Adhyaya 141
गन्धमादन-हिमवत्प्रयाणे युधिष्ठिर-भीमसंवादः (Yudhiṣṭhira–Bhīma Dialogue on the Gandhamādana–Himavat Ascent)
Upa-parva: Gandhamādana–Himavat Journey Episode (Arjuna-darśana / Śvetavāhana-didṛkṣā context)
Yudhiṣṭhira assesses the approach to the mountain route as hazardous: beings may be concealed, rākṣasas are powerful, and the path is incompatible with a large, fatigue-prone entourage. He advises Bhīma to turn back with attendants and suggests that only a small, disciplined party proceed—Yudhiṣṭhira, Nakula, and the ascetic Lomāśa—while Bhīma stays to protect Draupadī at Gaṅgādvāra until their return. Bhīma counters that Draupadī is already burdened by hardship yet remains determined to proceed; he argues that separation would intensify distress. He permits vehicles and attendants to return if necessary but refuses to abandon Yudhiṣṭhira in dangerous terrain, offering to carry Draupadī and assist the twins through difficult passes. Yudhiṣṭhira endorses Bhīma’s resolve with blessings for strength, fame, and dharma. Draupadī states her willingness to go without causing concern. Lomāśa frames the journey as attainable through tapas and anticipates that the party will see Arjuna (associated with the Śvetavāhana motif). The narrative then shifts to travel logistics: the party reaches the prosperous domain of King Subāhu among the Kuṇindas, is welcomed and hosted, dismisses much of the retinue and equipment, and proceeds on foot with renewed purpose toward Himavat to seek Dhanaṃjaya.
Chapter Arc: गन्धमादन–हिमालय की ओर बढ़ते पाण्डवों के पथ में भूख-प्यास, दुर्गम मार्ग और द्रौपदी के लिए कैलास-यात्रा की कठिनता का प्रश्न उठता है—भीम का उत्साह और साथियों की चिंता आमने-सामने आती है। → भीम को समझाया जाता है कि पहले बल का आश्रय लेकर क्षुधा-तृषा शांत करे और फिर आगे बढ़े; साथ ही ऋषि-वचन स्मरण कराया जाता है कि कैलास का मार्ग साधारण नहीं—विशेषतः ‘कृष्णा’ (द्रौपदी) कैसे जाएगी? उधर अर्जुन के न दिखने से व्याकुलता बढ़ती है, क्योंकि वह संग्राम में कभी पीठ न दिखाने वाला ‘गुडाकेश’ है। → कुलिन्द-प्रदेश के सीमांत पर राजा सुबाहु का भव्य स्वागत—किरात, तङ्गण, पुलिन्द जनों से भरे हिमवत्-प्रदेश की झलक के बीच पाण्डवों का सम्मानपूर्वक आतिथ्य और फिर ‘निर्मल प्रभात’ में हिमवन्त की ओर प्रस्थान—यात्रा का निर्णायक मोड़ बनता है। → सुबाहु द्वारा पूजित होकर पाण्डव सुखपूर्वक विश्राम करते हैं; अगले दिन सेवकों (इन्द्रसेन आदि) सहित, द्रौपदी के साथ, धीरे-धीरे आगे बढ़ते हैं—लक्ष्य एक ही: धनंजय (अर्जुन) का दर्शन और कैलास-गन्धमादन की ओर प्रवेश। → हिमालय की ओर बढ़ते हुए भी प्रश्न बना रहता है—अर्जुन कहाँ है, और क्या द्रौपदी सहित यह दल कैलास की कठोर परीक्षा पार कर पाएगा?
