Adhyaya 26
कर्मयोग–ज्ञानयज्ञ–अवतारोपदेश (Karma-Yoga, Jñāna-Yajña, and Avatāra Instruction)
Upa-parva: Bhagavad Gītā Parva (Gītā-upākhyāna within Bhīṣma Parva)
This chapter presents a structured exposition in which Kṛṣṇa situates yoga as an ancient, imperishable teaching transmitted through lineage (paramparā) and reintroduced to Arjuna due to their relational trust. Arjuna queries the plausibility of Kṛṣṇa’s primordial instruction, prompting a doctrine of multiple births and divine self-manifestation through māyā while remaining unborn and imperishable. The text then formulates a public-ethical rationale for avatāra: restoration of dharma amid its decline and containment of disruptive conduct. It advances a soteriological claim that understanding divine birth and action “in truth” leads beyond rebirth. The discourse develops karma-yoga: action without attachment to results, the paradox of seeing inaction in action, and the characterization of the wise as those whose undertakings are free from desire-intentions and whose actions are ‘burned’ by knowledge. A detailed typology of yajña follows, expanding sacrifice into disciplines of restraint, sensory regulation, breath practices, study, asceticism, and knowledge-offering, culminating in the prioritization of jñāna-yajña. The chapter closes with an epistemic pathway—humility, inquiry, and service to knowers—asserting knowledge as the supreme purifier that dissolves doubt and binds action no longer, exhorting disciplined commitment to yoga.
Chapter Arc: रणभूमि के बीच अर्जुन के भीतर उठे विषाद पर श्रीकृष्ण का तीक्ष्ण प्रश्न—“कुतस्त्वा कश्मलमिदं…?”—मानो शंखनाद के बीच आत्मा का न्यायालय खुल जाता है। → कृष्ण अर्जुन के मोह को ‘अनार्य’ और ‘अकीर्तिकर’ कहकर झकझोरते हैं, फिर उसे हृदय-दौर्बल्य और क्लैब्य से ऊपर उठने का आदेश देते हैं; साथ ही आत्मा की अविनाशिता और देह की अनित्यता का तर्क क्रमशः गाढ़ा होता जाता है। → स्थितप्रज्ञ का शिखर-चित्र उभरता है—जैसे नदियाँ समुद्र में प्रवेश करती हैं पर समुद्र अचल रहता है, वैसे ही कामनाएँ जिस पुरुष में प्रवेश कर भी उसे विचलित नहीं करतीं, वही शान्ति को प्राप्त होता है। → अर्जुन के शोक का आधार काट दिया जाता है: देह-परिवर्तन और प्राणियों की अव्यक्त-व्यक्त-लय-यात्रा के कारण शोक अयुक्त है; कर्मयोग और इन्द्रिय-संयम के द्वारा समबुद्धि में स्थित होने का मार्ग स्पष्ट होता है। → युद्ध अभी रुका है, पर भीतर का युद्ध निर्णायक मोड़ पर है—क्या अर्जुन इस उपदेश को धारण कर उठ खड़ा होगा और कर्म में स्थित होकर धनुष उठाएगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके श्रीमद्भगवद्गीतापवके अन्तर्गत ब्रह्मविद्या एवं यणेशासत्ररूप श्रीमद्भगवद्गीतोपनिषद्: श्रीकृष्णाजुनसंवादमें अर्जुनविषादयोग नामक पहला अध्याय पूरा हुआ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ കരുണയിൽ ആകുലനായി, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ വ്യാകുല നേത്രങ്ങളോടെ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്ന ആ അർജുനനോടു മധുസൂദനൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ അർജുനാ! ഈ വിഷമഘട്ടത്തിൽ നിനക്കു ഈ മോഹം എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്? ഇത് ആര്യന്മാർ ആചരിക്കുന്നതല്ല; സ്വർഗ്ഗം നൽകുന്നതുമല്ല; കീർത്തി വരുത്തുന്നതുമല്ല—അപകീർത്തികരം തന്നേ.
Verse 3
क्लैब्यं मा सम गम: पार्थ नैतत् त्वय्युपपद्यते । क्षुद्रे हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप
ഹേ പാർത്ഥാ! ക്ലൈബ്യത്തിലേക്ക് (നപുംസകതയിലേക്ക്) വീഴരുത്; അത് നിനക്കു യോജിക്കുന്നതല്ല. ഹേ പരന്തപാ! ഹൃദയത്തിലെ ഈ തുച്ഛ ദൗർബല്യം ഉപേക്ഷിച്ച് എഴുന്നേറ്റ് നില്ക്കുക।
Verse 4
अजुन उवाच कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इषुभ्रि: प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മധുസൂദന! യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഞാൻ അമ്പുകളാൽ ഭീഷ്മപിതാമഹനെയും ദ്രോണാചാര്യനെയും എങ്ങനെ പ്രത്യുയോധിക്കാം? ഹേ അരിസൂദന! അവർ ഇരുവരും പൂജ്യർ; അവരുടെ മേൽ ആയുധം ഉയർത്താൻ എന്റെ അന്തഃകരണം പിന്മാറുന്നു।
Verse 5
अर्जुन बोले--हे मधुसूदन! मैं रणभूमिमें किस प्रकार बाणोंसे भीष्मपपितामह और द्रोणाचार्यके विरुद्ध लडूँगा? क्योंकि हे अरिसूदन! वे दोनों ही पूजनीय हैं ।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മധുസൂദന! യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഞാൻ അമ്പുകളാൽ ഭീഷ്മപിതാമഹനെയും ദ്രോണാചാര്യനെയും എങ്ങനെ നേരിടും? ഹേ അരിസൂദന! അവർ ഇരുവരും പൂജ്യർ. ഈ മഹാനുഭാവ ഗുരുജനങ്ങളെ കൊല്ലാതെ ഈ ലോകത്ത് ഭിക്ഷയുടെ അന്നം കഴിച്ചുകൊണ്ട് ജീവിക്കുന്നതുതന്നെ എനിക്ക് ശ്രേയസ്കരം; കാരണം ഗുരുക്കന്മാരെ കൊന്ന് ഇവിടെ ഞാൻ അനുഭവിക്കുക രക്തം പുരണ്ട ധനവും കാമഭോഗങ്ങളും മാത്രമേയാകൂ।
