Adhyaya 3
Prajāpati-vaṃśānukīrtana — Genealogical Enumeration of Progenitors (Dharma’s Line and the Sādhyas)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഋഷികൾ വൈവസ്വത മന്വന്തര പശ്ചാത്തലത്തിൽ ദേവ, ദാനവ, ദൈത്യ ഉത്ഭവങ്ങളുടെ വിപുല വിവരണം അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. സൂതൻ ധർമ്മനെ കേന്ദ്രമാക്കി ക്രമബദ്ധമായ വംശാനുകീർത്തനം ആരംഭിക്കുന്നു—ദക്ഷ പ്രാചേതസൻ നൽകിയ ധർമ്മന്റെ പത്ത് ഭാര്യമാരെ സൂചിപ്പിച്ച് അവരുടെ സന്തതിയെ വിവരിക്കുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് പന്ത്രണ്ട് സാധ്യഗണത്തെ, പണ്ഡിതർ ‘ദേവന്മാരിലും അതീതർ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്ന ദിവ്യവർഗമായി പറയുന്നു. തുടർന്ന് വിവിധ മന്വന്തരങ്ങളിൽ ദിവ്യഗണങ്ങളുടെ പുനഃപ്രകടനവും നാമാന്തരവും (തുഷിതർ, സത്യർ, ഹരികൾ, വൈകുണ്ഠർ മുതലായവർ) വിവരിച്ച്, ബ്രഹ്മശാപവും ചക്രാകാര പുനർപ്രകടനവും അവരുടെ നിലയെ എങ്ങനെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു എന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. അവസാനം നര-നാരായണ ജന്മം പോലുള്ള മഹത്തായ അവതരണങ്ങളുമായി ഈ ചക്രത്തെ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും, മുൻ മന്വന്തരങ്ങളിൽ വിപശ്ചിത്, ഇന്ദ്രൻ, സത്യൻ, ഹരി മുതലായവരുടെ സ്ഥാനവും സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ആകെപ്പറയുമ്പോൾ ഇത് ‘ആദ്യസൃഷ്ടി’യുടെ നേരിയ കഥയല്ല; മന്വന്തരകാലക്രമം ആധാരമായ വംശസൂചികയാണ്.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे प्रजापतिवंशानुकीर्त्तनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचु / देवानां दानवानां च दैत्यानां चैव सर्वशः / उत्पत्तिं विस्तरेणैव ग्रूहि वैवस्वतेंऽतरे
ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിലെ വായുപ്രോക്ത മധ്യഭാഗത്തിന്റെ തൃതീയ ഉപോദ്ധാതപാദത്തിൽ ‘പ്രജാപതിവംശാനുകീർത്തനം’ എന്ന രണ്ടാം അധ്യായം. ഋഷികൾ പറഞ്ഞു— വൈവസ്വത മന്വന്തരത്തിൽ ദേവന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും ദൈത്യന്മാരുടെയും ഉത്ഭവം വിശദമായി പറയുക।
Verse 2
सूत उवाच धर्म्मस्यैव प्रवक्ष्यामि निसर्गन्तं निबोधत / अरुन्धतीवसुर्जामालंबा भानुर्मरुत्वती
സൂതൻ പറഞ്ഞു— ധർമ്മന്റെ വംശവിവരം ഞാൻ പറയുന്നു; ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കുക. അരുന്ധതി, വസു, ജാമാ, ആലമ്പാ, ഭാനു, മരുത്വതി।
Verse 3
संकल्पा च मुहूर्त्ता च साध्या विश्वा तथैव च / धर्मस्य पत्न्यो दश ता दक्षः प्राचेतसो ददौ
സങ്കൽപാ, മുഹൂർത്താ, സാധ്യാ, വിശ്വാ മുതലായവർ— ധർമ്മന്റെ പത്ത് പത്നിമാർ; അവരെ പ്രാചേതസ ദക്ഷൻ നൽകി।
Verse 4
साध्यापुत्रास्तु धर्मस्य साध्या द्वादशजज्ञिरे / देवेभ्यस्तान्परान्देवान्दैवज्ञाः परिचक्षते
ധർമ്മന്റെ സാധ്യാ പത്നിയിൽ നിന്ന് പന്ത്രണ്ട് സാധ്യപുത്രന്മാർ ജനിച്ചു; ദൈവജ്ഞർ അവരെ ദേവന്മാരിലും പരമായ ദേവന്മാർ എന്നു പറയുന്നു।
Verse 5
ब्राह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया / सर्वे मन्त्रशरीरस्ते समृता मन्वन्तरेष्विह
ബ്രാഹ്മണർ മുഖത്തിൽ നിന്നു സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു; പ്രജാസൃഷ്ടിയുടെ ആഗ്രഹത്തിൽ ‘ജയ’ എന്ന ദേവന്മാർ ഉദിച്ചു. അവർ എല്ലാവരും മന്ത്രശരീരന്മാർ; മന്വന്തരങ്ങളിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 6
दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहद्यच्च रथन्तरम् / वित्तिश्चैव विवित्तिश्च आकूतिः कूतिरेव च
ദർശവും പൗർണമാസവും, കൂടാതെ ബൃഹത്യും രഥന്തരവും; പിന്നെ വിത്തി, വിവിത്തി, ആകൂതി, കൂതി—ഇവയും (യജ്ഞനാമങ്ങളായി) പ്രസിദ്ധം.
