Adhyaya 24
Viṣṇu at Upamanyu’s Āśrama: Pāśupata Tapas, Darśana of Śiva, and Boons from Devī
മുൻ അധ്യായം അവസാനിച്ചതിന് ശേഷം സൂതൻ പുതിയ സംഭവകഥ പറയുന്നു. സ്വയംപര്യാപ്തനായിട്ടും ഭഗവാൻ ഹൃഷീകേശൻ (വിഷ്ണു/കൃഷ്ണൻ) പുത്രലാഭത്തിനായി ഘോരതപസ് ചെയ്യാൻ ഉപമന്യു ഋഷിയുടെ യോഗാശ്രമത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. ആ ആശ്രമം തീർത്ഥസമൃദ്ധമായ വൈദിക പരിസരമായി വര്ണിക്കപ്പെടുന്നു—ഋഷികൾ, അഗ്നിഹോത്രകർമ്മികൾ, രുദ്രജപ തപസ്വികൾ, ഗംഗയുടെ പാവന പ്രവാഹം, സ്ഥാപിത ഘാട്ട്-തീർത്ഥങ്ങൾ. ഉപമന്യു വിഷ്ണുവിനെ വാക്കിന്റെ പരമസ്ഥാനമായി ആദരിച്ചു സ്വീകരിച്ച്, ഭക്തിയും കഠിനതപസ്സും കൊണ്ടാണ് ശിവദർശനം ലഭിക്കുന്നത് എന്നു ഉപദേശിച്ച്, പാശുപത വ്രതവും അതിന്റെ യോഗശാസനവും നൽകുന്നു. വിഷ്ണു ഭസ്മധാരണം ചെയ്ത് രുദ്രജപം തുടരുമ്പോൾ, ദേവീസഹിതം ശിവൻ ദേവന്മാരും ഗണങ്ങളും ആദി ഋഷികളും ചുറ്റിനിൽക്കെ പ്രത്യക്ഷനാകുന്നു. കൃഷ്ണന്റെ ദീർഘസ്തോത്രം ശിവനെ ഗുണങ്ങളുടെ മൂലം, അന്തർജ്യോതി, ദ്വൈതാതീത ശരണം എന്നു സ്തുതിച്ച് ഹരി-ഹര സമന്വയം തെളിയിക്കുന്നു. ശിവ-ദേവി പരമാർത്ഥത്തിൽ അഭേദം ഉറപ്പാക്കി വരങ്ങൾ നൽകുന്നു; കൃഷ്ണൻ ശിവഭക്തനായ പുത്രനെ അപേക്ഷിക്കുന്നു, അത് ലഭിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദേവത്രയം കൈലാസത്തിലേക്ക് പ്രസ്ഥാനം ചെയ്ത് അടുത്ത കഥയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयोविंशो ऽध्यायः सूत उवाच अथ देवो हृषीकेशो भगवान् पुरुषोत्तमः / तताप घोरं पुत्रार्थं निदानं तपसस्तपः
ഇങ്ങനെ ശ്രീകൂർമപുരാണത്തിലെ ഷട്സാഹസ്ത്രീ സംഹിതയുടെ പൂർവവിഭാഗത്തിൽ ഇരുപത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തം. സൂതൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ദേവൻ ഹൃഷീകേശൻ, ഭഗവാൻ പുരുഷോത്തമൻ, പുത്രാർത്ഥമായി ഭീകരമായ തപസ്സു ചെയ്തു—തപസ്സിന്റെ തന്നെ മൂലനിദാനമായ തപസ്സു।
Verse 2
स्वेच्छयाप्यवतीर्णो ऽसौ कृतकृत्यो ऽपि विश्वधृक् / चचार स्वात्मनो मूलं बोधयन् भावमैश्वरम्
വിശ്വധൃക് ആയ അവൻ, കൃതകൃത്യനായിട്ടും, സ്വേച്ഛയാൽ അവതരിച്ചുവന്നു; പിന്നെ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട് തന്റെ സ്വാത്മമൂലത്തെ വെളിപ്പെടുത്തി, ഐശ്വരഭാവത്തിന്റെ ബോധം ഉണർത്തി।
Verse 3
जगाम योगिभिर्जुष्टं नानापक्षिसमाकुलम् / आश्रमं तूपमन्योर्वै मुनीन्द्रस्य महात्मनः
അനന്തരം അദ്ദേഹം യോഗിമാർ സേവിക്കുന്നതും നാനാവിധ പക്ഷികളുടെ കലരവാൽ നിറഞ്ഞതുമായ മഹാത്മ മുനീന്ദ്രൻ ഉപമന്യുവിന്റെ പരമാശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 4
तपत्त्रिराजमारूढः सुपर्णमतितेजसम् / शङ्खचक्रगदापाणिः श्रीवत्सकृतलक्षणः
അവൻ ദഹിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള പക്ഷിരാജൻ ഗരുഡൻ—അത്യന്തം ദീപ്തനായ സുപർണൻ—മേൽ ആരൂഢനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; കൈകളിൽ ശംഖം, ചക്രം, ഗദയും, വക്ഷസ്സിൽ ശുഭമായ ശ്രീവത്സചിഹ്നവും ദീപ്തമായി തെളിഞ്ഞു।
Verse 5
नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम् / ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं वेदघोषनिनादितम्
ആ സ്ഥലം നാനാവിധ വൃക്ഷലതകളാൽ നിറഞ്ഞതും, വിവിധ പുഷ്പങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചതും; ഋഷിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങളാൽ സമൃദ്ധവും, വേദപാരായണഘോഷം മുഴങ്ങുന്നതുമായിരിന്നു।
Verse 6
सिंहर्क्षशरभाकीर्णं शार्दूलगजसंयुतम् / विमलस्वादुपानीयैः सरोभिरुपशोभितम्
ആ പ്രദേശം സിംഹങ്ങൾ, കരടികൾ, ശരഭങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് നിറഞ്ഞതും, വ്യാഘ്രങ്ങളും ഗജങ്ങളും കൂടെയുണ്ടായതും; നിർമ്മലവും മധുരസ്വാദമുള്ള ജലമുള്ള സരോവരങ്ങളാൽ കൂടുതൽ ശോഭിച്ചതുമായിരുന്നു।
Verse 7
आरामैर्विविधैर्जुष्टं देवतायतनैः शुभैः / ऋषिकैरृषिपुत्रैश्च महामुनिगणैस्तथा
ആ സ്ഥലം നാനാവിധ മനോഹരമായ ആരാമോദ്യാനങ്ങളാൽ സമൃദ്ധവും, ദേവതകളുടെ ശുഭായതനങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവും; ഋഷിമാർ, ഋഷിപുത്രന്മാർ, മഹാമുനിഗണങ്ങൾ എന്നിവരാൽ നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു।