Verse 6
सम्बन्ध-- इस प्रकार अपना निश्चय प्रकट कर देनेपर भी जब जअर्जुनको संतोष नहीं हुआ और अपने निश्चयमें शंका उत्पन्न हो गयी
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഞങ്ങൾക്ക് ഏതാണ് ശ്രേയസ്കരം എന്ന് അറിയില്ല: യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതോ, ചെയ്യാതിരിക്കുന്നതോ. ഞങ്ങൾ ജയിക്കുമോ, അല്ലെങ്കിൽ അവർ ഞങ്ങളെ ജയിക്കുമോ എന്നതും അറിയില്ല. ആരെ കൊന്നാൽ പിന്നെ ജീവിക്കാനും ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കാത്തുവോ, ആ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ—ഞങ്ങളുടെ തന്നെ ബന്ധുക്കൾ—മുന്നിൽ യുദ്ധത്തിനായി നിലകൊള്ളുന്നു।
Verse 7
महाभारत-- शरणागत अर्जुन कार्पण्यदोषोपहतस्वभाव: पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेता: | यच्छेय: स्यानिश्ितं ब्रूहि तन््मे शिष्यस्ते5हं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ദൈന്യത്തിന്റെ ദോഷം എന്റെ സ്വഭാവത്തെ മൂടിക്കഴിഞ്ഞു; ധർമ്മത്തെക്കുറിച്ച് എന്റെ ചിത്തം ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാണ്. അതുകൊണ്ട് ഞാൻ നിങ്ങളോട് ചോദിക്കുന്നു—എനിക്ക് നിശ്ചയമായി ശ്രേയസ്കരമായത് എന്തെന്ന് തീർച്ചയായി പറയുക. ഞാൻ നിങ്ങളുടെ ശിഷ്യൻ; നിങ്ങളുടെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു—എനിക്ക് ഉപദേശം നൽകുക।
Verse 8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ഉണക്കിത്തീർക്കുന്ന ഈ ദുഃഖം അകറ്റാൻ കഴിയുന്ന ഒരു മാർഗവും ഞാൻ കാണുന്നില്ല; ഭൂമിയിൽ എതിരാളികളില്ലാത്ത സമൃദ്ധരാജ്യം ലഭിച്ചാലും, ദേവന്മാരുടെ മേലുള്ള അധിപത്യം ലഭിച്ചാലും പോലും।
Verse 9
संजय उवाच एवमुक््त्वा हृषीकेशं गुडाकेश: परंतप । न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! നിദ്രയെ ജയിച്ച അർജുനൻ (ഗുഡാകേശൻ) അന്തർയാമിയായ ശ്രീകൃഷ്ണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, വീണ്ടും ശ്രീഗോവിന്ദനോട് “ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്യില്ല” എന്നു വ്യക്തമായി പറഞ്ഞു മൗനമായി നിന്നു।
Verse 10
तमुवाच हृषीकेश: प्रहसन्निव भारत । सेनयोरुभयोर्म ध्ये विषीदन्तमिदं वच:,हे भरतवंशी धृतराष्ट्र! अन्तर्यामी श्रीकृष्ण महाराज दोनों सेनाओंके बीचमें शोक करते हुए उस अर्जुनको हँसते हुए-से यह वचन बोले
ഹേ ഭരതവംശീയ ധൃതരാഷ്ട്രാ! ഇരുസേനകളുടെ മദ്ധ്യേ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ അർജുനനോട് അന്തർയാമിയായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ മന്ദഹാസം പോലെ ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു।
Verse 11
सम्बन्ध-- उपर्युक्ति प्रकारसे चिन्तामग्न अर्जुनने जब भगवान्के शरण होकर अपने महान् शोककी निवृत्तिका उपाय पूछा और यह कहा कि इस लोक और परलोकका राज्ययसुख इस शोककी निवृत्तिका उपाय नहीं है; तब अर्जुनको अधिकारी समझकर उसके शोक और मोहको सदाके लिये नष्ट करनेके उद्देश्यसे भगवान् पहले नित्य और अनित्य वस्तुके विवेचनपूर्वक सांख्ययोगकी दृष्टिसे भी युद्ध करना कर्तव्य है, ऐसा प्रतिपादन करते हुए सांख्यनिष्ठाका वर्णन करते हैं-- श्रीभगवानुवाच अशोच्यानन्वशोचचस्त्वं प्रज्ञावादांश्न भाषसे । गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिता:,श्रीभगवान् बोले--हे अर्जुन! तू न शोक करनेयोग्य मनुष्योंके लिये शोक करता है और पण्डितोंके-से वचनोंको कहता है; परंतु जिनके प्राण चले गये हैं, उनके लिये और जिनके प्राण नहीं गये हैं, उनके लिये भी पण्डितजन शोक नहीं करते
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ അർജുനാ! ശോകിക്കേണ്ടതല്ലാത്തവർക്കായി നീ ശോകിക്കുന്നു; പണ്ഡിതന്മാരുടെ വാക്കുപോലെ സംസാരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ പ്രാണൻ വിട്ടവർക്കും പ്രാണൻ വിട്ടിട്ടില്ലാത്തവർക്കും—ജ്ഞാനികൾ ശോകിക്കുന്നില്ല।
Verse 12
सम्बन्ध-- पहले भगवान् आत्माकी नित्यता और निर्विकारताका प्रतिपादन करके आत्मदृष्टिसे उनके लिये शोक करना अनुचित सिद्ध करते हैं-- न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपा: । न चैव न भविष्याम: सर्वे वयमत: परम्
ഒരു കാലത്തും ഞാൻ ഇല്ലായിരുന്നില്ല; നീയും ഇല്ലായിരുന്നില്ല; ഈ രാജാക്കളും ഇല്ലായിരുന്നില്ല. അതുപോലെ ഇനി മുതൽ നമ്മൾ എല്ലാവരും ഇല്ലാതാകും എന്നതും അല്ല।
Verse 13
देहिनो5स्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्दति
ഈ ദേഹത്തിൽ ദേഹധാരി ആത്മാവിന് ബാല്യം, യൗവനം, വാർദ്ധക്യം എങ്ങനെ വരുന്നതോ, അതുപോലെ അത് മറ്റൊരു ദേഹവും പ്രാപിക്കുന്നു; ഈ കാര്യത്തിൽ ധീരൻ മോഹിതനാകുന്നില്ല।
Verse 14
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदा: । आगमापायिनो&नित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत
ഹേ കുന്തീപുത്രാ! ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളുമായി സ്പർശിക്കുമ്പോൾ ശീത-ഉഷ്ണങ്ങളും സുഖ-ദുഃഖങ്ങളും ജനിക്കുന്നു. അവ വരുകയും പോകുകയും ചെയ്യുന്ന അനിത്യങ്ങളാണ്; അതിനാൽ ഹേ ഭാരതാ! അവയെ ക്ഷമയോടെ സഹിക്ക.
