जाता है। → काम्यक वन में प्रवेश के साथ अगली घटनाओं के लिए मंच सजता है—वनवास की नई भूमि पर कौन-सा उपाख्यान/परीक्षा पाण्डवों की प्रतीक्षा कर रही है?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत आजगरपर्वमें भीमसेनके सर्पके भयसे छूटनेसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ इक्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १८१९ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ५१ श्लोक हैं।) अऑडज आटर | आओ अप - ये ही क्रमश: ऊर्ध्वगति
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനമേജയ! പിന്നെ വേനലിന്റെ കഠിനത അവസാനിക്കുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന, സർവ്വജീവികൾക്കും സുഖകരമായ കാലം വന്നു. പാണ്ഡവർ അന്നും ദ്വൈതവനത്തിൽ തന്നെ പാർത്തിരിക്കെ, മഴക്കാലം അവരിലേക്കെത്തി.
Verse 2
छादयन्तो महाघोषा: खं दिशश्न बलाहका: । प्रववर्षुदिवारात्रमसिता: सततं तदा,तब काले-काले मेघ जोर-जोरसे गर्जना करते हुए आकाश और दिशाओंमें छा गये और दिन-रात निरन्तर जलकी वर्षा करने लगे
അപ്പോൾ കറുത്ത മേഘങ്ങൾ മഹാഗർജനത്തോടെ ആകാശവും ദിക്കുകളും മൂടി പരന്നു. അവ പകലും രാത്രിയും തുടർച്ചയായി മഴ പെയ്യിച്ചു.
Verse 3
तपात्ययनिकेताश्ष शतशो5थ सहस््रश: । अपेतार्कप्रभाजाला: सविद्युद्धिमलप्रभा:
പിന്നീട് നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും മേഘസമൂഹങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—താപകാലത്തുതന്നെ അവയുടെ വാസമെന്നപോലെ. അവ സൂര്യന്റെ പ്രഭാജാലം മറച്ചുവെച്ചു; മിന്നലിന്റെ നിർമല ദീപ്തിയോടെ അവർ തിളങ്ങി.
Verse 4
विरूढशष्पा धरणी मत्तदंशसरीसूपा । बभूव पयसा सिक्ता शान्ता सर्वमनोरमा,धरतीपर घास जम गयी। मतवाले डाँस और सर्प आदि विचरने लगे। पृथ्वी जलसे अभिषिक्त होकर शान्त और सबके लिये मनोरम हो गयी
ഭൂമി പുതുതായി മുളച്ച പുല്ലുകൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടു. മദിച്ച കടിയുന്ന കീടങ്ങളും പാമ്പുപോലുള്ള സരീസൃപങ്ങളും സഞ്ചരിക്കാൻ തുടങ്ങി. വെള്ളം തളിർത്ത് നനഞ്ഞതോടെ ഭൂമി ശാന്തമായി, എല്ലാവർക്കും മനോഹരമായി മാറി.
Verse 5
न सम प्रज्ञायते किंचिदम्भसा समवस्तृते । सम॑ वा विषम वापि नद्यो वा स्थावराणि च,सब ओर इतना पानी भर गया कि ऊँचा-नीचा, समतल, नदी अथवा पेड़-पौधे आदिका पता नहीं चलता था
എല്ലാം വെള്ളം മൂടിയപ്പോൾ ഒന്നും വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയാനായില്ല—ഭൂമി സമമാണോ വിഷമാണോ, നദികൾ എവിടെയാണ് ഒഴുകുന്നത്, വൃക്ഷലതാദി സ്ഥിരവസ്തുക്കൾ എവിടെയാണെന്നതുപോലും; ചുറ്റും വെള്ളം നിറഞ്ഞതോടെ പരിചിത അടയാളങ്ങൾ അപ്രത്യക്ഷമായി.
Verse 6
क्षुब्धतोया महावेगा: श्वसमाना इवाशुगा: । सिन्धव: शोभयांचक्रु: काननानि तपात्यये
വെയിലിന്റെ കാഠിന്യം ഒടുങ്ങിയപ്പോൾ നദികൾ—ക്ഷുബ്ധജലവും മഹാവേഗവും കൊണ്ടു—വേഗത്തിൽ പറക്കുന്ന അമ്പുകളെപ്പോലെ ശ്വാസിക്കുന്ന ശബ്ദത്തോടെ പാഞ്ഞു. അവരുടെ ജലത്തിൽ തരംഗങ്ങൾ തുടർച്ചയായി ഉയർന്നു, പല കാനനങ്ങളുടെ ശോഭ വർധിപ്പിച്ചു.