Verse 8
वेदाध्ययनसंपन्नैः सेवितं चाग्निहोत्रिभिः / योगिभिर्ध्याननिरतैर्नासाग्रगतलोचनैः
ആ സ്ഥലം വേദാധ്യയനത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും അഗ്നിഹോത്രം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവരും സേവിക്കുന്നു; കൂടാതെ ധ്യാനനിരതരായ യോഗികളും, നാസാഗ്രത്തിൽ ദൃഷ്ടി സ്ഥിരമാക്കിയവരും അവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു।
Verse 9
उपेतं सर्वतः पुण्यं ज्ञानिभिस्तत्त्वदर्शिभिः / नदीभिरभितो जुष्टं जापकैर्ब्रह्मवादिभिः
ആ സ്ഥലം എല്ലാദിക്കിലും പുണ്യമയമായി തത്ത്വദർശികളായ ജ്ഞാനികൾ സമീപിക്കുന്നു; ചുറ്റുമുള്ള നദികൾ അതിനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് പരിപോഷിപ്പിക്കുന്നു; ജപകർയും ബ്രഹ്മവാദികളും അവിടെ നിരന്തരം വരുന്നു।
Verse 10
सेवितं तापसैः पुण्यैरीशाराधनतत्परैः / प्रशान्तैः सत्यसंकल्पैर्निः शोकैर्निरुपद्रवैः
ആ സ്ഥലം പുണ്യ തപസ്വികൾ സേവിക്കുന്നു; അവർ ഈശ്വരാരാധനയിൽ തത്പരർ, പ്രശാന്തർ, സത്യസങ്കൽപ്പമുള്ളവർ, ശോകരഹിതർ, ഉപദ്രവസ്പർശമില്ലാത്തവർ।
Verse 11
भस्मावदातसर्वाङ्गै रुद्रजाप्यपरायणैः / मुण्डितैर्जटिलैः शुद्धैस्तथान्यैश्च शिखाजटैः / सेवितं तापसैर्नित्य ज्ञानिभिर्ब्रह्मचारिभिः
ആ സ്ഥലം നിത്യവും തപസ്വികൾ സേവിക്കുന്നു—സർവ്വാംഗവും ഭസ്മം കൊണ്ടു ധവളമായവരും, രുദ്രജപത്തിൽ പരായണരുമായവർ; കൂടാതെ ശുദ്ധജനങ്ങൾ—ചിലർ മുണ്ഡിതർ, ചിലർ ജടിലർ, മറ്റുചിലർ ശിഖയും ജടയും ഇരണ്ടും ധരിക്കുന്നവർ—ജ്ഞാനികളും ദൃഢ ബ്രഹ്മചാരികളും കൂടി।
Verse 12
तत्राश्रमवरे रम्ये सिद्धाश्रमविभूषिते / गङ्गा भगवती नित्यं वहत्येवाघनाशिनी
അവിടെ, സിദ്ധാശ്രമങ്ങളുടെ ശോഭയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ രമ്യമായ ശ്രേഷ്ഠ ആശ്രമത്തിൽ, ഭഗവതി ഗംഗ നിത്യവും ഒഴുകുന്നു—അഘനാശിനി, പാപനാശിനി।
Verse 13
स तानन्विष्य विश्वात्मा तापसान् वीतकल्मषान् / प्रणामेनाथ वचसा पूजयामास माधवः
വിശ്വാത്മാവായ മാധവൻ അവരെ അന്വേഷിച്ചു കണ്ടെത്തി, മലിനതരഹിത തപസ്വികളെ സാഷ്ടാംഗ നമസ്കാരവും യോജ്യമായ മധുരവചനങ്ങളും കൊണ്ട് പൂജിച്ചു।
Verse 14
ते ते दृष्ट्वा जगद्योनिं शङ्खचक्रगदाधरम् / प्रणेमुर्भक्तिसंयुक्ता योगिनां परमं गुरुम्
ശംഖചക്രഗദാധാരിയായ ജഗദ്യോനിയെ ദർശിച്ച്, ഭക്തിയോടെ അവർ യോഗികളുടെ പരമഗുരുവിനെ നമസ്കരിച്ചു।
Verse 15
स्तुवन्ति वैदिकैर्मन्त्रैः कृत्वा हृदि सनातनम् / प्रोचुरन्योन्यमव्यक्तमादिदेवं महामुनिम्
ഹൃദയത്തിൽ സനാതനനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് അവർ വൈദികമന്ത്രങ്ങളാൽ സ്തുതിച്ചു; പിന്നെ പരസ്പരം അവ്യക്തനായ ആദിദേവൻ, മഹാമുനി എന്നിങ്ങനെ സംസാരിച്ചു।
Verse 16
अयं स भगवानेकः साक्षान्नारायणः परः / अगच्छत्यधुना देवः पुराणपुरुषः स्वयम्
“ഇവൻ തന്നെയാണ് ആ ഏക പരമഭഗവാൻ—സാക്ഷാൽ പരനാരായണൻ. ഇപ്പോൾ ഈ ദേവൻ, പുരാണപുരുഷൻ, സ്വയം പ്രസ്ഥാനം ചെയ്യുന്നു।”
Verse 17
अयमेवाव्ययः स्त्रष्टा संहर्ता चैव रक्षकः / अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा मुनीन् द्रष्टुमिहागतः
അവൻ തന്നെയാണ് അവ്യയനായ സ്രഷ്ടാവും സംഹർത്താവും രക്ഷകനും. അമൂർത്തനായിട്ടും മൂർത്തി ധരിച്ചു, മുനികളെ ദർശിക്കാനായി ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു।
Verse 18
एष धाता विधाता च समागच्छति सर्वगः / अनादिरक्षयो ऽनन्तो महाभूतो महेश्वरः
അവൻ ധാതാവും വിധാതാവും ആകുന്നു; സർവ്വവ്യാപിയായി എല്ലാവരോടും സമീപിക്കുന്നു. അനാദി, അക്ഷയ, അനന്ത—അവൻ മഹാഭൂതൻ, പരമേശ്വരൻ മഹേശ്വരൻ.
Verse 19
श्रुत्वा श्रुत्वा हरिस्तेषां वचांसि वचनातिगः / ययौ स तूर्णं गोविन्दः स्थानं तस्य महात्मनः
അവരുടെ വചനങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും കേട്ടിട്ട്, വാക്കുകളെ അതിക്രമിക്കുന്ന ഹരി—ഗോവിന്ദൻ—വേഗത്തിൽ ആ മഹാത്മാവിന്റെ വാസസ്ഥാനത്തേക്ക് പോയി.
Verse 20
उपस्पृश्याथ भावेन तीर्थे तीर्थे स यादवः / चकार देवकीसूनुर्देवर्षिपितृतर्पणम्
അതിനുശേഷം ആ യാദവൻ ഓരോ തീർത്ഥത്തിലും ഭക്തിഭാവത്തോടെ ആചമനം ചെയ്ത് ശുദ്ധി നേടി, ദേവകീസുതൻ ദേവന്മാർക്കും ഋഷിമാർക്കും പിതൃകൾക്കും തർപ്പണം ചെയ്തു.