Verse 15
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुष पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरं सो$मृतत्वाय कल्पते
ഹേ പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ! ഈ ഇന്ദ്രിയ-വിഷയസ്പർശങ്ങൾ ആരെയും വ്യാകുലപ്പെടുത്താത്തവനും, സുഖ-ദുഃഖങ്ങളിൽ സമഭാവത്തോടെ നിലകൊള്ളുന്ന ധീരനും—അവൻ അമൃതത്വത്തിന്, അതായത് മോക്ഷത്തിന്, യോഗ്യനാകുന്നു.
Verse 16
सम्बन्ध-- बारहवें और तेरहवें श्लोकोंमें भगवान्ने आत्माकी नित्यता और निर्विकारताका प्रतिपादन किया तथा चौदहवें श्लोकमें इच्ध्रियोंके साथ विषयोंके संयोगोंको अनित्य बतलाया; किंतु आत्मा क्यों नित्य है और ये संयोग क्यों अनित्य हैं? इसका स्पष्टीकरण नहीं किया गया; अतएव इस श*लोकमें भगवान् नित्य और अनित्य वस्तुके विवेचनकी रीति बतलानेके लिये दोनोंके लक्षण बतलाते हैं-- नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोडन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभि:
അസത്തിനൊരു യഥാർത്ഥ ഭാവമില്ല; സത്തിനൊരു അഭാവവുമില്ല. ഈ രണ്ടിന്റെയും അന്തിമതത്ത്വം തത്ത്വദർശികൾ കണ്ടറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
Verse 17
अविनाशि तु तद् विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्रित् कर्तुमहति
ഈ സർവ്വജഗത്തും ഏതിനാൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നുവോ, അതിനെ അവിനാശിയെന്നു അറിയുക. ഈ അവ്യയത്തെ നശിപ്പിക്കാൻ ആരും ശേഷിയുള്ളവനല്ല.
Verse 18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ता: शरीरिण:3 | अनाशिनोथप्रमेयस्य तस्माद् युध्यस्व भारत,इस नाशरहित, अप्रमेय, नित्यस्वरूप जीवात्माके ये सब शरीर नाशवान् कहे गये हैं। इसलिये हे भरतवंशी अर्जुन! तू युद्ध कर
ഈ ദേഹങ്ങൾ അന്തമുള്ളവയെന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ദേഹധാരി ആത്മാവ് നിത്യവും അനാശിയും അപ്രമേയവും ആകുന്നു. അതിനാൽ ഹേ ഭാരതാ! യുദ്ധം ചെയ്ക.
Verse 19
सम्बन्ध-- अजुनने जो यह बात कही थी कि “मैं इनको मारना नहीं चाहता और यदि वे मुझे मार डालें तो वह मेरे लिये क्षेमतर होगा” उसका समाधान करनेके लिये अगले शलोकोमें आत्माको मरने या मारनेवाला मानना अज्ञान है
ആത്മാവിനെ കൊലയാളിയെന്ന് കരുതുന്നവനും, അതിനെ കൊല്ലപ്പെട്ടതായി കരുതുന്നവനും—ഇരുവരും സത്യം അറിയുന്നില്ല; കാരണം ആത്മാവ് യഥാർത്ഥത്തിൽ കൊല്ലുകയുമില്ല, കൊല്ലപ്പെടുകയുമില്ല।
Verse 20
न जायते प्रियते वा कदाचि- न्ञायं भूत्वा भविता वा न भूय: । अजो नित्य: शाश्वतो<यं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे
ഈ ആത്മാവ് ഒരിക്കലും ജനിക്കുകയില്ല, ഒരിക്കലും മരിക്കുകയില്ല; ജനിച്ച് വീണ്ടും ഉണ്ടാകുന്നതുമല്ല. ഇത് അജൻ, നിത്യൻ, ശാശ്വതൻ, പുരാതനൻ; ശരീരം ഹതമായാലും ഇത് ഹതമായിട്ടില്ല।
Verse 21
वेदाविनाशिन नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुष: पार्थ कं घातयति हन्ति कम्
ഹേ പാർഥ! ഈ ആത്മാവിനെ അവിനാശി, നിത്യൻ, അജൻ, അവ്യയൻ എന്നു അറിയുന്നവൻ—എങ്ങനെ ആരെയെങ്കിലും കൊല്ലിപ്പിക്കും? എങ്ങനെ ആരെയെങ്കിലും കൊല്ലും?
Verse 22
सम्बन्ध-- यहाँ यह शंका होती है कि आत्माका जो एक शरीरसे सम्बन्ध छूटकर दूसरे शरीरसे सम्बन्ध होता है
മനുഷ്യൻ ജീർണ്ണമായ വസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയത് ധരിക്കുന്നതുപോലെ, ദേഹി (ജീവാത്മാവ്) പഴയ ശരീരങ്ങൾ വിട്ട് മറ്റുപുതിയ ശരീരങ്ങൾ പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 23
सम्बन्ध-- आत्माका स्वरूप दुर्विज्ञेग होनेके कारण पुनः तीन श*लोकॉद्वारा प्रकारान््तरसे उसकी नित्यता
ശസ്ത്രങ്ങൾ ഈ ആത്മാവിനെ മുറിക്കുകയില്ല, അഗ്നി അതിനെ ദഹിപ്പിക്കുകയില്ല; ജലം അതിനെ നനച്ച് ലയിപ്പിക്കുകയില്ല, വായു അതിനെ ഉണക്കുകയില്ല।
Verse 24
अच्छेद्योडयमदाह्मोडयमक्लेद्यो5शोष्य एव च | नित्य: सर्वगत: स्थाणुरचलो5यं सनातन:
ഈ ആത്മാവ് ഛേദിക്കാനാവാത്തത്; ദഹിപ്പിക്കാനാവാത്തത്; നനയിക്കാനാവാത്തത്; ഉണക്കാനാവാത്തത്. ഇത് നിത്യവും സർവ്വവ്യാപിയും അചലവും സ്ഥിരവും സനാതനവും ആകുന്നു.