Shlokas
Verse 1
हि >> आय न हुक है चत्वारिशर्दाधिकशततमोब ध्याय: भीमसेनका उत्साह तथा पाण्डवोंका कुलिन्दराज सुबाहुके राज्यमें होते हुए गन्धमादन और हिमालय पर्वतको प्रस्थान युधिछिर उवाच अन्तर्हितानि भूतानि बलवन्ति महान्ति च । अग्निना तपसा चैव शकक््यं गन्तुं वकोदर
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ വൃകോദര (ഭീമ), ഇവിടെ ശക്തിയുള്ളതും മഹാകായവുമായ അനേകം ഭूतങ്ങൾ മറഞ്ഞുകിടക്കുന്നു. അതിനാൽ അഗ്നിഹോത്രത്തിന്റെയും തപസ്സിന്റെയും പ്രഭാവം കൊണ്ടുമാത്രമേ നമുക്ക് ഇവിടെ നിന്ന് മുന്നോട്ട് പോകാൻ കഴിയൂ.”
Verse 2
संनिवर्तय कौन्तेय क्षुत्पिपासे बलाश्रयात् । ततो बलं च दाक्ष्यं च संश्रयस्व वृकोदर,वृकोदर! तुम बलका आश्रय लेकर अपनी भूख-प्यास मिटा दो। फिर शारीरिक शक्ति और चतुरताका सहारा लो
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ കൗന്തേയ, ബലത്തിന്റെ ആശ്രയത്തോടെ ആദ്യം വിശപ്പും ദാഹവും ശമിപ്പിക്കുക. പിന്നെ, ഹേ വൃകോദര, ദേഹബലവും ദക്ഷതയും—ഇരണ്ടും ആശ്രയിക്കുക.”
Verse 3
ऋषेस्त्वया श्रुतं वाक््यं कैलासं पर्वत प्रति । बुद्धया प्रपश्य कौन्तेय कथं कृष्णा गमिष्यति
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—“സഹോദരാ, കൈലാസപർവതത്തെക്കുറിച്ച് ഋഷി പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ നീയും കേട്ടിട്ടുണ്ടല്ലോ. ഇനി, ഹേ കൗന്തേയ, നിന്റെ ബുദ്ധിയാൽ ചിന്തിച്ചു നോക്കുക—ഈ ദുർഗ്ഗമ പ്രദേശത്തിലൂടെ കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി) എങ്ങനെ പോകും?”
Verse 4
अथवा सहदेवेन धौम्येन च सम॑ विभो । सूतै: पौरोगवैश्वैव सर्वैश्व॒ परिचारकै:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഹേ മഹാബലവാനേ! അല്ലെങ്കിൽ സഹദേവനും ധൗമ്യനും കൂടെ, സാരഥിമാരും പാചകരും എല്ലാ പരിചാരകരും സഹിതം ഇവിടെ നിന്നുതന്നെ മടങ്ങിപ്പോവുക.
Verse 5
रथैरश्वैश्व ये चान्ये विप्रा: क्लेशासहा: पथि । सर्वैस्त्वं सहितो भीम निवर्तस्वायतेक्षण
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഹേ വിശാലനേത്രനായ ഭീമാ! രഥങ്ങളും കുതിരകളും, വഴിയിലെ ക്ലേശം സഹിക്കാനാകാത്ത മറ്റു ബ്രാഹ്മണരും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാവരോടും കൂടി ഇവിടെ നിന്നുതന്നെ മടങ്ങുക.
Verse 6
त्रयो वयं गमिष्यामो लघ्वाहारा यतव्रता: । अहं च नकुलश्चैव लोमशश्न महातपा:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഞങ്ങൾ മൂവരും മാത്രമേ മുന്നോട്ട് പോകൂ—അൽപാഹാരത്തിൽ ജീവിച്ച്, സംയമവും വ്രതവും പാലിച്ച്: ഞാൻ, നകുലൻ, മഹാതപസ്വിയായ ലോമശൻ. നീ ഗംഗാദ്വാരത്തിൽ മനസ്സു ഏകാഗ്രമാക്കി എന്റെ വരവ് കാത്തിരിക്ക; ഞാൻ മടങ്ങിവരുവോളം ദ്രൗപദിയെ കാത്തുകൊണ്ട് അവിടെയേ വസിക്ക.