Verse 21
नदीनां तीरसंस्थानि स्थापितानि मुनीश्वरैः / लिङ्गानि पूजयामास शंभोरमिततेजसः
നദീതീരങ്ങളിൽ മുനീശ്വരന്മാർ സ്ഥാപിച്ച തീർത്ഥസ്ഥാനങ്ങളിൽ, അവൻ അമിതതേജസ്സുള്ള ശംഭു (ശിവൻ)യുടെ ലിംഗങ്ങളെ പൂജിച്ചു.
Verse 22
दृष्ट्वा दृष्ट्वा समायान्तं यत्र यत्र जनार्दनम् / पूजयाञ्चक्रिरे पुष्पैरक्षतैस्तत्र वासिनः
എവിടെയെവിടെ ജനാർദനൻ വരുന്നതായി അവർ കണ്ടുവോ, അവിടത്തെ വാസികൾ പുഷ്പങ്ങളും അക്ഷതവും കൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും അവനെ പൂജിച്ചു.
Verse 23
समीक्ष्य वासुदेवं तं शार्ङ्गशङ्खासिधारिणम् / तस्थिरे निश्चलाः सर्वे शुभाङ्गं तन्निवासिनः
ശാർങ്ഗധനുസ്സും ശംഖവും ഖഡ്ഗവും ധരിച്ച വാസുദേവനെ കണ്ടപ്പോൾ, ആ ശുഭധാമത്തിലെ നിവാസികൾ എല്ലാവരും അചഞ്ചലരായി നിന്നു।
Verse 24
यानि तत्रारुरुक्षूणां मानसानि जनार्दनम् / दृष्ट्वा समीहितान्यासन् निष्क्रामन्ति पुराहिरम्
അവിടേക്ക് അവനെ പ്രാപിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചവർ വന്നപ്പോൾ, അവരുടെ മനസ്സിൽ ഉദിച്ച ഉദ്ദേശങ്ങൾ ജനാർദനൻ കണ്ടറിഞ്ഞ് അവർ ആഗ്രഹിച്ചതെല്ലാം സഫലമാക്കി; പിന്നെ ഹരി ആ സ്ഥലത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 25
अथावगाह्य गङ्गायां कृत्वा देवादितर्पणम् / आदाय पुष्पवर्याणि मुनीन्द्रस्याविशद् गृहम्
അതിനുശേഷം ഗംഗയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവാദികൾക്കു തർപ്പണം നടത്തി, ഉത്തമ പുഷ്പങ്ങൾ എടുത്തുകൊണ്ട് മുനീന്ദ്രന്റെ വസതിയിൽ പ്രവേശിച്ചു।
Verse 26
दृष्ट्वा तं योगिनां श्रेष्ठं भस्मोद्धूलितविग्रहम् / जटाचीरधरं शान्तं ननाम शिरसा मुनिम्
ഭസ്മം പുരണ്ട ശരീരവും ജടയും ചീരവും ധരിച്ച ശാന്തസ്വഭാവമുള്ള ആ യോഗിശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ടപ്പോൾ, അവൻ മുനിയെ ശിരസാ നമസ്കരിച്ചു।
Verse 27
आलोक्य कृष्णमायान्तं पूजयामास तत्त्ववित् / आसने चासयामास योगिनां प्रथमातिथिम्
കൃഷ്ണൻ വരുന്നതു കണ്ട തത്ത്വജ്ഞൻ അവനെ പൂജിച്ചു; യോഗികളിൽ പരമാതിഥിയായി യോജ്യമായ ആസനത്തിൽ ഇരുത്തുകയും ചെയ്തു।
Verse 28
उवाच वचसां योनिं जानीमः परमं पदम् / विष्णुमव्यक्तसंस्थानं शिष्यभावेन संस्थितम्
അവൻ പറഞ്ഞു—വാക്കുകളുടെ യോനി, പരമപദം വിഷ്ണുവെന്നു ഞങ്ങൾ അറിയുന്നു. അവൻ അവ്യക്തസ്ഥിതിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; ഞങ്ങൾ ശിഷ്യഭാവത്തോടെ അവന്റെ സന്നിധിയിൽ നിൽക്കുന്നു.
Verse 29
स्वागतं ते हृषीकेश सफलानि तपांसि नः / यद् साक्षादेव विश्वात्मा मद्गेहं विष्णुरागतः
ഹേ ഹൃഷീകേശാ, നിനക്കു സ്വാഗതം. ഞങ്ങളുടെ തപസ്സുകൾ ഫലിച്ചു; കാരണം സാക്ഷാൽ വിശ്വാത്മാവായ വിഷ്ണു തന്നെ എന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്ക് വന്നിരിക്കുന്നു.
Verse 30
त्वां न पश्यन्ति मुनयो यतन्तो ऽपि हि योगिनः / तादृशस्याथ भवतः किमागमनकारणम्
ശ്രമിക്കുന്ന മുനികളും, সাধനയിൽ ലീനമായ യോഗികളും പോലും നിന്നെ ദർശിക്കാറില്ല. അങ്ങനെ ഉള്ള നിന്റെ ഇവിടെ വരവിന് കാരണമെന്ത്?
Verse 31
श्रुत्वोपमन्योस्तद् वाक्यं भगवान् केशिमर्दनः / व्याजहार महायोगी वचनं प्रणिपत्य तम्
ഉപമന്യുവിന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, കേശിമർദനനായ ഭഗവാൻ മഹായോഗി, അവനെ प्रणാമിച്ച് മറുപടിയായി സംസാരിച്ചു.
Verse 32
श्रीकृष्ण उवाच भगवन् द्रष्टुमिच्छामि गिरीशं कृत्तिवाससम् / संप्राप्तो भवतः स्थानं भगवद्दर्शनोत्सुकः
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭഗവൻ, കൃത്തിവാസം ധരിക്കുന്ന ഗിരീശനെ ദർശിക്കുവാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഭഗവദ്ദർശനത്തിനുള്ള ഉത്സുകതയോടെ ഞാൻ നിങ്ങളുടെ സ്ഥാനത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു.
Verse 33
कथं स भगवानीशो दृश्यो योगविदां वरः / मयाचिरेण कुत्राहं द्रक्ष्यामि तमुमापतिम्
യോഗവിദന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ ഭഗവാൻ ഈശൻ എങ്ങനെ ദൃശ്യമാകും? ഞാൻ എത്രകാലത്തിന് ശേഷം, എവിടെ, ഉമാപതി ശിവനെ ദർശിക്കും?
Verse 34
इत्याह भगवानुक्तो दृश्यते परमेश्वरः / भक्त्या चोग्रेण तपसा तत्कुरुष्वेह यत्नतः
ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—“പരമേശ്വരൻ നിശ്ചയമായും ദൃശ്യമാകുന്നു; ഭക്തിയാലും ഉഗ്രതപസ്സാലും. അതിനാൽ ഇവിടെ അതിനെ പരിശ്രമത്തോടെ ആചരിക്ക.”