Verse 25
भीष्मपर्वणि तु पञ्चविंशो5ध्याय:ः
ഈ ആത്മാവ് അവ്യക്തവും അചിന്ത്യവും വികാരരഹിതവും ആണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഇതിനെ ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് നീ ശോകിക്കേണ്ടതില്ല.
Verse 26
सम्बन्ध-- उपर्युक्त श्लोकोंमें भगवानूने आत्माको अजन्मा और अविनाशी बतलाकर उसके लिये शोक करना अनुचित सिद्ध किया: अब दो श*लोकोद्रारा आत्माको औपचारिकरूपसे जन्मने-मरनेवाला माननेपर भी उसके लिये शोक करना अनुचित है; ऐसा सिद्ध करते हैं-- अथ चैन नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमरहसि
എങ്കിലും നീ ഈ ആത്മാവിനെ നിത്യജന്മമുള്ളതും നിത്യമൃത്യുവുള്ളതുമെന്നു കരുതിയാലും, മഹാബാഹോ, എന്നിരുന്നാലും നീ ഇങ്ങനെ ശോകിക്കേണ്ടതില്ല.
Verse 27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्धुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येडर्थे न त्वं शोचितुमरहसि
ജനിച്ചവന് മരണം നിശ്ചയം; മരിച്ചവന് ജനനവും നിശ്ചയം. അതിനാൽ ഒഴിവാക്കാനാകാത്ത ഈ കാര്യത്തിൽ നീ ശോകിക്കേണ്ടതില്ല.
Verse 28
सम्बन्ध-- अब अगले “्लोकमें यह सिद्ध करते हैं कि प्राणियोंके शरीरोंको उद्देश्य करके भी शोक करना नहीं बनता-- अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत | अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना
ഹേ ഭാരതവംശജാ! സകല ജീവികളും ആദിയിൽ അവ്യക്തം, മദ്ധ്യേ മാത്രം വ്യക്തം, അവസാനം വീണ്ടും അവ്യക്തം തന്നെയാണ്. അപ്പോൾ അവിടെ വിലാപത്തിന് എന്തുണ്ട്?
Verse 29
सम्बन्ध-- आत्मतत्त्व अत्यन्त दुर्बोध होनेके कारण उसे समझानेके लिये भगवान्ने उपर्युक्त शलोकोद्वारा भिन्न-भिन्न प्रकारसे उसके स्वरूपका वर्णन किया: अब अगले शलोकमें उस आत्मतत्त्वके दर्शन
അപൂർവനായ ഒരു മഹാത്മാവ് ഈ ആത്മാവിനെ അത്ഭുതമായി ദർശിക്കുന്നു; മറ്റൊരു അപൂർവൻ അതിനെ അത്ഭുതമായി വിവరిచ് പറയുന്നു; മറ്റൊരു യോഗ്യൻ അതിനെ അത്ഭുതമായി കേൾക്കുന്നു; എങ്കിലും കേട്ടിട്ടും പലർക്കും അതിനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല—അതത്ര സൂക്ഷ്മവും ദുർബോധ്യവുമാണ് ആത്മതത്ത്വം।
Verse 30
देही नित्यमवध्यो<यं देहे सर्वस्य भारत । तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमहसि,हे अर्जुन! यह आत्मा सबके शरीरमें सदा ही अवध्य है। इस कारण सम्पूर्ण प्राणियोंके लिये तू शोक करनेके योग्य नहीं है
ഹേ ഭാരത! എല്ലാവരുടെയും ദേഹത്തിനുള്ളിൽ വസിക്കുന്ന ഈ ദേഹി ആത്മാവ് നിത്യവും അവധ്യനാണ്; അതിനാൽ സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കായി നീ ശോകിക്കേണ്ടതില്ല।
Verse 31
सम्बन्ध-- यहाँतक भगवान्ने सांख्ययोगयके अनुसार अनेक युक्तियोंद्वारा नित्य शुद्ध. बुद्ध
സ്വധർമ്മം കൂടി പരിഗണിച്ചാലും നീ വിറയ്ക്കേണ്ടതില്ല; കാരണം ക്ഷത്രിയന് ധർമ്മാനുസൃതമായ യുദ്ധത്തേക്കാൾ ശ്രേയസ്കരമായ മറ്റൊരു കര്ത്തവ്യം ഇല്ല।
Verse 32
यदृच्छया चोपपन्न॑ स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिन: क्षत्रिया: पार्थ लभन्ते युद्धमीदूशम्
ഹേ പാർത്ഥ! യാദൃച്ഛികമായി ലഭിച്ച് സ്വർഗ്ഗദ്വാരം തുറന്നതുപോലെയുള്ള ഇത്തരമൊരു യുദ്ധം ഭാഗ്യവാനായ ക്ഷത്രിയർക്കേ ലഭിക്കൂ।
Verse 33
अथ चेत् त्वमिमं धर्म्य संग्रामं न करिष्यसि । ततः स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापमवाप्स्यसि,किन्तु यदि तू इस धर्मयुक्त युद्धको नहीं करेगा तो स्वधर्म और कीर्तिको खोकर पापको प्राप्त होगा
എന്നാൽ നീ ഈ ധർമ്മ്യമായ സംഗ്രാമം നടത്താതിരുന്നാൽ, നിന്റെ സ്വധർമ്മവും കീർത്തിയും ഉപേക്ഷിച്ച് പാപം പ്രാപിക്കും।
Verse 34
अकीर्ति चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेडव्ययाम् । सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मिरणादतिरिच्यते,तथा सब लोग तेरी बहुत कालतक रहनेवाली अपकीर्तिका भी कथन करेंगे और माननीय पुरुषके लिये अपकीर्ति मरणसे भी बढ़कर है
സകല ജീവികളും നിന്റെ അക്ഷയ അപകീർത്തിയും പറയുന്നതായിരിക്കും. ആദരിക്കപ്പെട്ടവന് അപകീർത്തി മരണമേക്കാളും ഭയങ്കരമാണ്.
Verse 35
भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथा: । येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्
മഹാരഥന്മാർ നീ ഭയത്താൽ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറിയെന്ന് കരുതും. ഒരുകാലത്ത് നിന്നെ ഏറെ മാനിച്ചിരുന്നവരുടെ കണ്ണിൽ തന്നെ നീ ഇപ്പോൾ ലഘുത്വത്തിലേക്ക് വീഴും.