Verse 7
विज्ञाता चैव विज्ञातो मनो यज्ञस्तथैव च / नामान्येतानि तेषां वै यज्ञानां प्रथितानि च
വിജ്ഞാതാ, വിജ്ഞാതൻ, കൂടാതെ മനോയജ്ഞവും; ഇവയാണ് അവരുടെ യജ്ഞങ്ങളുടെ പ്രസിദ്ധ നാമങ്ങൾ.
Verse 8
ब्रह्मशापेन तेजाताः पुनः स्वायंभुवे जिताः / स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः
ബ്രഹ്മശാപം മൂലം അവർ തേജസ്സറ്റവരായി; പിന്നെ സ്വായംഭുവ മന്വന്തരത്തിൽ ജയിക്കപ്പെട്ടു. സ്വാരോചിഷ മന്വന്തരത്തിൽ ‘തുഷിതർ’ എന്നും, ഉത്തമ മന്വന്തരത്തിൽ വീണ്ടും ‘സത്യർ’ എന്നും പ്രസിദ്ധരായി.
Verse 9
तामसे हरयो नाम वैकुण्ठा रेवतान्तरे / ते साध्याश्चाक्षुषे नाम्ना छन्दजा जज्ञिरे सुराः
താമസ മന്വന്തരത്തിൽ അവർ ‘ഹരയഃ’ എന്ന നാമത്തിൽ, റേവത മന്വന്തരത്തിൽ ‘വൈകുണ്ഠർ’ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടു. ചാക്ഷുഷ മന്വന്തരത്തിൽ അവർ ‘സാധ്യർ’ എന്ന നാമത്തോടെ, ഛന്ദസ്സിൽ നിന്നു ജനിച്ച ദേവന്മാരായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 10
धर्मपुत्रा महाभागाः साध्या ये द्वादशामराः / पूर्वं समनुसूयन्ते चाक्षुषस्यान्तरे मनोः
ധർമ്മന്റെ പുത്രന്മാരായ മഹാഭാഗ്യശാലികളായ ആ പന്ത്രണ്ടു സാധ്യദേവന്മാർ—ചാക്ഷുഷ മനുവിന്റെ മന്വന്തരത്തിൽ മുൻപേ തന്നെ എണ്ണപ്പെടുന്നു.
Verse 11
स्वारोचिषेंऽतरे ऽतीता देवा ये वै महौजसः / तुषिता नाम ते ऽन्योन्यमूचुर्वै चाक्षुषेंऽतरे
സ്വാരോചിഷ മന്വന്തരത്തിൽ കഴിഞ്ഞ മഹാതേജസ്സുള്ള ദേവന്മാർ, ‘തുഷിത’ എന്ന നാമധേയമുള്ളവർ ചാക്ഷുഷ മന്വന്തരത്തിൽ പരസ്പരം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 12
किञ्चिच्छिष्टे तदा तस्मिन्देवा वै तुषिताब्रुवन् / एतामेव महाभागां वयं साध्यां प्रविश्य वै
അതിൽ അല്പം ശേഷിക്കുമ്പോൾ തുഷിത ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—‘മഹാഭാഗേ, ഞങ്ങൾ സാധ്യരൂപത്തിൽ ഇതിലേക്കുതന്നെ പ്രവേശിക്കും.’
Verse 13
मन्वन्तरे भविष्यामस्तन्नः श्रेयो भविष्यति / एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः
‘ഞങ്ങൾ മന്വന്തരത്തിൽ പ്രത്യക്ഷരാകും; അതുതന്നെ ഞങ്ങൾക്ക് ശ്രേയസ്സാകും.’ എന്ന് പറഞ്ഞ് അവർ എല്ലാവരും ചാക്ഷുഷ മനുവിന്റെ കാലാന്തരത്തിൽ നിലകൊണ്ടു.
Verse 14
तस्यां द्वादश संभूता धर्मात्स्वायंभुवात्पुनः / नरनारायणो तत्र जज्ञाते पुनरेव हि
അവിടെ സ്വായംഭുവ ധർമ്മനിൽ നിന്നു പന്ത്രണ്ടുപേർ ജനിച്ചു; അവിടെയേ നര-നാരായണന്മാർ വീണ്ടും ജന്മമെടുത്തു.