Verse 35
इहेश्वरं देवदेवं मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः / ध्यायन्तो ऽत्रासते देवं जापिनस्तापसाश्च ये
ഇവിടെ ബ്രഹ്മവാദികളായ മുനീന്ദ്രന്മാർ ദേവദേവനായ ഈശ്വരനെ ധ്യാനിക്കുന്നു; ഇവിടെ ജപം ചെയ്യുന്നവരും തപസ്സുള്ളവരും ആ ദേവനെ ഉപാസിച്ച് വസിക്കുന്നു.
Verse 36
इह देवः सपत्नीको भगवान् वृषभध्वजः / क्रीडते विविधैर्भूतैर्योगिभिः परिवारितः
ഇവിടെ ഭഗവാൻ വൃഷഭധ്വജൻ (ശിവൻ) പത്നിയോടുകൂടി, നാനാവിധ ഭൂതഗണങ്ങളോടൊപ്പം ലീല ചെയ്യുന്നു; സിദ്ധയോഗികൾ ചുറ്റിപ്പറ്റി നിൽക്കുന്നു.
Verse 37
इहाश्रमे पुरा रुद्रात् तपस्तप्त्वा सुदारुणम् / लेभे महेश्वराद् योगं वसिष्ठो भगवानृषिः
ഈ ആശ്രമത്തിൽ പണ്ടുകാലത്ത് ഭഗവാൻ ഋഷി വസിഷ്ഠൻ രുദ്രനെ ലക്ഷ്യമാക്കി അത്യന്തം കഠിനമായ തപസ് ചെയ്തു; മഹേശ്വരനിൽ നിന്ന് യോഗം പ്രാപിച്ചു.
Verse 38
इहैव भगवान् व्यसः कृष्णद्वैपायनः प्रभुः / दृष्ट्वा तं परमं ज्ञानं लब्धवानीश्वरेश्वरम्
ഇഹലോകത്തുതന്നെ ഭഗവാൻ വ്യാസൻ—കൃഷ്ണദ്വൈപായന പ്രഭു—ആ പരമജ്ഞാനം ദർശിച്ച്, ഈശ്വരേശ്വരനായ ശ്രീഈശ്വരനെ പ്രാപിച്ചു।
Verse 39
इहाश्रमवरे रम्ये तपस्तप्त्वा कपर्दिनः / अविन्दत् पुत्रकान् रुद्रात् सुरभिर्भक्तिसंयुता
ഇവിടെ ഈ മനോഹരമായ ശ്രേഷ്ഠ ആശ്രമത്തിൽ ഭക്തിയോടെ സുരഭി കപർദിൻ (ശിവൻ)നുവേണ്ടി തപസ്സു ചെയ്തു; രുദ്രനിൽ നിന്ന് വരമായി പുത്രന്മാരെ ലഭിച്ചു।
Verse 40
इहैव देवताः पूर्वं कालाद् भीता महेश्वरम् / दृष्टवन्तो हरं श्रीमन्निर्भया निर्वृतिं ययुः
ഹേ ശ്രീമാൻ! ഇവിടെ പൂർവകാലത്ത് കാലഭയത്തിൽ വിറച്ച ദേവന്മാർ മഹേശ്വരനായ ഹരനെ ദർശിച്ചു; അവനെ കണ്ടതോടെ അവർ നിർഭയരായി ശാന്തിയും പരമനിർവൃതിയും പ്രാപിച്ചു।
Verse 41
इहाराध्य महादेवं सावर्णिस्तपतां वरः / लब्धवान् परमं योगं ग्रन्थकारत्वमुत्तमम्
ഇവിടെ മഹാദേവനെ ആരാധിച്ച്, തപസ്വികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ സാവർണി പരമയോഗം പ്രാപിച്ചു; കൂടാതെ ഗ്രന്ഥകാരത്വത്തിന്റെ ഉത്തമസിദ്ധിയും നേടി।
Verse 42
प्रवर्तयामास शुभां कृत्वा वै संहितां द्विजः / पौराणिकीं सुपुण्यार्थां सच्छिष्येषु द्विजातिषु
ആ ദ്വിജ മുനി മംഗളമായ ഒരു സംഹിത രചിച്ച്, മഹാപുണ്യാർത്ഥമായ പൗരാണിക പരമ്പരയെ യോഗ്യരായ ദ്വിജ ശിഷ്യന്മാരിൽ സ്ഥാപിച്ചു പ്രവഹിപ്പിച്ചു।
Verse 43
इहैव संहितां दृष्ट्वा कापेयः शांशपायनः / महादेवं चकारेमां पौराणीं तन्नियोगतः / द्वादशैव सहस्त्राणि श्लोकानां पुरुषोत्तम
ഇവിടെയേ സംഹിതയെ പരിശോധിച്ച് കാപേയ ശാംശപായനൻ അതേ നിയോഗപ്രകാരം മഹാദേവനുവേണ്ടി ഈ പൗരാണിക ഗ്രന്ഥം രചിച്ചു. ഹേ പുരുഷോത്തമാ, ഇതിൽ കൃത്യമായി പന്ത്രണ്ടായിരം ശ്ലോകങ്ങളുണ്ട്.
Verse 44
इह प्रवर्तिता पुण्या द्व्यष्टसाहस्त्रिकोत्तरा / वायवीयोत्तरं नाम पुराणं वेदसंमितम् / इहैव ख्यापितं शिष्यैः शांशपायनभाषितम्
ഇവിടെയേ ഈ പുണ്യപ്രദമായ പുരാണം—‘വായവീയോത്തര’ എന്ന നാമത്തിൽ, ഇരുപത്തിയെട്ടായിരത്തിലധികം ശ്ലോകങ്ങളോടെയും വേദസമ്മതമായും—പ്രചരിപ്പിക്കപ്പെട്ടു; ശാംശപായനൻ ഉച്ചരിച്ചതായി ശിഷ്യർ ഇവിടെയേ അതിനെ പ്രസിദ്ധമാക്കി.
Verse 45
याज्ञवल्क्यो महायोगी दृष्ट्वात्र तपसा हरम् / चकार तन्नियोगेन योगशास्त्रमनुत्तमम्
ഇവിടെയേ മഹായോഗിയായ യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ തപസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ ഹരനെ (ശിവനെ) ദർശിച്ച്, അവന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അനുത്തമമായ യോഗശാസ്ത്രം രചിച്ചു.
Verse 46
इहैव भृगुणा पूर्वं तप्त्वा वै परमं तपः / शुक्रो महेश्वरात् पुत्रो लब्धो योगविदां वरः
ഇവിടെയേ പൂർവകാലത്ത് ഭൃഗു പരമതപസ് അനുഷ്ഠിച്ചു; മഹേശ്വരനിൽ നിന്ന് പുത്രനായി ശുക്രനെ ലഭിച്ചു—യോഗവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ശുക്രനെ.