Verse 36
अवाच्यवादांश्न बहून् वदिष्यन्ति तवाहिता: । निन्दन्तस्तव सामर्थ्य ततो दुःखतरं नु किम्
നിന്റെ ശത്രുക്കൾ നിന്റെ സാമർത്ഥ്യത്തെ നിന്ദിച്ചുകൊണ്ട് നിന്നോട് അനവധി പറയരുതാത്ത വാക്കുകൾ പറയും. അതിലധികം ദുഃഖം മറ്റെന്തുണ്ട്?
Verse 37
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चय:
യുദ്ധത്തിൽ വീണാൽ സ്വർഗം പ്രാപിക്കും; ജയിച്ചാൽ ഭൂമിയുടെ രാജ്യം അനുഭവിക്കും. അതിനാൽ, ഹേ കൗന്തേയ, യുദ്ധത്തിനായി ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ എഴുന്നേറ്റ് നിൽക്കുക.
Verse 38
सम्बन्ध-- उपर्युक्त श्लोकम्ों भगवान्ने युद्धका फल राज्ययुख या स्वर्गकी प्राप्तितक बतलाया
സുഖവും ദുഃഖവും സമമാക്കി, ലാഭനഷ്ടങ്ങളും ജയപരാജയങ്ങളും ഒരുപോലെ കണ്ട്, പിന്നെ യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെടുക. ഇങ്ങനെ യുദ്ധം ചെയ്താൽ നീ പാപം പ്രാപിക്കുകയില്ല.
Verse 39
सम्बन्ध-- यहॉतक भगवान्ने सांख्ययोगके सिद्धान्तसे तथा क्षात्रधर्मकी दृष्टिसे युद्धका औचित्य सिद्ध करके अर्जुनकों समतापूर्वक युद्ध करनेके लिये आज्ञा दी! अब कर्मयोगके सिद्धान्तसे युद्धका औचित्य बतलानेके लिये कर्मयोगके वर्णनकी प्रस्तावना करते हैं-- एषा ते5भिहिता सांख्ये बुद्धियोंगे त्विमां शूणू । बुद्धया युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സാംഖ്യ (വിവേകജ്ഞാനം) എന്ന നിലയിൽ ഈ ബുദ്ധി നിനക്കു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇനി ഇതിനെ കർമയോഗമായി കേൾക്കുക. ഹേ പാർഥാ! ഈ ബുദ്ധിയാൽ യുക്തനായാൽ നീ കർമത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ബന്ധനം പൂർണ്ണമായി അകറ്റും—ധർമ്മം ആചരിച്ചാലും ഫലബന്ധത്തിൽ കുടുങ്ങുകയില്ല.
Verse 40
सम्बन्ध-- इस प्रकार कर्मयोगके वर्णनकी प्रस्तावना करके अब उसका रहस्यपूर्ण महत्त्व बतलाते हैं-- नेहाभिक्रमनाशो<स्ति प्रत्यवायोः न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्
ഈ കർമയോഗത്തിൽ ആരംഭം നശിക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ വിരുദ്ധമായ ദോഷഫലവും ഇല്ല. ഈ ധർമ്മത്തിന്റെ അല്പമെങ്കിലും ആചരണം മഹാഭയത്തിൽ നിന്ന്—പ്രത്യേകിച്ച് ജന്മമൃത്യുഭയത്തിൽ നിന്ന്—രക്ഷിക്കുന്നു.
Verse 41
सम्बन्ध-- इस प्रकार कर्मयोगका महत्त्व बतलाकर अब उसके आचरणकी विधि बतलानेके लिये पहले उस कर्मयोगरें परम आवश्यक जो सिद्ध कर्मयोगीकी निश्चयात्मिका स्थायी समबुद्धि है. उसका और कर्मयोगरमें बाधक जो सकाम मनुष्योंकी भिन्न-भिन्न बुद्धियाँ हैं; उनका भेद बतलाते हैं-- व्यवसायात्तमिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा हानन्ताश्च बुद्धयो5व्यवसायिनाम्
ഹേ കുരുനന്ദന അർജുനാ! ഈ കർമയോഗത്തിൽ നിശ്ചയാത്മകമായ ബുദ്ധി ഒന്നുതന്നെ; എന്നാൽ നിശ്ചയം ഇല്ലാത്ത, ആഗ്രഹം കൊണ്ടു ചലിക്കുന്നവരുടെ ബുദ്ധികൾ അനവധി ശാഖകളായി പിരിഞ്ഞ് അനന്തമാകുന്നു.
Verse 42
सम्बन्ध-- अब तीन श्लोकोंगें सकाम भावको त्याज्य बतलानेके लिये सकाम मनुष्योंके स्वभाव; सिद्धान्त और आचार-व्यवहारका वर्णन करते हैं-- यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चित: । वेदवादरता: पार्थ नान्यदस्तीति वादिन:
ഹേ പാർഥാ! അവിവേകികൾ ഈ പുഷ്പിത (ആഡംബരപൂർണ്ണ) വാക്കുകൾ പറയുന്നു—വേദവാദങ്ങളിൽ രമിച്ച് ‘ഇതിനു പുറമെ മറ്റൊന്നുമില്ല’ എന്നു വാദിക്കുന്നവർ.
Verse 43
कामात्मान: स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति
ഹേ അർജുനാ! ആഗ്രഹം തന്നെയാണ് സ്വഭാവമായവർ, സ്വർഗ്ഗത്തെ പരമലക്ഷ്യമെന്നു കരുതുന്നവർ, ജന്മവും കർമഫലവും നൽകുമെന്നു പ്രസ്താവിച്ച്—ഭോഗവും ഐശ്വര്യവും നേടുവാൻ—അനവധി പ്രത്യേക കർമങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ഉപദേശങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കുന്നവർ.