Verse 7
नदतां काननान्तेषु श्रूयन्ते विविधा: स्वना: । वृष्टिभिश्रछाद्यमानानां वराहमृगपक्षिणाम्,वनके भीतर वर्षाकी बौछारोंसे भीगते और बोलते हुए वराह, मृग और पक्षियोंकी भाँति-भाँतिकी बोलियाँ सुनायी देती थीं
വനത്തിന്റെ ഉള്ളാഴങ്ങളിൽ പലവിധ ശബ്ദങ്ങൾ കേൾക്കപ്പെട്ടു—മഴത്തുള്ളികളാൽ നനഞ്ഞും മൂടിപ്പോയുമിരുന്ന കാട്ടുപന്നി, മാൻ, പക്ഷികൾ എന്നിവയുടെ നാനാവിധ വിളികൾ. മഴയിൽ പൊതിഞ്ഞ കാട് മുഴുവൻ നിനാദമയമായതുപോലെ തോന്നി.
Verse 8
स्तोकका: शिखिनश्चैव पुंस्कोकिलगणै: सह । मत्ता: परिपतन्ति सम दर्दुराश्चैव दर्पिता:
ചാതകപ്പക്ഷികളും മയിലുകളും ആൺകുയിലുകളുടെ കൂട്ടത്തോടൊപ്പം ആനന്ദത്തിൽ മത്തായി എല്ലാടവും പറന്നു; തവളകളും ഉത്സാഹത്തിൽ ദർപ്പിതരായി ഇടയ്ക്കിടെ ചാടിക്കളിച്ച് ‘ടർ-ടർ’ എന്നു മുഴക്കി.
Verse 9
तथा बहुविधाकारा प्रावृण्मेघानुनादिता । अभ्यतीता शिवा तेषां चरतां मरुधन्वसु
ഇങ്ങനെ പ്രാവൃട്ട് മേഘങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനത്തിൽ മുഴങ്ങിയും നാനാവിധ രൂപവർണ്ണങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിച്ചും നിന്ന ശുഭകരമായ മഴക്കാലവും—മരുധന്വ പ്രദേശത്ത് സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന പാണ്ഡവരുടെ ഇടയിൽ തന്നേ—കടന്നുപോയി; ദുഃഖത്തിനിടയിലും കാലം തന്റെ ഗതി വിടുകയില്ല.
Verse 10
क्रौज्चहंससमाकीर्णा शरत् प्रमुदिताभवत् । रूढकक्षवनप्रस्था प्रसन्नजलनिम्नगा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ശരദൃതുവിന്റെ ശുഭാഗമനത്തോടെ എല്ലായിടത്തും ആനന്ദം നിറഞ്ഞു. ദിക്കുകൾ ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷികളും ഹംസങ്ങളും കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു; വനപ്രാന്തങ്ങളും മലഞ്ചരിവുകളും പുതുതായി വളർന്ന കാശ-കുശാദി പുല്ലുകളാൽ സമൃദ്ധമായി; നദികളുടെ ജലം തെളിഞ്ഞും ശാന്തവുമായിത്തീർന്നു. നിർമ്മലമായ ആകാശത്തിൽ നക്ഷത്രങ്ങൾ കൂടുതൽ ദീപ്തമായി തെളിഞ്ഞു; എല്ലായിടത്തും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ക്രീഡിച്ചു. വനവാസത്തിന്റെ കഷ്ടങ്ങൾക്കിടയിൽ മഹാത്മ പാണ്ഡവർക്ക് ഈ ശരദൃതു പ്രത്യേകമായി സുഖദായകവും ആശ്വാസകരവും ആയി.
Verse 11
विमलाकाशनक्षत्रा शरत् तेषां शिवाभवत् | मृगद्धिजसमाकीर्णा पाण्डवानां महात्मनाम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാത്മ പാണ്ഡവർക്ക് ആ ശരദൃതു മംഗളകരവും ശുഭകരവും ആയി. ആകാശം നിർമ്മലമായി, നക്ഷത്രങ്ങൾ കൂടുതൽ വ്യക്തവും ദീപ്തവുമായിത്തിളങ്ങി; ചുറ്റുമെങ്ങും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും സഞ്ചരിച്ചു. ആ ശാന്തവും വിശുദ്ധവുമായ അന്തരീക്ഷത്തിൽ ശരദൃതു അവരുടെ വനവാസത്തിലും നിസ്സംഗമായ സന്തോഷവും ശുഭശാന്തിയും പകർന്നു.
Verse 12
दृश्यन्ते शान्तरजस: क्षपा जलदशीतला: । ग्रहनक्षत्रसड्घैश्व॒ सोमेन च विराजिता:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അന്നത്തെ രാത്രികൾ പൊടിയില്ലാതെ നിർമ്മലമായി ദൃശ്യമായിരുന്നു; മഴമേഘങ്ങളെപ്പോലെ ശീതളവുമായിരുന്നു. ഗ്രഹ-നക്ഷത്രങ്ങളുടെ കൂട്ടവും ചന്ദ്രനും അവയെ അലങ്കരിച്ച് കൂടുതൽ ശോഭ പകർന്നു.