Verse 47
तस्मादिहैव देवेशं तपस्तप्त्वा महेश्वरम् / द्रष्टुमर्हसि विश्वेशमुग्रं भीमं कपर्दिनम्
അതുകൊണ്ട് ഇവിടെയേ ദേവേശനായ മഹേശ്വരനുവേണ്ടി തപസ്സും সাধനയും അനുഷ്ഠിച്ച്, നീ വിശ്വേശ്വരനായ ഉഗ്ര-ഭീമ കപർദിൻ (ജടാധാരി ശിവൻ)നെ ദർശിക്കാൻ അർഹനാകുന്നു.
Verse 48
एवमुक्त्वा ददौ ज्ञानमुपमन्युर्महामुनिः / व्रतं पाशुपतं योगं कृष्णायाक्लिष्टकर्मणे
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാമുനി ഉപമന്യു, ക്ലേശരഹിതകർമ്മനായ ശ്രീകൃഷ്ണനു ജ്ഞാനം നൽകി; പാശുപതവ്രതവും അതിന്റെ യോഗാനുഷ്ഠാനവും ഉപദേശിച്ചു।
Verse 49
स तेन मुनिवर्येण व्याहृतो मधुसूदनः / तत्रैव तपसा देवं रुद्रमाराधयत् प्रभुः
ആ മുനിവര്യന്റെ വചനത്താൽ അഭിസംബോധിതനായ മധുസൂദനൻ അവിടെയേ നിലകൊണ്ടു; പ്രഭു അതേ സ്ഥലത്ത് തപസ്സിലൂടെ ദേവൻ രുദ്രനെ ആരാധിച്ചു।
Verse 50
भस्मौद्धूलितसर्वाङ्गो मुण्डो वल्कलसंयुतः / जजाप रुद्रमनिशं शिवैकाहितमानसः
സകലാംഗങ്ങളിലും ഭസ്മം പുരട്ടി, മുണ്ഡിതശിരസ്സോടെ വൽക്കലവസ്ത്രം ധരിച്ചു, ശിവനിൽ ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ അവൻ നിരന്തരം രുദ്രനാമം ജപിച്ചു।
Verse 51
ततो बहुतिथे काले सोमः सोमार्धभूषणः / अदृश्यत महादेवो व्योम्नि देव्या महेश्वरः
പിന്നീട് ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, അർദ്ധചന്ദ്രാഭൂഷിതനായ മഹാദേവൻ ദേവിയോടുകൂടെ ആകാശത്തിൽ മഹേശ്വരനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।
Verse 52
किरीटिनं गदिनं चित्रमालं पिनाकिनं शूलिनं देवदेवम् / शार्दूलचर्माम्बरसंवृताङ्गं देव्या महादेवमसौ ददर्श
അവൻ ദേവിയോടുകൂടെ മഹാദേവനെ ദർശിച്ചു—കിരീടധാരി, ഗദാധാരി, വിചിത്രമാലാഭൂഷിതൻ; പിനാകിയും ശൂലിയും ആയ ദേവദേവൻ; ശാർദൂലചർമ്മവസ്ത്രം അണിഞ്ഞ് അംഗങ്ങൾ മൂടപ്പെട്ടവൻ।
Verse 53
परश्वधासक्तकरं त्रिनेत्रं नृसिंहचर्मावृतसर्वगात्रम् / समुद्गिरन्तं प्रणवं बृहन्तं सहस्त्रसूर्यप्रतिमं ददर्श
അവൻ ത്രിനേത്രനായ പ്രഭുവിനെ ദർശിച്ചു—കയ്യിൽ പരശു ധരിച്ചു, സർവ്വാംഗവും നൃസിംഹചർമ്മം ധരിച്ച്; മഹാപ്രണവം ‘ഓം’ ഉച്ചരിച്ച്, സഹസ്രസൂര്യസമപ്രഭനായി ദീപ്തൻ।
Verse 54
प्रभुं पुराणं पुरुषं पुरस्तात् सनातनं योगिनमीशितारम् / अणोरणीयांसमनन्तशक्तिं प्राणेश्वरं शंभुमसौ ददर्श
അവൻ മുൻപിൽ ശംഭുവിനെ ദർശിച്ചു—സർവ്വാധിപതി, പുരാതന പുരുഷൻ, സനാതനൻ; യോഗിയും പരമനിയന്താവും, പ്രാണേശ്വരൻ; അണുവിലും അണുവായ, അനന്തശക്തിയുള്ളവൻ।
Verse 55
न यस्य देवा न पितामहो ऽपि नेन्द्रो न चाग्निर्वरुणो न मृत्युः / प्रभावमद्यापि वदन्ति रुद्रं तमादिदेवं पुरतो ददर्श
ആരുടെ മഹിമയെ ദേവന്മാർ—പിതാമഹനും പോലും—പൂർണ്ണമായി അറിയുന്നില്ല; ഇന്ദ്രനും അല്ല, അഗ്നിയും അല്ല, വരുണനും അല്ല, മൃത്യുവും അല്ല. ഇന്നും ശക്തി പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്ന ആ രുദ്രനെ അവൻ ആദിദേവനായി മുൻപിൽ കണ്ടു।
Verse 56
तदान्वपश्यद् गिरिशस्य वामे स्वात्मानमव्यक्तमनन्तरूपम् / स्तुवन्तमीशं बहुभिर्वचोभिः शङ्खासिचक्रार्पितहस्तमाद्यम्
അപ്പോൾ അവൻ ഗിരീശന്റെ ഇടത്തുഭാഗത്ത് തന്റെ തന്നെ ആത്മസ്വരൂപത്തെ കണ്ടു—അവ്യക്തൻ, അനന്തരൂപൻ—അനവധി വചനങ്ങളാൽ ഈശ്വരനെ സ്തുതിക്കുന്നു; ശംഖം, അസി, ചക്രം ധരിച്ച കൈകളുള്ള ആദ്യം।
Verse 57
कृताञ्जलिं दक्षिणतः सुरेशं हंसाधिरूढं पुरुषं ददर्श / स्तुवानमीशस्य परं प्रभावं पितामहं लोकगुरुं दिवस्थम्
കൈകൂപ്പി അവൻ തെക്കുഭാഗത്ത് സുരേശനായ പിതാമഹ ബ്രഹ്മാവിനെ ദർശിച്ചു—ഹംസമേറി ഇരിക്കുന്നവൻ; ദിവ്യലോകത്തിൽ വസിക്കുന്ന ലോകഗുരു, ഈശ്വരന്റെ പരമ മഹിമയെ സ്തുതിക്കുന്നു।
Verse 58
गणेश्वरानर्कसहस्त्रकल्पान् नन्दीश्वरादीनमितप्रभावान् / त्रिलोकभर्तुः पुरतो ऽन्वपश्यत् कुमारमग्निपतिमं सशाखम्
അപ്പോൾ ത്രിലോകങ്ങളെ ധരിക്കുന്ന പ്രഭുവിന്റെ സന്നിധിയിൽ സഹസ്രസൂര്യസദൃശമായി ദീപ്തിയുള്ള ഗണേശ്വരന്മാരെയും, നന്ദീശ്വരാദി അപാരപ്രഭാവശാലികളായ ഗണങ്ങളെയും അവൻ കണ്ടു; കൂടാതെ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന, അനുചരസഹിതനായ ദേവസേനാപതി കുമാരൻ (സ്കന്ദൻ)നെയും ദർശിച്ചു।