Verse 15
विपश्चिदिन्द्रो यश्चाभूत्तथा सत्यो हरिश्च तौ / स्वारोचिषेंऽतरे पूर्वमास्तां तौ तुषितासुतौ
വിപശ്ചിത്-ഇന്ദ്രനും, അതുപോലെ സത്യ-ഹരിയും—ആ രണ്ടുപേരും മുമ്പ് സ്വാരോചിഷ മന്വന്തരത്തിൽ തുഷിതരുടെ പുത്രന്മാരായിരുന്നു.
Verse 16
तुषितानां तु साध्यात्वे नामान्येतानि चक्षते / मनो ऽनुमन्ता प्राणश्च नरो ऽपानश्च वीर्यवान्
തുഷിതരുടെ സാധ്യത്വത്തിൽ ഈ നാമങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു— മനസ്, അനുമന്താ, പ്രാണൻ, നരൻ, വീര്യവാനായ അപാനൻ।
Verse 17
वितिर्नयो हयश्चैव हंसो नारायणस्तथा / विभुश्चापि प्रभुश्चापि साध्या द्वादश जज्ञिरे
വിതി, നയ, ഹയ, ഹംസ, നാരായണൻ, വിഭു, പ്രഭു— ഇങ്ങനെ പന്ത്രണ്ടു സാധ്യർ ജനിച്ചു।
Verse 18
स्वायंभुवैंऽतरे पूर्वं ततः स्वारो चिषे पुनः / नामान्यासन्पुनस्तानि तुषितानां निबोधत
ആദ്യം സ്വായംഭുവ മന്വന്തരത്തിൽ, പിന്നെ സ്വാരോചിഷ മന്വന്തരത്തിലും— തുഷിതരുടെ അതേ നാമങ്ങൾ വീണ്ടും ഉണ്ടായിരുന്നു; അത് ഗ്രഹിക്കൂ।
Verse 19
प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च / चक्षुः श्रोत्रं रसो घ्राणं स्पर्शो बुद्धिर्मनस्तथा
പ്രാണൻ, അപാനൻ, ഉദാനൻ, സമാനൻ, വ്യാനൻ; കൂടാതെ ചക്ഷു, ശ്രോത്രം, രസം, ഘ്രാണം, സ്പർശം, ബുദ്ധി, മനസ്।
Verse 20
नामान्येतानि वै पूर्वं तुषितानां स्मृतानि च / वसोस्तु वसवः पुत्राः साध्यानामनुजाः स्मृताः
ഈ നാമങ്ങൾ മുമ്പേ തുഷിതരുടെതെന്നു പറഞ്ഞും സ്മരിച്ചും വന്നവയാണ്; വസുവിന്റെ പുത്രന്മാരായ വസുക്കൾ സാദ്ധ്യരുടെ അനുജരെന്നു സ്മൃതമാണ്।
Verse 21
धरो ध्रुवश्च सोमश्च आयुश्चैवानलो ऽनिलः / प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः
ധരൻ, ധ്രുവൻ, സോമൻ, ആയു, അനലൻ, അനിലൻ, പ്രത്യൂഷൻ, പ്രഭാസൻ—ഇവരാണ് എട്ട് വസുക്കൾ എന്നു പ്രസിദ്ധം.
Verse 22
धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यो रजस् तथा / ध्रुवपुत्रो ऽभवत्तात कालो लोकाप्रकालनः
ധരന്റെ പുത്രന്മാർ ദ്രവിണൻ, ഹുതഹവ്യൻ, രജസ്; ധ്രുവന്റെ പുത്രൻ, ഹേ താത, ലോകങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന കാലൻ ജനിച്ചു.
Verse 23
सोमस्य भगवान्वर्चा बुधश्च ग्रहबौधनः / धरोर्मी कलिलश्चैव पञ्च चन्द्रमसः सुताः
സോമന്റെ പുത്രന്മാർ ഭഗവാൻവർചാ, ഗ്രഹജ്ഞാനം ബോധിപ്പിക്കുന്ന ബുധൻ, കൂടാതെ ധരോർമി, കലില—ഇവരാണ് ചന്ദ്രന്റെ അഞ്ചു പുത്രന്മാർ.
Verse 24
आयस्य पुत्रो वैतण्ड्यः शमः शान्तस्तथैव च / स्कन्दः सनत्कुमारश्च जज्ञे पादेन तेजसः
ആയുവിന്റെ പുത്രന്മാർ വൈതണ്ഡ്യൻ, ശമൻ, ശാന്തൻ; കൂടാതെ തേജസ്സിന്റെ ഒരു അംശത്തിൽ നിന്ന് സ്കന്ദനും സനത്കുമാരനും ജനിച്ചു.
Verse 25
अग्नेः पुत्रं कुमारं तु स्वाहा जज्ञे श्रिया षृतम् / तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च प्रष्टजाः
അഗ്നിയുടെ പുത്രനായ കുമാരനെ സ്വാഹാ ശ്രീയാൽ സമൃദ്ധനാക്കി പ്രസവിച്ചു; അവന്റെ പുത്രന്മാർ ശാകൻ, വിശാഖൻ, നൈഗമേയൻ (പ്രഷ്ടജ) ആയിരുന്നു.