Verse 13
कुमुदै: पुण्डरीकैश्न शीतवारिधरा: शिवा: । नदी: पुष्करिणीश्रैव ददृशु: समलंकृता:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവർ കണ്ടു: നദികളും പുഷ്കരിണികളും കുമുദവും വെളുത്ത താമരയും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അവയിൽ ശീതളജലം നിറഞ്ഞിരുന്നു; എല്ലാർക്കും സുഖദായകവും മംഗളകരവും ആയി അവ തോന്നി.
Verse 14
आकाशनीकाशतटां तीरवानीरसंकुलाम् । बभूव चरतां हर्ष: पुण्यतीर्था सरस्वतीम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവർ പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളാൽ ശോഭിതമായ സരസ്വതി നദിയെ കണ്ടു. അവളുടെ തീരം ആകാശംപോലെ നിർമ്മലമായിരുന്നു; ഇരുകരകളിലും വേണു/ബേന്ത് വള്ളികൾ പച്ചപ്പോടെ കവിഞ്ഞുനിന്നു. അവിടെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ അവർക്കു മഹാനന്ദവും മനശ്ശാന്തിയും അനുഭവപ്പെട്ടു.
Verse 15
ते वै मुमुदिरे वीरा: प्रसन्नसलिलां शिवाम् | पश्यन्तो दृढ्धन्वान: परिपूर्णा सरस्वतीम्
ദൃഢധനുസ്സുകളുള്ള വീര പാണ്ഡവർ, നിർമ്മലവും ശാന്തവുമായ ജലത്താൽ നിറഞ്ഞ ശിവമായ സരസ്വതിയെ ദർശിച്ച് അത്യന്തം ആനന്ദിച്ചു।
Verse 16
तेषां पुण्यतमा रात्रि: पर्वसंधौ सम शारदी । तत्रैव वसतामासीत् कार्तिकी जनमेजय,जनमेजय! उनके वहीं रहते समय पर्वकी संधि-वेलामें कार्तिककी शरत्पूर्णिमाकी परम पुण्यमयी रात्रि आयी
ഹേ ജനമേജയ! അവർ അവിടെയേ വസിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, പർവസന്ധിക്കാലത്ത് കാർത്തിക മാസത്തിലെ ശരത്പൂർണ്ണിമയായ അത്യന്തം പുണ്യമയമായ രാത്രി എത്തി।
Verse 17
पुण्यकृद्धिर्महास त्त्वैस्तापसै: सह पाण्डवा: । तत् सर्वे भरतश्रेष्ठा: समूहुर्योगमुत्तमम्
അപ്പോൾ, ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! പാണ്ഡവർ മഹാസത്ത്വസമ്പന്നരായ പുണ്യാത്മ തപസ്വി മുനികളോടൊപ്പം സ്നാനം, ദാനം മുതലായ കർമ്മങ്ങളാൽ ആ ഉത്തമയോഗം പൂർണ്ണമായി സിദ്ധമാക്കി।
Verse 18
तमिस्राभ्युदये तस्मिन् धौम्येन सह पाण्डवा: । सूतै: पौरोगवैश्वैव काम्यकं प्रययुर्वनम्,फिर कृष्ण-पक्षका उदय होनेपर पाण्डवलोग धौम्य मुनि, सारथिगण तथा पाकशालाध्यक्षके साथ काम्यक-वनकी ओर चल दिये
പിന്നീട് കൃഷ്ണപക്ഷം ഉദിച്ചപ്പോൾ പാണ്ഡവർ ധൗമ്യ മുനിയോടൊപ്പം, സാരഥികളും പൗരോഗവൻ (പാകശാലാധ്യക്ഷൻ) മുതലായ പരിചാരകരുമായി കാമ്യകവനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 182
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि काम्यकवनप्रवेशे द्यशीत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ, മാർകണ്ഡേയസമാസ്യാപർവത്തിന്റെ അന്തർഗതമായി, ‘കാമ്യകവനപ്രവേശം’ എന്ന നൂറ്റി എൺപത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
Atri’s dilemma concerns whether requesting wealth at a royal sacrifice risks improper dependence or reputational distortion, versus the dharmic obligation to secure resources for dependents through legitimate, socially sanctioned channels.
Sanatkumāra teaches that brahma and kṣatra are mutually sustaining institutions, and that the king—properly constituted—functions as a primary instrument for maintaining dharma and restraining adharma in society.
While no explicit phalaśruti is stated here, the chapter implicitly frames correct speech, lawful receipt of gifts, and redistribution as outcomes that preserve social order—presenting rājadharma and dāna as practical means for dharma’s continuity.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.