Verse 7
ममागमनमाकाड्क्षन् गड़ाद्वारे समाहित: । वसेह द्रौपदी रक्षन् यावदागमनं मम
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഗംഗാദ്വാരത്തിൽ മനസ്സു ഏകാഗ്രമാക്കി എന്റെ വരവ് കാത്തിരിക്ക; ഞാൻ മടങ്ങിവരുവോളം ദ്രൗപദിയെ കാത്തുകൊണ്ട് അവിടെയേ വസിക്ക.
Verse 8
भीम उवाच राजपुत्री श्रमेणार्ता दुःखार्ता चैव भारत । ब्रजत्येव हि कल्याणी श्वेतवाहदिदृक्षया
ഭീമൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ഭാരതാ! രാജകുമാരി ദ്രൗപദി യാത്രാശ്രമത്താലും അന്തർദുഃഖത്താലും പീഡിതയാണ്; എങ്കിലും കല്യാണമയിയായ ആ ദേവി ശ്വേതവാഹനായ അർജുനനെ കാണാനുള്ള ആകാംക്ഷയാൽ ഞങ്ങളോടൊപ്പം തന്നെ മുന്നോട്ട് പോകുന്നു.
Verse 9
तव चाप्यरतिस्तीव्रा वर्तते तमपश्यत: । गुडाकेशं महात्मान संग्रामेष्वपपलायिनम्,संग्राममें कभी पीठ न दिखानेवाले निद्राविजयी महात्मा अर्जुनको न देखनेके कारण आपके मनमें भी अत्यन्त खिन्नता हो रही है
അവനെ കാണാതിരുന്നതിനാൽ നിനക്കും കഠിനമായ ദുഃഖം പിടിപെട്ടിരിക്കുന്നു—ഗുഡാകേശനായ മഹാത്മാവ് അർജുനനെ; യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും പിൻതിരിഞ്ഞ് ഓടാത്തവനെ.
Verse 10
कि पुन: सहदेवं च मां च कृष्णां च भारत । द्विजा: काम॑ निवर्तन्तां सर्वे च परिचारका:
അപ്പോൾ സഹദേവനും ഞാനും കൃഷ്ണയും (ദ്രൗപദി) എന്ന കാര്യത്തിൽ പിന്നെ എന്തു പറയണം, ഹേ ഭാരതാ! ബ്രാഹ്മണർ ആഗ്രഹിച്ചാൽ മടങ്ങട്ടെ; എല്ലാ പരിചാരകരും കൂടെ.
Verse 11
सूता: पौरोगवाश्रैव यं च मन्येत नो भवान् | न हाहं हातुमिच्छामि भवन्तमिह कहिचित्
സാരഥിമാരും പരിചാരകരും നിങ്ങൾ യോഗ്യമെന്ന് കരുതുന്ന മറ്റുള്ളവരും—നിങ്ങൾ തീരുമാനിച്ചാൽ മടങ്ങട്ടെ; എന്നാൽ ഞാൻ നിങ്ങളെ ഇവിടെ ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
Verse 12
शैले5स्मिन् राक्षसाकीर्णे दुर्गेषु विषमेषु च । इयं चापि महाभागा राजपुत्री पतिव्रता
രാക്ഷസന്മാർ നിറഞ്ഞ ഈ പർവതത്തിലും ഈ വിഷമമായ ദുർഗമ പാതകളിലും ഞാൻ നിങ്ങളെ ഒറ്റയ്ക്ക് വിടുകയില്ല. ഈ മഹാഭാഗ്യവതിയായ രാജകുമാരി, പതിവ്രതയായ കൃഷ്ണയും നിങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് മടങ്ങാൻ ഒരിക്കലും സമ്മതിക്കുകയില്ല.