Verse 44
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापह्तचेतसाम् | व्यवसायात्मिका बुद्धि: समाधौ न विधीयते
ഭോഗത്തിലും ഐശ്വര്യത്തിലും ആസക്തരായും, ആ (മോഹിപ്പിക്കുന്ന, ഫലവാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന) വാക്കുകളാൽ ചിത്തം അപഹരിക്കപ്പെട്ടവരുമായവർക്കു സമാധിയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്ന ഏകാഗ്രമായ നിശ്ചയബുദ്ധി നിലനിൽക്കുകയില്ല।
Verse 45
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । निर्दन्दो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्
ഹേ അർജുനാ! വേദങ്ങൾ പ്രധാനമായും ത്രിഗുണങ്ങളുടെ പരിധിയിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ട് നീ ത്രിഗുണാതീതനാകുക. ഹർഷ-ശോകാദി ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി, നിത്യ ശുദ്ധസത്ത്വത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി, യോഗക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്ക വിട്ട്, ആത്മവശനായിരിക്കുക।
Verse 46
यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके । तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मगस्प विजानत:
എല്ലായിടത്തും വെള്ളം സമൃദ്ധമായി ലഭിക്കുമ്പോൾ ചെറിയ കിണറിന് എത്രമാത്രം പ്രയോജനം ഉണ്ടോ, ബ്രഹ്മത്തെ തത്ത്വമായി അറിയുന്ന ബ്രാഹ്മണന് എല്ലാ വേദങ്ങൾക്കും അത്രയേ പ്രയോജനം ഉണ്ടാകൂ।
Verse 47
सम्बन्ध-- इस प्रकार समबुद्धिरूप कर्मगोगका और उसके फलका महत्त्व बतलाकर अब दो श्लोकोर्ें भगवान् कर्मयोगका स्वरूप बतलाते हुए अर्जुनको कर्मयोगर्ें स्थित होकर कर्म करनेके लिये कहते हैं-- कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सड्रो5स्त्वकर्मणि
നിനക്ക് അവകാശം കർമം ചെയ്യുന്നതിൽ മാത്രമാണ്; അതിന്റെ ഫലങ്ങളിൽ ഒരിക്കലുമല്ല. അതുകൊണ്ട് കർമഫലത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി കർമം ചെയ്യരുത്; അകർമ്മത്തിലേക്കും നിന്റെ ആസക്തി തിരിയരുത്।
Verse 48
योगस्थ: कुरु कर्माणि सज्ुूं त्यक्त्वा धनंजय । सिद्धयसिद्धयो: समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते
ഹേ ധനഞ്ജയാ! ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ച് യോഗത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി കർത്തവ്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുക. സിദ്ധിയും അസിദ്ധിയും ഒരുപോലെ കണ്ട് സമബുദ്ധിയോടെ ഇരിക്കുക—ഈ സമത്വം തന്നെയാണ് യോഗം എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്।
Verse 49
सम्बन्ध-- इस प्रकार कर्मयोगकी प्रक्रिया बतलाकर अब सकामभावकी निन््दा और समभावरूप बुद्धियोगका महत्त्व प्रकट करते हुए भगवान् अर्जुनिको उसका आश्रय लेनेके लिये आज्ञा देते हैं-- दूरेण हाावरं कर्म बुद्धियोगाद््र धनंजय । बुद्धो शरणमन्विच्छ कृपणा: फलहेतव:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കർമ്മയോഗത്തിന്റെ മാർഗം വിശദീകരിച്ച ശേഷം, ഭഗവാൻ ഇപ്പോൾ ആഗ്രഹപ്രേരിതമായ കർമ്മത്തെ നിന്ദിക്കുകയും സമത്വാധിഷ്ഠിതമായ ബുദ്ധിയോഗത്തിന്റെ മഹത്വം വെളിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്ത് അർജുനനോട് അതിൽ ശരണം തേടാൻ കല്പിക്കുന്നു— “ഹേ ധനഞ്ജയാ! ബുദ്ധിയോഗത്തേക്കാൾ ഫലലോഭത്തോടെ ചെയ്യുന്ന കർമ്മം വളരെ താഴ്ന്നതാണ്. അതിനാൽ സമബുദ്ധിയിൽ ശരണം തേടുക; കാരണം ഫലത്തിനായി മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്നവർ ദയനീയർ—ലാഭനഷ്ടബന്ധനത്തിൽ കുടുങ്ങിയവർ.”
Verse 50
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद् योगाय युज्यस्व योग: कर्मसु कौशलम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“സമബുദ്ധിയാൽ ശാസിതനായവൻ ഈ ജീവിതത്തിലേ തന്നെ പുണ്യവും പാപവും—ഇരണ്ടും—വിട്ടൊഴിക്കുന്നു; അതായത് അവയുടെ ബന്ധനകരമായ ഫലങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു. അതിനാൽ സമത്വരൂപ യോഗത്തിൽ ഏർപ്പെടുക; യോഗം തന്നെയാണ് കർമ്മങ്ങളിൽ കൗശലം—ബന്ധനമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്ന കല.”
Verse 51
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिण: । जन्मबन्धविनिर्मुक्ता: पद गच्छन्त्यनामयम्र
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“കാരണം സമബുദ്ധിയാൽ യുക്തരായ ജ്ഞാനികൾ കർമ്മങ്ങളിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന ഫലം ഉപേക്ഷിച്ച് ജന്മബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായി, വികാരരഹിതമായ അനാമയ പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു.”
Verse 52
सम्बन्ध-- भगवान्ने कर्मयोगके आचरणद्वारय अनामय पदकी प्राप्ति बतलायी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“നിന്റെ ബുദ്ധി മോഹരൂപമായ ചെളി പൂർണ്ണമായി കടന്നുപോകുമ്പോൾ, കേട്ടതിലും ഇനി കേൾക്കാനിരിക്കുന്നതിലും—ഇഹലോക-പരലോക ഭോഗവാഗ്ദാനങ്ങളിലുമെല്ലാം—നിനക്ക് നിർവേദവും വൈരാഗ്യവും ഉണ്ടാകും.”
Verse 53
श्रुतिविप्रतिपन्ना* ते यदा स्थास्यति निश्चला । समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“വിവിധ വചനങ്ങൾ കേട്ട് ആശയക്കുഴപ്പത്തിലായ നിന്റെ ബുദ്ധി പരമാത്മാവിൽ നിശ്ചലമായി സ്ഥിരപ്പെടുകയും, സമാധിയിലും അചലമായി നിലകൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്നപ്പോൾ, നീ യോഗം പ്രാപിക്കും—അഥവാ പരമാത്മാവുമായുള്ള നിത്യസംയോഗം നിനക്കുണ്ടാകും.”
