Shloka 10
Vainya-Aśvamedhe Atri–Gautama–Sanatkumāra-Nirṇaya
Vainya’s Sacrifice and the Settlement of a Dharmic Dispute
क्रौज्चहंससमाकीर्णा शरत् प्रमुदिताभवत् । रूढकक्षवनप्रस्था प्रसन्नजलनिम्नगा,तत्पश्चात् आनन्दमयी शरद्-ऋतुका शुभागमन हुआ। क्रौज्च और हंस आदि पक्षी चारों ओर विचरने लगे। वनोंमें और पर्वतीय शिखरोंपर कास, कुश आदि बहुत बढ़ गये थे। नदियोंका जल स्वच्छ हो गया। आकाश निर्मल होनेसे नक्षत्रोंका आलोक और उज्ज्वल हो उठा। सब ओर मृग और पक्षी किलोल करने लगे। महात्मा पाण्डवोंके लिये यह शरद्-ऋतु अत्यन्त सुखदायिनी थी
vaiśampāyana uvāca | krauñcahaṃsasamākīrṇā śarat pramuditābhavat | rūḍhakakṣavanaprasthā prasannajalanimnagā ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ശരദൃതുവിന്റെ ശുഭാഗമനത്തോടെ എല്ലായിടത്തും ആനന്ദം നിറഞ്ഞു. ദിക്കുകൾ ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷികളും ഹംസങ്ങളും കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു; വനപ്രാന്തങ്ങളും മലഞ്ചരിവുകളും പുതുതായി വളർന്ന കാശ-കുശാദി പുല്ലുകളാൽ സമൃദ്ധമായി; നദികളുടെ ജലം തെളിഞ്ഞും ശാന്തവുമായിത്തീർന്നു. നിർമ്മലമായ ആകാശത്തിൽ നക്ഷത്രങ്ങൾ കൂടുതൽ ദീപ്തമായി തെളിഞ്ഞു; എല്ലായിടത്തും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ക്രീഡിച്ചു. വനവാസത്തിന്റെ കഷ്ടങ്ങൾക്കിടയിൽ മഹാത്മ പാണ്ഡവർക്ക് ഈ ശരദൃതു പ്രത്യേകമായി സുഖദായകവും ആശ്വാസകരവും ആയി.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how the natural order (ṛtu-cakra, the cycle of seasons) brings clarity and renewal: clear waters, bright skies, and joyful creatures. Ethically, it suggests endurance in adversity—external harmony can restore inner steadiness, offering the righteous (like the Pāṇḍavas) moments of peace even during exile.
The narrator describes the onset of autumn in the forest: birds like cranes and swans abound, vegetation has grown thick on forest tracts and uplands, and rivers run clear. This seasonal change is presented as especially pleasant and heartening for the Pāṇḍavas living in hardship.