Verse 13
त्वामृते पुरुषव्यात्र नोत्सहेद् विनिवर्तितुम् | तथैव सहदेवो<यं सतत त्वामनुव्रत:
ഹേ പുരുഷവ്യാഘ്രാ! നിങ്ങളില്ലാതെ ഞാൻ മടങ്ങാൻ ധൈര്യമില്ല. അതുപോലെ ഈ സഹദേവനും എപ്പോഴും നിങ്ങളോടു ചേർന്നുനിൽക്കുന്നവൻ; നിങ്ങളെ വിട്ട് അവനും മടങ്ങുകയില്ല.
Verse 14
न जातु विनिवर्तेत मनोज्ञो हाहमस्य वै । अपि चात्र महाराज सव्यसाचिदिदृक्षया
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—“ഈ ഉദ്യമത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ ഒരിക്കലും പിന്തിരിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. കൂടാതെ, മഹാരാജാവേ, സവ്യസാചി അർജുനനെ കാണുവാൻ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും അത്യന്തം ആകാംക്ഷയോടെ കാത്തിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ചാണ് പോകുന്നത്. ബ്രാഹ്മണർക്ക് ഇഷ്ടമെങ്കിൽ അവർ മടങ്ങട്ടെ; സേവകർ, സാരഥികൾ, പാചകക്കാർ, നിങ്ങൾ മടക്കി അയക്കേണ്ടതെന്ന് കരുതുന്ന മറ്റാരും മടങ്ങാം. എന്നാൽ രാക്ഷസന്മാർ നിറഞ്ഞ ഈ പർവതത്തിലും, ഉയർച്ചതാഴ്ചകളുള്ള ദുർഗമവും കടക്കാൻ കഠിനവുമായ പ്രദേശങ്ങളിലും, നിങ്ങളെ ഒരു നിമിഷം പോലും ഒറ്റയ്ക്ക് വിട്ടേക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഈ പരമ സൗഭാഗ്യവതി, പതിവ്രതയായ രാജകുമാരി കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി)യും നിങ്ങളെ വിട്ട് മടങ്ങാൻ ഒരിക്കലും സമ്മതിക്കില്ല. അതുപോലെ, എപ്പോഴും നിങ്ങളോടു സ്നേഹമുള്ള സഹദേവനും നിങ്ങളെ വിട്ട് തിരിഞ്ഞുപോകില്ല—അവന്റെ ഹൃദയം ഞാൻ അറിയുന്നു. രാജാവേ, അനേകം ഗുഹകളുള്ള ഈ പർവതത്തിൽ രഥങ്ങളാൽ യാത്ര സാധ്യമല്ലെങ്കിൽ, നാം കാൽനടയായി തന്നെ പോകാം; നിങ്ങൾ വിഷമിക്കേണ്ട. ദ്രൗപദിക്ക് നടക്കാൻ കഴിയാത്തിടത്തൊക്കെയും, ഞാൻ തന്നെ അവളെ എന്റെ തോളുകളിൽ എടുത്തുകൊണ്ട് കൊണ്ടുപോകും.”
Verse 15
सर्वे लालसभूता: सम तस्माद् यास्यामहे सह । यद्यशक््यो रथैर्गन्तुं शैलो5यं बहुकन्दर:
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—“ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ആകാംക്ഷയിൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഞങ്ങൾ ഒരുമിച്ചാണ് പോകുന്നത്. അനേകം ഗുഹകളുള്ള ഈ പർവതം രഥങ്ങളാൽ കടക്കാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ, നാം കാൽനടയായി തന്നെ പോകാം; നിങ്ങൾ ആശങ്കപ്പെടേണ്ട. ദ്രൗപദിക്ക് നടക്കാൻ കഴിയാത്തിടത്തൊക്കെയും, ഞാൻ തന്നെ അവളെ എന്റെ തോളിൽ എടുത്തുകൊണ്ട് പോകും. രാക്ഷസന്മാർ നിറഞ്ഞ ഈ ഉയർച്ചതാഴ്ചകളുള്ള ദുർഗമ പ്രദേശത്ത് നിങ്ങളെ ഒറ്റയ്ക്ക് വിട്ടേക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. പരമ സൗഭാഗ്യവതി, പതിവ്രതയായ കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി)യും നിങ്ങളെ വിട്ട് മടങ്ങുകയില്ല; സഹദേവനും—എപ്പോഴും നിങ്ങളോടു ഭക്തിസ്നേഹമുള്ളവൻ—നിങ്ങളെ വിട്ട് തിരിഞ്ഞുപോകുകയില്ല. അർജുനദർശനത്തിന്റെ ആകാംക്ഷയാൽ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് മുന്നേറും.”