Verse 26
अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः / अविज्ञान गतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य च
അനിലന്റെ ഭാര്യ ശിവാ; അവളുടെ പുത്രൻ മനോജവൻ. അനിലന് മറ്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാർ—അവിജ്ഞാനം, ഗതി.
Verse 27
प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रमृषिं नाम्नाथ देवलम् / द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ
പ്രത്യൂഷന്റെ പുത്രൻ ദേവലൻ എന്ന ഋഷിയെന്നു അറിയപ്പെടുന്നു. ദേവലന് കൂടി രണ്ടു പുത്രന്മാർ—ക്ഷമാശീലരും മേധാവികളും.
Verse 28
बृहस्पतेश्तु भगिनी भुवना ब्रह्मवादिनी / योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमशक्ता चरति स्म ह
ബൃഹസ്പതിയുടെ സഹോദരി ഭുവനാ ബ്രഹ്മവാദിനിയായിരുന്നു. യോഗസിദ്ധിയാൽ സമ്പന്നയായി അവൾ സർവ്വലോകത്തും തടസ്സമില്ലാതെ സഞ്ചരിച്ചു.
Verse 29
प्रभासस्य तु भार्या सा वसूनामष्टमस्य ह / विश्वकर्मा सुतस्तस्याः प्रजापतिपतिर्विभुः
അവൾ വസുക്കളിൽ എട്ടാമനായ പ്രഭാസന്റെ ഭാര്യയായിരുന്നു. അവളിൽ നിന്നു വിശ്വകർമ്മൻ ജനിച്ചു; അദ്ദേഹം പ്രജാപതികളുടെ അധിപതിയും മഹാവിഭുവുമാണ്.
Verse 30
विश्वेदेवास्तु विश्वाया जज्ञिरे दश विश्रुताः / क्रतुर्दक्षः श्रवः सत्यः कालः मुनिस्तथा
വിശ്വയിൽ നിന്ന് പ്രസിദ്ധരായ പത്ത് വിശ്വേദേവന്മാർ ജനിച്ചു—ക്രതു, ദക്ഷ, ശ്രവ, സത്യ, കാല, മുനി മുതലായവർ.
Verse 31
पुरूरवो मार्द्रवसो रोचमानश्च ते दश / धर्मपुत्राः सुरा एते विश्वायां जज्ञिरे शुभाः
പുരൂരവ, മാർദ്രവസ, രോചമാനൻ—ആ പത്തു ശുഭദേവന്മാർ ധർമ്മപുത്രരായി വിശ്വയിൽ നിന്ന് ജനിച്ചു.
Verse 32
मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो भानवो भानुजाः स्मृताः / मुहूर्ताश्च मुहूर्ताया घोषलंबा ह्यजायत
മരുത്വതിയിൽ നിന്ന് മരുത്വന്തർ ജനിച്ചു; ഭാനുജയിൽ നിന്ന് ഭാനവർ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നവർ പിറന്നു; കൂടാതെ മുഹൂർത്തയിൽ നിന്ന് മുഹൂർത്തങ്ങളും ഘോഷലമ്പയും ജനിച്ചു.
Verse 33
संकल्पायां तु संजज्ञे विद्वान्संकल्प एव तु / नव वीथ्यस्तु जामायाः पथत्रयमुपाश्रिताः
സങ്കൽപയിൽ തന്നേ ജ്ഞാനിയായ ‘സങ്കൽപ’ ജനിച്ചു; ജാമയുടെ ഒമ്പത് വീഥികൾ മൂന്നു പഥങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചു നിലകൊണ്ടു.
Verse 34
पृथिवी विषयं सर्वमरुन्धत्यामजायत / एष सर्गः समाख्यातो विद्वान्धर्मस्य शाश्वतः
അരുന്ധതിയിൽ നിന്ന് ഭൂലോകസംബന്ധമായ സകലവും ജനിച്ചു; ശാശ്വതധർമ്മത്തെ അറിയുന്ന പണ്ഡിതർ ഇങ്ങനെ ഈ സൃഷ്ടിയെ പ്രസ്താവിച്ചു.
Verse 35
मुहूर्ताश्चैव तिथ्याश्च प्रतिभिः सह सुव्रताः / नामतः संप्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत
ഹേ സുവ്രതന്മാരേ! മുഹൂർത്തങ്ങളും തിഥികളും, പ്രതികളോടുകൂടെ—ഇനി ഞാൻ അവയുടെ നാമങ്ങൾ പറയും; എന്റെ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക.
Verse 36
अहोरात्रविभागश्च नक्षत्राणि समाश्रितः / मुहुर्त्ताः सर्वनक्षत्रा अहोरात्रभिदस्तथा
അഹോരാത്രവിഭാഗം നക്ഷത്രങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; എല്ലാ നക്ഷത്രങ്ങളിലുമുള്ള മുഹൂർത്തങ്ങളും അതുപോലെ ദിന-രാത്രി ഭേദം അറിയിക്കുന്നു.