Verse 54
सम्बन्ध-- पूर्वश्लीकोंगें भगवान्ूने यह बात कही कि जब वुम्हारी बुद्धि परमात्मामें निश्चल ठहर जायगी
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കേശവാ! സമാധിയിൽ സ്ഥാപിതനായ സ്ഥിതപ്രജ്ഞന്റെ ലക്ഷണം എന്ത്? അവൻ എങ്ങനെ സംസാരിക്കും? എങ്ങനെ ഇരിക്കും? എങ്ങനെ നടക്കും?
Verse 55
अर्जुन बोले--हे केशव! समाधिमें स्थित परमात्माको प्राप्त हुए स्थिरबुद्धि पुरुषका क्या लक्षण है? वह स्थिरबुद्धि पुरुष कैसे बोलता है, कैसे बैठता है और कैसे चलता है? ।।
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ പാർഥ! മനസ്സിൽ ഉദിക്കുന്ന എല്ലാ കാമനകളെയും പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിച്ച്, ആത്മാവിൽ തന്നേ ആത്മാവാൽ തൃപ്തനായി ഇരിക്കുമ്പോൾ അവൻ സ്ഥിതപ്രജ്ഞൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 56
सम्बन्ध-- अब दी “लोकोमें स्थितप्रज्ञ कैसे बोलता है” इस दूसरे प्रश्नका उत्तर दिया जाता है-- दुःखेष्वनुद्विग्नमना: सुखेषु विगतस्पृह: । वीतरागभयक्रोध: स्थितधीर्मुनिरुच्यते
ദുഃഖങ്ങളിൽ മനസ്സ് കലങ്ങാത്തവൻ, സുഖങ്ങളിൽ നിർസ്പൃഹനായവൻ, രാഗം-ഭയം-ക്രോധം വിട്ടവൻ—അത്തരം മുനി സ്ഥിതധീ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 57
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत् तत् प्राप्प शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतेष्ठिता
എവൻ എല്ലായിടത്തും അസക്തനായിരിക്കുന്നു; ശുഭമോ അശുഭമോ ലഭിച്ചാലും ആനന്ദിക്കുകയുമില്ല, ദ്വേഷിക്കുകയുമില്ല—അവന്റെ പ്രജ്ഞ ദൃഢമായി സ്ഥാപിതമാണ്.
Verse 58
सम्बन्ध-- अब भगवान् 4वह कैसे बैठता है?” इस तीसरे प्रश्नका उत्तर देते हैं यदा संहरते चायं कूर्मो5ड्रानीव सर्वश: । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता
ആമ തന്റെ അവയവങ്ങളെ എല്ലായിടത്തുനിന്നും അകത്തേക്ക് ഒതുക്കുന്നതുപോലെ, ഈ വ്യക്തി ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി പിൻവലിക്കുമ്പോൾ—അവന്റെ പ്രജ്ഞ ദൃഢമായി സ്ഥാപിതമാണ്.
Verse 59
सम्बन्ध-- पूर्वश्लीकर्में तीसरे प्रश्षका उत्तर देते हुए स्थितप्रज्ञके बैठनेका प्रकार बतलाकर अब उसमें होनेवाली शंकाओंका समाधान करनेके लिये अन्य प्रकारसे किये जानेवाले इन्द्रियसंयमकी अपेक्षा स्थितप्रज्ञके इन्द्रियसंयमकी विलक्षणता दिखलाते हैं-- विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिन: । रसवर्ज रसो<प्यस्य परं दृष्टवा निवर्तते
ഇന്ദ്രിയഭോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുന്നവനിൽ നിന്ന് വിഷയങ്ങൾ പിന്മാറും; എങ്കിലും അവയുടെ ‘രസം’—ആസക്തിയുടെ സ്വാദു—ശേഷിക്കും. എന്നാൽ പരമതത്ത്വം ദർശിച്ചവനിൽ ആ രസവും നിവൃത്തമാകുന്നു.
Verse 60
सम्बन्ध-- आसक्तिका नाश और इन्द्रियसंयम नहीं होनेसे क्या हानि है? इसपर कहते हैं-- यततो हापि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चित: । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मन:
ഹേ കൗന്തേയ! വിവേകമുള്ള പുരുഷൻ എത്രയേറെ പരിശ്രമിച്ചാലും, പ്രമഥനസ്വഭാവമുള്ള ഈ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അവന്റെ മനസ്സിനെ ബലമായി കവർന്നു കൊണ്ടുപോകുന്നു.
Verse 61
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्पर: । वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतेष्ठिता
അതുകൊണ്ട് ആ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും സംയമിച്ച്, യോഗസ്ഥനായി, എന്നെ പരമ ലക്ഷ്യമാക്കി ധ്യാനത്തിൽ ഇരിക്കണം; കാരണം ആരുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വശത്തിലാണോ, അവന്റെ പ്രജ്ഞ ഉറച്ചുനിൽക്കും.
Verse 62
सम्बन्ध-- उपर्युक्त प्रकारसे मनसहित इन्द्रियॉको वशर्मोें न करनेसे और भगवत्परायण न होनेसे क्या हानि है? यह बात अब दो *लोकोंमें बतलायी जाती है-- ध्यायतो विषयान् पुंस: सड़स्तेषूपजायते । सड्त् संजायते काम: कामात् क्रोधोडभिजायते
വിഷയങ്ങളെ നിരന്തരം ധ്യാനിക്കുന്ന മനുഷ്യന് അവയിൽ ആസക്തി ജനിക്കുന്നു; ആസക്തിയിൽ നിന്ന് കാമം ജനിക്കുന്നു; കാമം തടസ്സപ്പെടുമ്പോൾ ക്രോധം ജനിക്കുന്നു.
Verse 63
क्रोधाद् भवति सम्मोह: सम्मोहात् स्मृतिविशभ्रम: । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति
ക്രോധത്തിൽ നിന്ന് സമ്മോഹം ജനിക്കുന്നു; സമ്മോഹത്തിൽ നിന്ന് സ്മൃതിവിഭ്രമം വരുന്നു; സ്മൃതിഭ്രംശത്തിൽ നിന്ന് ബുദ്ധിനാശം സംഭവിക്കുന്നു; ബുദ്ധിനാശം വന്നാൽ മനുഷ്യൻ പൂർണ്ണമായി പതിക്കുന്നു.