Verse 16
पद्धिरेव गमिष्यामो मा राजन् विमना भव | अहं वहिष्ये पाञ्चालीं यत्र यत्र न शक्ष्यति
“രാജാവേ, നാം കാൽനടയായി തന്നെ പോകാം; നിങ്ങൾ മനസ്സു തളരേണ്ട. പാഞ്ചാലി (ദ്രൗപദി) എവിടെയെവിടെ നടക്കാൻ കഴിയില്ലയോ, അവിടെയവിടെ ഞാൻ തന്നെ അവളെ വഹിക്കും.”
Verse 17
इति मे वर्तते बुद्धिर्मा राजन् विमना भव | सुकुमारौ तथा वीरौ माद्रीनन्दिकरावुभौ । दुर्गे संतारयिष्यामि यत्राशक्तौ भविष्यत:
“രാജാവേ, എന്റെ മനസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്ന നിശ്ചയം ഇതുതന്നെ; നിങ്ങൾ മനസ്സു തളരേണ്ട. മാദ്രിയുടെ രണ്ടു വീരപുത്രന്മാരായ നകുലനും സഹദേവനും സ്വഭാവത്തിൽ സുകുമാരരാണ്. ദുർഗമസ്ഥാനങ്ങളിൽ അവർ എവിടെയെങ്കിലും അശക്തരാകുന്നുവെങ്കിൽ, അവിടെ ഞാൻ അവരെ സുരക്ഷിതമായി കടത്തിവിടും.”
Verse 18
युधिछिर उवाच एवं ते भाषमाणस्य बल॑ भीमाभिवर्धताम् | यत् त्वमुत्सहसे वोढुं पाउ्चालीं च यशस्विनीम्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—“ഭീമാ, നീ ഇങ്ങനെ ഉത്സാഹത്തോടെ സംസാരിക്കുമ്പോൾ നിന്റെ ബലം ഇനിയും വർധിക്കട്ടെ. കാരണം യശസ്വിനിയായ പാഞ്ചാലി (ദ്രൗപദി)യെ പോലും വഹിച്ച് കൊണ്ടുപോകാൻ നീ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു.”
Verse 19
यमजोौ चापि भद्रं ते नैतदन्यत्र विद्यते । बल॑ तव यशश्नैव धर्म: कीर्तिश्व वर्धताम्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—നിനക്കു മംഗളം. ഇരട്ട സഹോദരന്മാരോടുകൂടിയ ഇത്തരമൊരു ദൃഢനിശ്ചയം മറ്റാരിലും ഇല്ല. നിന്റെ ബലം വർധിക്കട്ടെ; നിന്റെ യശസ്സ് വർധിക്കട്ടെ; നിന്റെ ധർമ്മവും കീർത്തിയും നിരന്തരം വളരട്ടെ.
Verse 20
यत् त्वमुत्सहसे नेतुं भ्रातरौ सह कृष्णया । मा ते ग्लानिर्महाबाहो मा च ते<5स्तु पराभव:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—മഹാബാഹോ! കൃഷ്ണയോടുകൂടെ ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകാനുള്ള നിന്റെ ഉത്സാഹം നിന്റെ ബലം തന്നെയായി വർധിക്കട്ടെ. നിനക്കു ഒരിക്കലും ഗ്ലാനി വരരുത്; പരാജയം നിനക്കു ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകരുത്.