Verse 59
मरीचिमत्रिं पुलहं पुलस्त्यं प्रचेतसं दक्षमथापि कण्वम् / पराशरं तत्परतो वसिष्ठं स्वायंभुवं चापि मनुं ददर्श
അവൻ മരീചി, അത്രി, പുലഹ, പുലസ്ത്യ, പ്രചേതസ്, ദക്ഷൻ, കണ്വൻ എന്നിവരെ കണ്ടു; പിന്നെ പരാശരനെ, അതിന് ശേഷം വസിഷ്ഠനെ, കൂടാതെ സ്വായംഭുവ മനുവിനെയും ദർശിച്ചു।
Verse 60
तुष्टाव मन्त्रैरमरप्रधानं बद्धाञ्जलिर्विष्णुरुदारबुद्धिः / प्रणम्य देव्या गिरिशं सभक्त्या स्वात्मन्यथात्मानमसौ विचिन्त्य
ഉദാരബുദ്ധിയുള്ള വിഷ്ണു കൈകൂപ്പി അമരന്മാരിൽ അഗ്രനായ പ്രഭുവിനെ പവിത്ര മന്ത്രങ്ങളാൽ സ്തുതിച്ചു; ദേവിയോടുകൂടെ ഗിരീശൻ (ശിവൻ)നെ ഭക്തിയോടെ പ്രണാമം ചെയ്ത്, തന്റെ ആത്മാവിൽ തന്നേ ആ പരമാത്മാവിനെ ധ്യാനിച്ചു।
Verse 61
श्रीकृष्ण उवाच नमो ऽस्तु ते शाश्वत सर्वयोने ब्रह्माधिपं त्वामृषयो वदन्ति / तपश्च सत्त्वं च रजस्तमश्च त्वामेव सर्व प्रवदन्ति सन्तः
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ശാശ്വതാ, സർവ്വയോനേ! നിനക്കു നമസ്കാരം. ഋഷിമാർ നിന്നെ ബ്രഹ്മാവിന്റെയും അധിപതി എന്നു പറയുന്നു. തപസ്സ്, സത്ത്വം, രജസ്, തമസ്—ഇവയെല്ലാം, പ്രഭോ, സന്മാർഗ്ഗികൾ നിന്നെയേ സർവ്വരൂപമായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Verse 62
त्वं ब्रह्मा हरिरथ विश्वयोनिरग्निः संहर्ता दिनकरमण्डलाधिवासः / प्राणस्त्वं हुतवहवासवादिभेद- सत्वामेकं शरणमुपैमि देवमीशम्
നീ തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മാ; നീ തന്നെയാണ് ഹരി (വിഷ്ണു); നീ തന്നെയാണ് വിശ്വയോനിയായ അഗ്നി; നീ തന്നെയാണ് സംഹർത്താവ്; നീ തന്നെയാണ് സൂര്യമണ്ഡലത്തിൽ അധിവസിക്കുന്നവൻ. നീ തന്നെയാണ് പ്രാണൻ; ഹുതവഹൻ (അഗ്നി) വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) മുതലായ ഭേദശക്തികളായും നീ തന്നെ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. ഹേ ദേവേശ ഈശാ! ഏകശരണമായി നിന്നെയേ ഞാൻ ആശ്രയിക്കുന്നു।
Verse 63
सांख्यास्त्वां विगुणमथाहुरेकरूपं योगास्त्वां सततमुपासते हृदिस्थम् / वेदास्त्वामभिदधतीह रुद्रमग्निं त्वामेकं शरणमुपैमि देवमीशम्
സാംഖ്യർ നിന്നെ ഗുണാതീതനും ഏകസ്വരൂപനും എന്നു പറയുന്നു; യോഗികൾ ഹൃദയസ്ഥനായി നിന്നെ നിരന്തരം ഉപാസിക്കുന്നു. വേദങ്ങൾ നിന്നെ ഇവിടെ രുദ്രനും അഗ്നിയും എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ദേവേശാ, ഞാൻ നിന്നെയൊന്നേ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 64
त्वात्पादे कुसुममथापि पत्रमेकं दत्त्वासौ भवति विमुक्तविश्वबन्धः / सर्वाघं प्रणुदति सिद्धयोगिजुष्टं स्मृत्वा ते पदयुगलं भवत्प्रसादात्
നിന്റെ പാദങ്ങളിൽ ഒരു പുഷ്പമെങ്കിലും—അല്ലെങ്കിൽ ഒരു ഇല പോലും—അർപ്പിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ലോകബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും. സിദ്ധയോഗികൾ ആരാധിക്കുന്ന നിന്റെ പാദയുഗളം സ്മരണമാത്രം, നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ, സർവപാപം അകറ്റുന്നു.
Verse 65
यस्याशेषविभागहीनममलं हृद्यन्तरावस्थितं तत्त्वं ज्योतिरनन्तमेकमचलं सत्यं परं सर्वगम् / स्थानं प्राहुरनादिमध्यनिधनं यस्मादिदं जायते नित्यं त्वामहमुपैमि सत्यविभवंविश्वेश्वरन्तंशिवम्
വിഭാഗരഹിതവും നിർമലവും ആയ തത്ത്വം ഹൃദയാന്തരത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായി—അനന്തജ്യോതി, ഏക, അചലം, പരമസത്യം, സർവ്വഗം—ഇരിക്കുന്നവൻ. ആദി-മധ്യ-നിധനമില്ലാത്ത നിത്യധാമം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന, അവനിൽ നിന്നാണ് ഈ ലോകം നിരന്തരം ജനിക്കുന്നത്. ആ വിശ്വേശ്വരനായ ശിവനെ, സത്യവൈഭവനെ ഞാൻ നിത്യം ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 66
ॐ नमो नीलकण्ठाय त्रिनेत्राय च रंहसे / महादेवाय ते नित्यमीशानाय नमो नमः
ഓം നീലകണ്ഠനേ, ത്രിനേത്രനേ, വേഗവാനായ പ്രഭുവേ, നമസ്കാരം. മഹാദേവാ, നിനക്കു ഞാൻ നിത്യം പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു; ഈശാനനായ അധിപതിക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം.