Verse 37
अहोरात्रकलानां तु षडशीत्यधिकाः स्मृताः / रवेर्गति विशेषेण सर्वर्त्तुषु च नित्यशः
അഹോരാത്രകലകൾ എൺപത്താറിൽ അധികമാണെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; സൂര്യന്റെ ഗതിവിശേഷം അനുസരിച്ച് എല്ലാ ഋതുക്കളിലും ഇത് നിത്യമാണ്.
Verse 38
ततो वेदविदश्चैतां गतिमिच्छन्ति पर्वसु / अविशेषेषु कालेषु ज्ञेयः सवितृमानतः
അതിനാൽ വേദവിദ്വാന്മാർ പർവദിനങ്ങളിൽ ഈ ഗതിയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; പ്രത്യേകതയില്ലാത്ത കാലങ്ങളിൽ സവിതൃ (സൂര്യ) മാനപ്രകാരം അത് അറിയേണ്ടതാണ്.
Verse 39
रौद्रः सार्पस्तथा मैत्रः पित्र्यो वासव एव च / आप्यो ऽथ वैश्वदेवश्च ब्राह्मो मध्याह्नसंश्रितः
റൗദ്ര, സാർപ, മൈത്ര, പിത്ര്യ, വാസവ, ആപ്യ, വൈശ്വദേവ, ബ്രാഹ്മ—ഇവ മധ്യാഹ്നത്തെ ആശ്രയിച്ച (മുഹൂർത്തങ്ങൾ) ആകുന്നു.
Verse 40
प्राजापत्यस्तथैवेन्द्र इन्द्राग्नी निरृतिस्तथा / वारुणश्च यथार्यम्णो भगश्चापि दिनश्रिताः
പ്രാജാപത്യ, ഐന്ദ്ര, ഇന്ദ്രാഗ്നി, നൈരൃതി, വാരുണ, ആര്യമൻ, ഭഗ—ഇവയും ദിനഭാഗങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച (മുഹൂർത്തങ്ങൾ) ആകുന്നു.
Verse 41
एते दिनमुहूर्ताश्च दिवाकरविनिर्मिताः / शङ्कुच्छाया विशेषेण वेदितव्याः प्रमाणतः
ഇവ പകലിലെ മുഹൂർത്തങ്ങൾ, സൂര്യൻ നിർമിച്ചതാകുന്നു; ശങ്കുവിന്റെ നിഴലിന്റെ പ്രത്യേകതയാൽ, പ്രമാണത്തോടെ അറിയേണ്ടതാണ്.
Verse 42
अजैकपादहिर्बुध्न्यः पूषाश्वियमदेवताः / आग्नेयश्चापि विज्ञेयः प्राजापत्यस्तथैव च
അജൈകപാദ്, അഹിർബുധ്ന്യ, പൂഷാ, അശ്വിനികൾ, യമൻ—ഇവർ ദേവതകൾ; അതുപോലെ ആഗ്നേയവും പ്രാജാപത്യവും അറിയേണ്ടതാണ്.
Verse 43
सौम्यश्चापि तथादित्यो बार्हस्पत्यश्च वैष्मवः / सावित्रश्च तथा त्वाष्ट्रो वायव्यश्चेति संग्रहः
സൗമ്യ, ആദിത്യ, ബാർഹസ്പത്യ, വൈഷ്ണവ; അതുപോലെ സാവിത്ര, ത്വാഷ്ടൃ, വായവ്യ—ഇതാണ് സംഗ്രഹം.
Verse 44
एते रात्रेर्मुहूर्त्ताः स्युः क्रमोक्ता दश पञ्च च / इन्दोर्गत्युदया ज्ञेया नाडिका आदितस्तथा
ഇവയാണ് രാത്രിയിലെ മുഹൂർത്തങ്ങൾ, ക്രമമായി പറഞ്ഞത്—പതിനഞ്ച്. ചന്ദ്രന്റെ ഗതിയും ഉദയവും നോക്കി, ആദ്യം നാഡികയും അറിയേണ്ടതാണ്.
Verse 45
कालावस्थास्त्विमास्त्वेते मुहूर्त्ता देवताः स्मृताः / सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि विहितानि च
ഇവയാണ് കാലാവസ്ഥകൾ; ഇവയെ മുഹൂർത്ത-ദേവതകളായി സ്മരിക്കുന്നു. കൂടാതെ സർവ്വഗ്രഹങ്ങൾക്കായി മൂന്നു സ്ഥാനങ്ങൾ മാത്രമേ വിധിച്ചിട്ടുള്ളൂ.