Verse 21
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तब सुन्दरी द्रौपदीने हँसते हुए कहा--“भारत! मैं आपके साथ ही चलूँगी; आप मेरे लिये चिन्ता न करें”
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഓ ജനമേജയ! അപ്പോൾ സുന്ദരി ദ്രൗപദി പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു—“ഓ ഭാരത! ഞാൻ നിങ്ങളോടൊപ്പം തന്നേ വരും; എന്റെ കാര്യം ഓർത്ത് വിഷമിക്കേണ്ട.”
Verse 22
लोगश उवाच तपसा शकक््यते गन्तुं पर्वतो गन्धमादन: । तपसा चैव कौन्तेय सर्वे योक्ष्यामहे वयम्
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—ഓ കുന്തീനന്ദന! ഗന്ധമാദന പർവ്വതത്തിലേക്കു പോകാൻ തപസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ മാത്രമേ കഴിയൂ. അതിനാൽ, ഓ കൗന്തേയ, നാം എല്ലാവരും തപോബലത്തിൽ തന്നെ നമ്മെ നിയോഗിക്കണം. സഞ്ചിതമായ തപഃശക്തിയാൽ മാത്രമേ നകുലൻ, സഹദേവൻ, ഭീമസേനൻ, ഞാനും നീയും—എല്ലാവരും അർജുനനെ ദർശിക്കുവാൻ കഴിയൂ.
Verse 23
वैशम्पायन उवाच ततः कृष्णाब्रवीद् वाक््य॑ं प्रहसन्ती मनोरमा । गमिष्यामि न संताप: कार्यो मां प्रति भारत
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ മനോഹരിയായ കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി) പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു—“ഓ ഭാരത! ഞാൻ പോകും; എന്റെ കാര്യം ഓർത്ത് ദുഃഖിക്കേണ്ട. ഓ രാജാവേ! നകുലൻ, സഹദേവൻ, ഭീമസേനൻ—ഞാനും നീയും കൂടി, ഓ കൗന്തേയ—ശ്വേതവാഹനനായ അർജുനനെ ദർശിക്കും.”
Verse 24
वैशम्पायन उवाच एवं सम्भाषमाणास्ते सुबाहुविषयं महत् । ददृशुर्मुदिता राजन् प्रभूतगजवाजिमत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! ഇങ്ങനെ സംഭാഷണം തുടരുന്നതിനിടെ അവർ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി, ആനകളും കുതിരകളും ധാരാളമുള്ള സുബാഹുവിന്റെ വിശാലരാജ്യം സന്തോഷത്തോടെ കണ്ടു.
Verse 25
किराततड्गणाकीर्ण पुलिन्दशतसंकुलम् | हिमवत्यमरैर्जुष्टं बद्दाश्चर्यसमाकुलम् | सुबाहुश्चापि तान् दृष्टवा पूजया प्रत्यगृह्नत
കിരാത-തംഗണരാൽ നിറഞ്ഞതും, നൂറുകണക്കിന് പുലിന്ദരാൽ തിരക്കേറിയതും, ഹിമവാന്റെ സമീപം ദേവന്മാർ സേവിക്കുന്നതും, അനവധി അത്ഭുതങ്ങളാൽ സമാകുലമായതുമായ ആ ദേശം കണ്ടപ്പോൾ, സുബാഹുവും അവരെ കണ്ടുതന്നെ പൂജാപൂർവം സ്വീകരിച്ചു.
Verse 26
विषयान्ते कुलिन्दानामी श्वर: प्रीतिपूर्वकम् । ततस्ते पूजितास्तेन सर्व एव सुखोषिता:
കുലിന്ദരുടെ ദേശസീമയിൽ അവരുടെ അധിപൻ പ്രീതിപൂർവം അവരെ സ്വീകരിച്ചു; അവന്റെ ആദരപൂജ ലഭിച്ചതിനാൽ അവർ എല്ലാവരും അവിടെ സുഖമായി പാർത്തു.