Verse 67
नमः पिनाकिने तुभ्यं नमो मुण्डाय दण्डिने / नमस्ते वज्रहस्ताय दिग्वस्त्राय कपर्दिने
പിനാകധാരിയായ നിനക്കു നമസ്കാരം; മുണ്ഡമാലാധാരിയും ദണ്ഡധാരിയും ആയവനു നമസ്കാരം. വജ്രഹസ്തനു നമസ്കാരം; ദിഗംബര തപസ്വിക്കും ജടാധാരിയായ കപർദിനും നമസ്കാരം.
Verse 68
नमो भैरवनादाय कालरूपाय दंष्ट्रिणे / नागयज्ञोपवीताय नमस्ते वह्निरेतसे
ഭൈരവനാദമായി ഗർജ്ജിക്കുന്ന, കാലരൂപ ദംഷ്ട്രധാരിയായ പ്രഭുവേ നമസ്കാരം. നാഗത്തെ യജ്ഞോപവീതമായി ധരിക്കുന്നവനേ, അഗ്നിമയ വീര്യനേ, നിനക്കു പ്രണാമം.
Verse 69
नमो ऽस्तु ते गिरीशाय स्वाहाकाराय ते नमः / नमो मुक्ताट्टहासाय भीमाय च नमो नमः
ഹേ ഗിരീശാ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ‘സ്വാഹാ’കാരമായി നിലകൊള്ളുന്ന നിനക്കു പ്രണാമം. വിമുക്ത അട്ടഹാസമുള്ളവനേ നമസ്കാരം; ഭീമസ്വരൂപനേ, വീണ്ടും വീണ്ടും നമോ നമഃ.
Verse 70
नमस्ते कामनाशाय नमः कालप्रमाथिने / नमो भैरववेषाय हराय च निषङ्गिणे
കാമനാശകനേ നമസ്കാരം; കാലത്തെയും കീഴടക്കുന്നവനേ പ്രണാമം. ഭൈരവവേഷധാരിയേ നമോ; ഖഡ്ഗധാരിയായ ഹരനേ നമസ്കാരം.
Verse 71
नमो ऽस्तु ते त्र्यम्बकाय नमस्ते कृत्तिवाससे / नमो ऽम्बिकाधिपतये पशूनां पतये नमः
ത്ര്യമ്പകാ, ത്രിനേത്രനായ പ്രഭുവേ നമസ്കാരം; കൃത്തിവാസാ, ചർമവസ്ത്രധാരിയേ പ്രണാമം. അംബികാധിപതിയേ നമോ; സകല ജീവികളുടെയും പതി പശുപതിയേ നമസ്കാരം.
Verse 72
नमस्ते व्योमरूपाय व्योमाधिपतये नमः / नरनारीशरीराय सांख्ययोगप्रवर्तिने
വ്യോമരൂപനേ നമസ്കാരം; വ്യോമാധിപതിയേ പ്രണാമം. നര-നാരി ശരീരധാരിയേ നമോ; സാംഖ്യവും യോഗവും പ്രചരിപ്പിക്കുന്നവനേ നമസ്കാരം.
Verse 73
नमो दैवतनाथाय देवानुगतलिङ्गिने / कुमारगुरवे तुभ्यं देवदेवाय ते नमः
ദേവന്മാരുടെ നാഥനേ, ദേവന്മാർ അനുഗമിക്കുന്ന ലിംഗധാരിയേ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ കുമാരഗുരുവേ, ഹേ ദേവദേവാ, നിനക്കു പുനഃപുനഃ പ്രണാമം.
Verse 74
तमो यज्ञाधिपतये नमस्ते ब्रह्मचारिणे / मृगव्याधाय महते ब्रह्माधिपतये नमः
ഹേ തമസ്സ്വരൂപ യജ്ഞാധിപതേ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ മഹാബ്രഹ്മചാരീ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ മഹത്തായ മൃഗവ്യാധാ, ഹേ ബ്രഹ്മാധിപതേ, നിനക്കു പ്രണാമം.
Verse 75
नमो हंसाय विश्वाय मोहनाय नमो नमः / योगिने योगगम्याय योगमायाय ते नमः
പരമഹംസനേ, സർവ്വവ്യാപി വിശ്വസ്വരൂപനേ, ജഗന്മോഹനനേ—നിനക്കു പുനഃപുനഃ നമസ്കാരം. ഹേ യോഗീ, യോഗത്തിലൂടെയേ ഗമ്യനായവനേ; നിന്റെ യോഗമായയ്ക്കും പ്രണാമം.
Verse 76
नमस्ते प्राणपालाय घण्टानादप्रियाय च / कपालिने नमस्तुभ्यं ज्योतिषां पतये नमः
ഹേ പ്രാണപാലകനേ, ഘണ്ടാനാദപ്രിയനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ കപാലധാരീ പ്രഭോ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ ജ്യോതിസ്സുകളുടെ നാഥനേ, നിനക്കു പ്രണാമം.
Verse 77
नमो नमो नमस्तुभ्यं भूय एव नमो नमः / मह्यं सर्वात्मना कामान् प्रयच्छ परमेश्वर
നമോ നമഃ, നിനക്കു നമസ്കാരം; വീണ്ടും വീണ്ടും നമോ നമഃ. ഹേ പരമേശ്വരാ, സർവ്വാത്മനായി എന്റെ അഭിലഷിത ഫലങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി പ്രസാദിക്കണമേ.
Verse 78
एवं हि भक्त्या देवेशमभिष्टूय स माधवः / पपात पादयोर्विप्रा देवदेव्योः स दण्डवत्
ഇങ്ങനെ ഭക്തിയോടെ ദേവേശനെ സ്തുതിച്ച്, ഹേ വിപ്രന്മാരേ, ആ മാധവൻ ദേവദേവനും ദേവദേവിയുടെയും പാദങ്ങളിൽ ദണ്ഡവത് ആയി പൂർണ്ണമായി പ്രണാമിച്ച് വീണു।
Verse 79
उत्थाप्य भगवान् सोमः कृष्णं केशिनिषूदनम् / बभाषे मधुरं वाक्यं मेघगम्भीरनिः स्वनः
അപ്പോൾ ഭഗവാൻ സോമൻ കേശിനിഷൂദനായ കൃഷ്ണനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച്, മേഘഗംഭീരമായ നാദംപോലുള്ള സ്വരത്തോടെ, അവനോട് മധുരവചനങ്ങൾ അരുളിച്ചെയ്തു।
Verse 80
किमर्थं पुण्डरीकाक्ष तपस्तप्तं त्वयाव्यय / त्वमेव दाता सर्वेषां कामानां कामिनामिह
ഓ പുണ്ഡരീകാക്ഷാ, ഓ അവ്യയ പ്രഭോ! നീ എന്തിന് തപസ്സു ചെയ്തു? ഈ ലോകത്ത് ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കെല്ലാം എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നൽകുന്ന ദാതാവ് നീയല്ലോ.