Verse 46
दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विद्याद्यथाक्रमम् / स्थानं जारद्गवं सध्ये तथैरावतमुत्तरम्
ഇവയെ ക്രമമായി ദക്ഷിണം, ഉത്തരം, മധ്യം എന്നു അറിയണം. മധ്യത്തിൽ ജാരദ്ഗവത്തിന്റെ സ്ഥാനം; ഉത്തരത്തിൽ ഐരാവത (വീഥി) സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
Verse 47
वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिह तत्त्वतः / अश्विनी कृत्तिका याम्यं नागवीथीति विश्रुता
ഇവിടെ തത്ത്വമായി ദക്ഷിണദിക്കിൽ വൈശ്വാനരൻ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അശ്വിനി, കൃത്തിക എന്നീ നക്ഷത്രങ്ങൾ യാമ്യ (ദക്ഷിണ) ഭാഗത്ത്; അത് ‘നാഗവീഥി’ എന്നു പ്രസിദ്ധം.
Verse 48
ब्राह्मं सौम्यं तथार्द्रा च गजवीथीति शब्दिता / पुष्याश्लेषे तथादित्यं वीथी चैरावती मता
ബ്രാഹ്മം, സൗമ്യം, ആർദ്രാ—ഇവ ‘ഗജവീഥി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. പുഷ്യവും ആശ്ലേഷയും കൂടിയ ആദിത്യൻ—ഇത് ‘ഐരാവതീ’ വീഥിയെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
Verse 49
तिस्रस्तु विथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते / पूर्वोत्तरे च फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी स्मृता
ഈ മൂന്ന് വീഥികളും ‘ഉത്തരോ മാർഗം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ വടക്കുകിഴക്കിൽ (പൂർവോത്തര) ഉള്ള രണ്ട് ഫൽഗുനികളും മഘയും ‘ആർഷഭീ’ (വീഥി) എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 50
हस्तश्चित्रा तथा स्वाती गोवीथीति तु शब्दिता / ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी जारद्गवी मता
ഹസ്തം, ചിത്രാ, സ്വാതി—ഇവ ‘ഗോവീഥി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ജ്യേഷ്ഠ, വിശാഖ, അനുരാധ—ഇവ ‘ജാരദ്ഗവീ’ വീഥിയെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
Verse 51
एतास्तु वीथयस्तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते / मूलं पूर्वोत्तराषाढे अजवीथ्याभिशब्दिते
ഇവ മൂന്നു വീഥികളാണ്; ഇതേ ‘മധ്യമ മാർഗം’ എന്നു പറയുന്നു. പൂർവോത്തരാഷാഢയിൽ ഉള്ള മൂലം ‘അജവീഥി’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധം.
Verse 52
श्रवणं च धनिष्ठा च मार्गी शतभिषक्तथा / वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैव कीर्त्तिता
ശ്രവണവും ധനിഷ്ഠയും, കൂടാതെ ശതഭിഷക്—ഇവ ‘മാർഗീ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ഭാദ്രപദത്തിൽ വൈശ്വാനരീയും രേവതിയും പ്രസിദ്ധമെന്നു കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 53
एतास्तु वीथयस्तिस्रो दक्षिणे मार्ग उच्यते / अष्टाविशति याः कन्या दक्षः सोमाय ता ददौ
ഈ മൂന്നു വീഥികൾ ‘ദക്ഷിണ മാർഗം’ എന്നു പറയുന്നു. ആ ഇരുപത്തെട്ട് കന്യകളെ ദക്ഷൻ സോമനു നല്കി.
Verse 54
सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस्ता ज्यौतिषे परिकीर्त्तिताः / तासामपत्यान्यभवन्दीप्तयो ऽमिततेजसः
നക്ഷത്രനാമധാരികളായ ഇവരെല്ലാം ജ്യോതിഷശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസ്താവിതരാണ്. അവരുടെ സന്തതി അമിതതേജസ്സോടെ ദീപ്തമായി ഉദിച്ചു.
Verse 55
यास्तु शेषास्तदा कन्याः प्रतिजग्राह कश्यपः / चतुर्दशा महाभागाः सर्वास्ता लोकमातरः
അപ്പോൾ ശേഷിച്ച കന്യകളെ കശ്യപൻ സ്വീകരിച്ചു. ആ പതിനാലു മഹാഭാഗ്യവതികൾ എല്ലാം ലോകമാതാക്കളാണ്.
Verse 56
अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठारिष्टानायुः खशा तथा / सुरभिर्विनता ताम्रा मुनिः क्रोधवशा तथा
അദിതി, ദിതി, ദനു, കാഷ്ഠാ, അരിഷ്ടാ, അനായു, ഖശാ; അതുപോലെ സുരഭി, വിനതാ, താമ്രാ, മുനി, ക്രോധവശാ—ഇവരും (പ്രജാപത്നിമാർ) ആയിരുന്നു.