Verse 27
प्रतस्थुर्विमले सूर्ये हिमवन्तं गिरिं प्रति । इन्द्रसेनमुखां श्वापि भृत्यान् पौरोगवांस्तथा
അടുത്ത ദിവസം നിർമലമായ പ്രഭാതത്തിൽ സൂര്യൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ അവർ ഹിമവാൻ പർവതത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു; ഇന്ദ്രസേന മുതലായ ഭൃത്യരെയും അടുക്കളാധിപനായ പൗരോഗവനെയും (അവിടെ തന്നെ വിട്ടു).
Verse 28
सूदांश्व पारिबहश्चि द्रौपद्या: सर्वशो नृप । राज्ञ: कुलिन्दाधिपते: परिदाय महारथा:
ഹേ നൃപാ! ദ്രൗപദിയുടെ സൂതന്മാരെയും ചുമടുവാഹകരെയും അവളുടെ സകല സാമഗ്രികളും കുലിന്ദാധിപനായ രാജാവിന് ഏൽപ്പിച്ച ശേഷം ആ മഹാരഥികൾ (മുന്നോട്ട് നീങ്ങി).
Verse 29
पद्धिरेव महावीर्या ययु: कौरवनन्दना: । ते शनै: प्राद्रवन् सर्वे कृष्णया सह पाण्डवा: । तस्माद् देशात् सुसंहृष्टा द्रष्टकामा धनंजयम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാവീര്യരായ കുരുനന്ദന പാണ്ഡവർ കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി)യോടുകൂടെ ആ ദേശത്തിൽ നിന്ന് പാദചാരികളായി പതുക്കെ പുറപ്പെട്ടു. ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ)നെ കാണാനുള്ള അത്യന്തം ആകാംക്ഷ അവരുടെ ഹൃദയങ്ങളെ ആനന്ദത്തോടെ നിറച്ചു; അവരുടെ ഗതിയിൽ തിടുക്കമല്ല, ലക്ഷ്യബോധമുള്ള ദൃഢനിശ്ചയമാണ്—കാരണം പുനർമിലനവും ധർമ്മകാര്യസിദ്ധിയും അർജുനന്റെ മടങ്ങിവരവിൽ ആശ്രിതമാണെന്ന് അവരുടെ മനസ്സ് ഉറച്ചിരുന്നു.
Verse 139
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोगशती र्थयात्राके प्रसंगमें पाण्डवॉका कैलास आदि पर्वतमालाओंगें प्रवेशविषयक एक सौ उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വാന്തർഗതമായ തീർത്ഥയാത്രാപർവ്വത്തിൽ, ലോമശ-തീർത്ഥയാത്രാ പ്രസംഗത്തിൽ കൈലാസാദി പർവ്വതമാലകളിലേക്കുള്ള പാണ്ഡവരുടെ പ്രവേശനം വർണ്ണിക്കുന്ന നൂറ്റിമുപ്പത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 140
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां गन्धमादनप्रवेशे चत्वारिंशदाधिकशततमो< ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വാന്തർഗതമായ തീർത്ഥയാത്രാപർവ്വത്തിൽ, ലോമശ-തീർത്ഥയാത്രാ പ്രസംഗത്തിൽ ഗന്ധമാദനപ്രവേശം വർണ്ണിക്കുന്ന നൂറ്റിനാൽപ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
Whether prudence demands reducing the party and separating for safety, or whether dharmic solidarity requires staying together despite risk—balancing protection, consent, and the burdens of leadership.
Endurance is not only physical: disciplined intent (tapas), clear judgment, and mutual responsibility allow difficult aims to be pursued without sacrificing care for companions.
No formal phalaśruti is stated; the meta-lesson is embedded in narrative validation—Yudhiṣṭhira’s benedictions and Lomāśa’s framing present ethical resolve and austerity as the chapter’s interpretive key.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.