Verse 64
सम्बन्ध--इस प्रकार मनसहित इन्द्रियोंको वशर्ें न करनेवाले मनुष्यके पतनका क्रम बतलाकर अब भगवान् :स्थितप्रज्ञ योगी कैसे चलता है” इस चौथे प्रश्कका उत्तर आरम्भ करते हुए पहले दो शलोकोरमें जिसके मन और इन्रियाँ वशरमें होते हैं. ऐसे साधकद्वारा विषयोंगें विचरण किये जानेका प्रकार और उसका फल बतलाते हैं-- रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियै श्षरन् । आत्मवश्यैर्विधियात्मा प्रसादमधिगच्छति
എന്നാൽ അന്തഃകരണത്തെ വശപ്പെടുത്തി, രാഗദ്വേഷരഹിതമായും നിയന്ത്രിതമായും ഉള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ വിഷയങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന साधകൻ അന്തസ്സിന്റെ പ്രസാദം—ശാന്തിയും തെളിമയും—പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 65
प्रसादे सर्वदु:ःखानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो हाशु बुद्धि: पर्यवतिछते
അന്തസ്സിൽ പ്രസാദം ഉദിച്ചാൽ അവന്റെ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും ക്ഷയിക്കുന്നു; പ്രസന്നചിത്തനായ കർമയോഗിയുടെ ബുദ്ധി വേഗത്തിൽ ചിതറലുകളിൽ നിന്ന് മടങ്ങി ഏക പരമാത്മാവിൽ ദൃഢമായി സ്ഥാപിതമാകുന്നു.
Verse 66
सम्बन्ध--इस प्रकार मन और इन्द्रियोंको वशर्में करके अनासक्तभावसे इन्द्रियोंद्रारा व्यवहार करनेवाले साधकको युख
മനസ്സിനെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും ജയിക്കാത്ത അയോഗ്യനിൽ നിശ്ചയാത്മകമായ ബുദ്ധിയില്ല; അവനിൽ ധ്യാനഭാവനയും ഇല്ല. ഭാവനയില്ലാത്തവന് ശാന്തിയില്ല; ശാന്തിയില്ലാത്തവന് സുഖം എവിടെ നിന്ന്?
Verse 67
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनो5नु विधीयते । तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि
വിഷയങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ മനസ്സ് ഏത് ഇന്ദ്രിയത്തെ പിന്തുടരുന്നുവോ, ആ ഒരേയൊരു ഇന്ദ്രിയം തന്നെ അയോഗ്യന്റെ പ്രജ്ഞയെ കവർന്നെടുക്കുന്നു—ജലത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന നൗകയെ കാറ്റ് തള്ളിക്കൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ.
Verse 68
तस्माद् यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वश: । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता
അതുകൊണ്ട്, ഹേ മഹാബാഹോ! ആരുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് എല്ലാതരത്തിലും നിയന്ത്രിതമാണോ, അവന്റെ പ്രജ്ഞ തന്നെയാണ് ദൃഢമായി സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നത്.
Verse 69
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुने:
സകലഭൂതങ്ങൾക്കും രാത്രിപോലെ തോന്നുന്ന അവസ്ഥയിൽ സംയമിയായ യോഗി ജാഗരിക്കുന്നു; സകലഭൂതങ്ങളും ജാഗരിക്കുന്ന അവസ്ഥ തത്ത്വദർശിയായ മുനിക്കു രാത്രിപോലെ തോന്നുന്നു.
Verse 70
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमाप: प्रविशन्ति यद्धत् तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्रोति न कामकामी
പല നദികളുടെ ജലം നിരന്തരം നിറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും അചലപ്രതിഷ്ഠിതമായ സമുദ്രത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അതിനെ കലക്കാത്തതുപോലെ, എല്ലാ കാമങ്ങളും ആരിൽ പ്രവേശിച്ചാലും അന്തർകലഹം ഉണർത്താത്തവൻ—അവൻ തന്നെയാണ് ശാന്തി പ്രാപിക്കുന്നത്; ഭോഗകാമിയല്ല.
Verse 71
सम्बन्ध-- स्थितप्रज्ञ कैसे चलता है?” अर्जुनका यह चौथा प्रश्न परमात्माको प्राप्त हुए पुरुषके विषयमें ही था; किंतु यह प्रश्न आचरणविषयक होनेके कारण उसके उत्तरमें चौंसठवें *लोकसे यहॉतक किस प्रकार आचरण करनेवाला मनुष्य शीघ्र स्थितप्रज्ञ बन सकता है, कौन नहीं बन सकता और जब मनुष्य स्थितप्रज्ञ हो जाता है उस समय उसकी कैसी स्थिति होती है--ये सब बातें बतलायी ययीं। अब उस चौथे प्रश्नका स्पष्ट उत्तर देते हुए स्थितप्रज्ञ पुरुषके आचरणका प्रकार बतलाते हैं-- विहाय कामान् य: सर्वान् पुमां श्वरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहंकार: स शान्तिमधिगच्छति
സകല കാമനകളും ഉപേക്ഷിച്ച് നിസ്സ്പൃഹനായി ചരിക്കുന്നവൻ—നിർമമൻ, നിരഹങ്കാരൻ—അവൻ തന്നെയാണ് ശാന്തി പ്രാപിക്കുന്നത്.
Verse 72
जो पुरुष सम्पूर्ण कामनाओंको त्यागकर ममतारहित, अहंकाररहित और स्पृहारहित हुआ विचरता है, वही शान्तिको प्राप्त होता है अर्थात् वह शान्तिको प्राप्त है ।।
ഹേ പാർഥാ! ഇതാണ് ബ്രാഹ്മീ സ്ഥിതി; ഇതിനെ പ്രാപിച്ചാൽ യോഗി പിന്നെ ഒരിക്കലും മോഹിതനാകുകയില്ല. അന്തകാലത്തിലും ഇതിൽ സ്ഥാപിതനായി ബ്രഹ്മനിർവാണം (മോക്ഷം) പ്രാപിക്കുന്നു.
Frequently Asked Questions
The problem of acting under ethical strain without accruing binding consequence is addressed by prescribing action grounded in duty and discipline, while relinquishing possessiveness toward outcomes and dissolving desire-based intention.
Avatāra is presented as a periodic self-manifestation oriented to stabilizing moral order: protecting constructive conduct, curbing disruptive conduct, and re-establishing dharma when it declines, without compromising the divine’s imperishability.
Yes: it asserts that true understanding of the divine nature of birth and action, and the acquisition of knowledge that cuts doubt, leads to liberation from rebirth and prevents action from binding the agent.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.