Verse 57
कद्रूर्माता च नागानां प्रजास्तासां निबोधत / स्वायंभुवे ऽन्तरे तात ये द्वादश सुरोत्तमाः
കദ്രൂ നാഗങ്ങളുടെ മാതാവായിരുന്നു; അവരുടെ സന്തതിയെ അറിഞ്ഞുകൊൾക. ഹേ താതാ! സ്വായംഭുവ മന്വന്തരത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന പന്ത്രണ്ടു ശ്രേഷ്ഠ ദേവന്മാർ (എന്നും പറയുന്നു).
Verse 58
वैकुण्ठा नाम ते साध्या बभूवुश्चाक्षुषेंऽतरे / उपस्थितेंऽतरे ह्यस्मिन्पुनर्वैवस्वतस्य ह
‘വൈകുണ്ഠ’ എന്ന നാമമുള്ള സാധ്യദേവന്മാർ ചാക്ഷുഷ മന്വന്തരത്തിൽ ഉദ്ഭവിച്ചു; ഈ അന്തരം വന്നപ്പോൾ പിന്നെയും വൈവസ്വത മന്വന്തരം വരുന്നു.
Verse 59
आराधिता आदित्या ते समेत्योचुः परस्परम् / एतामेव महाभागामदितिं संप्रविश्य वै
ആരാധനയാൽ പ്രസന്നരായ ആ ആദിത്യർ ഒന്നിച്ചുകൂടി പരസ്പരം പറഞ്ഞു—“ഈ മഹാഭാഗ്യവതിയായ അദിതിയിലേക്കുതന്നെ പ്രവേശിച്ച് (നാം ജന്മം എടുക്കാം).”
Verse 60
वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्योगादर्द्धेन तेजसा / गच्छेम पुत्रतामस्यास्तन्नः श्रेयो भविष्यति
ഈ വൈവസ്വത മന്വന്തരത്തിൽ നാം യോഗബലത്താൽ, നമ്മുടെ തേജസ്സിന്റെ പകുതിയോടെ, അവളുടെ പുത്രത്വം പ്രാപിക്കാം; അതുതന്നെ നമ്മുടെ ശ്രേയസ്സാകും.
Verse 61
एवमुक्त्वा तु ते सर्वे वर्त्तमानेंऽतरे तदा / जज्ञिरे द्वादशादित्या मारीयात्कश्यपात्पुनः
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ആ അന്തരകാലത്ത് അവർ എല്ലാവരും; മരീചിയുടെ പുത്രിയിൽ നിന്ന് കശ്യപനാൽ വീണ്ടും ദ്വാദശ ആദിത്യർ ജനിച്ചു.
Verse 62
शतक्रतुश्च विष्णुश्च जज्ञाते पुनरेव हि / वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्नरनारायणौ तदा
ശതക്രതു (ഇന്ദ്രൻ)യും വിഷ്ണുവും തീർച്ചയായും വീണ്ടും ജനിച്ചു; ഈ വൈവസ്വത മന്വന്തരത്തിൽ അപ്പോൾ അവർ നര-നാരായണരായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 63
तेषामपि हि देवानां निधनोत्पत्तिरुच्यते / यथा सूर्यस्य लोके ऽस्मिन्नुदयास्तमयावुभौ
ആ ദേവന്മാർക്കും ജനനവും നാശവും ഉണ്ടെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; ഈ ലോകത്ത് സൂര്യന്റെ ഉദയവും അസ്തമയവും ഇരുവരും ഉള്ളതുപോലെ.
Verse 64
दृष्टानुश्रविके यस्मात्सक्ताः शब्दादिलक्षणे / अष्टात्मके ऽणिमाद्ये च तस्मात्ते जज्ञिरे सुराः
ദൃഷ്ടവും അനുശ്രവികവുമായ വിഷയങ്ങളിൽ, ശബ്ദാദി ലക്ഷണങ്ങളിൽ, അണിമാദി അഷ്ടസിദ്ധികളിലും അവർ ആസക്തരായതിനാൽ—അതുകൊണ്ട് അവർ സുരർ (ദേവന്മാർ) ആയി ജനിച്ചു.
Verse 65
इत्येष विषये रागः संभूत्याः कारणं स्मृतम् / ब्रह्मशापेन संभूता जयाः स्वायंभुवे जिताः
ഇങ്ങനെ വിഷയങ്ങളിലേക്കുള്ള രാഗം ജനനത്തിന്റെ കാരണമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; ബ്രഹ്മശാപത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ‘ജയ’കൾ സ്വായംഭുവ മന്വന്തരത്തിൽ ജയിക്കപ്പെട്ടു (പരാജിതരായി).
Verse 66
स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः / तामसे हरयो देवा जाताश्चा रिष्टवे तु वै
സ്വാരോചിഷ മന്വന്തരത്തിൽ തുഷിതരും സത്യരുമായ ദേവഗണങ്ങൾ ജനിച്ചു; ഉത്തമ മന്വന്തരത്തിലും അവരെപ്പറ്റി പറയുന്നു. താമസ മന്വന്തരത്തിൽ ഹരയ ദേവന്മാർ ജനിച്ചു; അരിഷ്ടനുവേണ്ടിയും ദേവപ്രകടനം ഉണ്ടായി.