Verse 81
त्वं हि सा परमा मूर्तिर्मम नारायणाह्वया / नानवाप्तं त्वया तात विद्यते पुरुषोत्तम
നീ തന്നെയാണ് എന്റെ പരമമൂർത്തി, ‘നാരായണ’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. ഹേ പ്രിയനേ, ഹേ പുരുഷോത്തമാ! നിനക്ക് ലഭിക്കാത്തതായി ഒന്നുമില്ല.
Verse 82
वेत्थ नारायणानन्तमात्मानं परमेश्वरम् / महादेवं महायोगं स्वेन योगेन केशव
ഓ കേശവാ! നിന്റെ സ്വന്തം യോഗത്താൽ നീ നാരായണൻ—അനന്തൻ—എന്ന പരമാത്മാവിനെയും പരമേശ്വരനെയും അറിയുന്നു; അവൻ തന്നെയാണ് മഹാദേവൻ, മഹായോഗി, യോഗത്തിന്റെ സാരസ്വരൂപം.
Verse 83
श्रुत्वा तद्वचनं कृष्णः प्रहसन् वै वृषध्वजम् / उवाच वीक्ष्य विश्वेशं देवीं च हिमशैलजाम्
ആ വചനങ്ങൾ കേട്ട് കൃഷ്ണൻ മന്ദഹസിച്ചു; വൃഷധ്വജനായ വിശ്വേശ്വര ശംഭുവിനെയും ഹിമശൈലജയായ ദേവിയെയും നോക്കി അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു।
Verse 84
ज्ञातं हि भवता सर्वं स्वेन योगेन शङ्कर / इच्छाम्यात्मसमं पुत्रं त्वद्भक्तं देहि शङ्कर
ഹേ ശങ്കരാ! സ്വയോഗശക്തിയാൽ നിങ്ങൾ എല്ലാം അറിയുന്നു. എനിക്ക് ആത്മസമനായ, നിങ്ങളുടെ ഭക്തനായ ഒരു പുത്രനെ വേണം; ഹേ ശങ്കരാ, ദയചെയ്ത് നൽകുക।
Verse 85
तथास्त्वित्याह विश्वात्मा प्रहृष्टमनसा हरः / देवीमालोक्य गिरिजां केशवं परिषस्वजे
“തഥാസ്തു” എന്ന് വിശ്വാത്മാവായ ഹരൻ ആനന്ദഭരിതമായ മനസ്സോടെ പറഞ്ഞു. പിന്നെ ഗിരിജാ ദേവിയെ നോക്കി കേശവനെ സ്നേഹത്തോടെ ആലിംഗനം ചെയ്തു।
Verse 86
ततः सा जगतां माता शङ्करार्धशरीरिणी / व्याजहार हृषीकेशं देवी हिमगिरीन्द्रजा
അപ്പോൾ ലോകമാതാവും ശങ്കരന്റെ അർദ്ധശരീരിണിയുമായ ഹിമഗിരീന്ദ്രജയായ ദേവി ഹൃഷീകേശനോട് സംസാരിച്ചു।
Verse 87
वत्स जाने तवानन्तां निश्चलां सर्वदाच्युत / अनन्यामीश्वरे भक्तिमात्मन्यपि च केशव
വത്സാ, ഹേ അച്യുതാ! നിന്റെ ഭക്തി അനന്തവും എപ്പോഴും അചഞ്ചലവും ആണെന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നു—ഈശ്വരനോടുള്ള ഏകാഗ്രഭക്തി; ഹേ കേശവ, ആത്മനോടും നിനക്കു നിഷ്ഠയുണ്ട്।
Verse 88
त्वं हि नारायणः साक्षात् सर्वात्मा पुरुषोत्तमः / प्रार्थितो दैवतैः पूर्वं संजातो दैवकीसुतः
നീ തന്നേ സാക്ഷാത് നാരായണൻ—സകലത്തിന്റെയും അന്തരാത്മാവ്, പുരുഷോത്തമൻ. ദേവന്മാർ മുൻപ് പ്രാർത്ഥിച്ചതിനാൽ നീ ദേവകീസുതനായി അവതരിച്ചു.
Verse 89
पश्य त्वमात्मनात्मानमात्मीयममलं पदम् / नावयोर्विद्यते भेद एवं पश्यन्ति सूरयः
സ്വന്തം ആത്മാവാൽ ആത്മാവിനെ ദർശിക്ക—നിന്റെ അമലമായ പദം. നമ്മിൽ ഭേദമില്ല; ജ്ഞാനികൾ ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ് കാണുന്നത്.
Verse 90
इमानिमान् वरानिष्टान् मत्तो गृह्णीष्व केशव / सर्वज्ञत्वं तथैश्वर्यं ज्ञानं तत् पारमेश्वरम् / ईश्वरे निश्चलां भक्तिमात्मन्यपि परं बलम्
ഹേ കേശവാ, എന്നിൽ നിന്ന് ഈ അത്യന്തം ഇഷ്ടമായ വരങ്ങൾ സ്വീകരിക്ക—സർവ്വജ്ഞതയും ഐശ്വര്യാധിപത്യവും; പരമേശ്വരനിഷ്ഠ പരമജ്ഞാനവും; ഈശ്വരനിൽ അചഞ്ചല ഭക്തിയും; കൂടാതെ സ്വന്തം ആത്മസ്വരൂപത്തിലുമുള്ള പരമബലവും.
Verse 91
एवमुक्तस्तया कृष्णो महादेव्या जनार्दनः / आशिषं शिरसाहृङ्णाद् देवो ऽप्याह महेश्वरः
മഹാദേവി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ജനാർദനനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ തലവണങ്ങി അവളുടെ ആശീർവാദം സ്വീകരിച്ചു; തുടർന്ന് മഹേശ്വരനും അരുളിച്ചെയ്തു.
Verse 92
प्रगृह्य कृष्णं भगवानथेशः करेण देव्या सह देवदेवः / संपूज्यमानो मुनिभिः सुरेशै- र् जगाम कैलासगिरिं गिरीशः
അതിനുശേഷം ദേവദേവനായ ഭഗവാൻ ഈശൻ ദേവിയോടൊപ്പം തന്റെ കൈകൊണ്ട് കൃഷ്ണന്റെ കൈ പിടിച്ച്, മുനിമാരും സുരേശന്മാരും പൂജിക്കുമ്പോൾ, ഗിരീശൻ കൈലാസഗിരിയിലേക്കു പോയി.
Frequently Asked Questions
Upamanyu states that the Supreme Lord is seen through devotion (bhakti) and fierce austerity (tapas); the chapter then demonstrates this by Viṣṇu’s Rudra-japa, ash-bearing ascetic discipline, and sustained tapas culminating in Śiva’s manifestation.
The chapter presents a layered synthesis: devotionally, Viṣṇu worships Śiva through Pāśupata discipline; philosophically, Śiva and Devī affirm non-difference at the highest level (abheda), while still allowing distinct forms and roles within cosmic order.