Verse 67
वैकुण्ठाश्चाश्रुषे साध्या आदित्याः सप्तमे पुनः / धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा
ആശ്രുഷ മന്വന്തരത്തിൽ വൈകുണ്ഠരും സാധ്യരുമായ ദേവഗണങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; ഏഴാം മന്വന്തരത്തിൽ ആദിത്യർ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ധാതാ, അര്യമാ, മിത്രൻ, വരുണൻ, അംശൻ, ഭഗൻ—ഇവരാണ് ആദിത്യർ.
Verse 68
इन्द्रो विवस्वान्पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः / ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यजः
ഇന്ദ്രൻ, വിവസ്വാൻ, പൂഷാ, പർജന്യൻ—ഇവരാണ് പത്താമൻ (ആദിത്യൻ) എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്. തുടർന്ന് ത്വഷ്ടാ, തുടർന്ന് വിഷ്ണു; അജഘന്യൻ, ജഘന്യജൻ എന്നും (പറയപ്പെടുന്നു).
Verse 69
इत्येते द्वादशादित्याः कश्यपस्य सुता विभोः / सुरभ्यां कश्यपाद्रुद्रा एकादश विजज्ञिरे
ഇങ്ങനെ ഈ പന്ത്രണ്ടു ആദിത്യർ വിഭുവായ കശ്യപന്റെ പുത്രന്മാർ. സുരഭിയുടെ ഗർഭത്തിൽ കശ്യപനാൽ പതിനൊന്ന് രുദ്രന്മാർ ജനിച്ചു.
Verse 70
महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती / अङ्गारकं तथा सर्पं निरृतिं सदसत्पतिम्
മഹാദേവന്റെ പ്രസാദത്താൽ തപസ്സിലൂടെ ആ സതി (സുരഭി) പാക്വയായി; അവൾ അങ്കാരകൻ, സർപ്പം, നിരൃതി, സദസത്പതി എന്നിവരെയും (ജനിപ്പിച്ചു).
Verse 71
अचैकपादहिर्बुध्न्यौ द्वावेकं च ज्वरं तथा / भुवनं चेश्वरं मृत्युं कपालीति च विशुतम्
അചൈകപാദനും അഹിർബുധ്ന്യനും—ഈ രണ്ടുപേർ; കൂടാതെ ‘ജ്വര’ എന്ന ഒരാൾ. ‘ഭുവന’, ‘ഈശ്വര’, ‘മൃത്യു’, ‘കപാലി’ എന്ന നാമങ്ങളും പ്രസിദ്ധം.
Verse 72
देवानेकादशैतांस्तु रुद्रांस्त्रिभुवनेश्वरान् / तपसोग्रेण महाता सुरभिस्तानजीजनत्
ത്രിഭുവനാധിപതികളായ ആ ഏകാദശ രുദ്രദേവന്മാരെ മഹത്തായ ഘോരതപസ്സിന്റെ ബലത്തോടെ സുരഭി ജനിപ്പിച്ചു.
Verse 73
ततो दुहितरावन्ये सुरभिर्देव्यजायत / रोहिणी चैव सुभगां गान्धवी च यशस्विनीम्
പിന്നീട് ദേവിയായ സുരഭിയിൽ നിന്ന് മറ്റെരണ്ട് പുത്രിമാർ ജനിച്ചു—സൗഭാഗ്യവതിയായ രോഹിണിയും യശസ്വിനിയായ ഗാന്തവിയും.
Verse 74
रोहिण्या जज्ञिरे कन्याश्चतस्रो लोकविश्रुताः / सुरूपा हंसकाली च भद्रा कामदुघा तथा
രോഹിണിയിൽ നിന്ന് ലോകപ്രസിദ്ധമായ നാല് പുത്രിമാർ ജനിച്ചു—സുരൂപാ, ഹംസകാളി, ഭദ്രാ, കാമദുഘാ.
Verse 75
सुषुवे गाः कामदुघा सुरूपा तनयद्वयम् / हंसकाली तु महिषान्भद्रायस्त्वविजातयः
കാമദുഘാ പശുക്കളെ പ്രസവിച്ചു; സുരൂപാ രണ്ടു പുത്രന്മാരെ പ്രസവിച്ചു. ഹംസകാളി മഹിഷങ്ങളെ പ്രസവിച്ചു; ഭദ്രയിൽ നിന്ന് ‘അവിജാത’ (മറ്റു) സന്തതി ഉദിച്ചു.
Verse 76
विश्रुतास्तु महाभागा गान्धर्व्या वाजिनः सुताः / उच्चैःश्रवादयो जाताः खेचरास्ते मनोजवाः
ഗാന്ധർവിയിൽ നിന്നു വാജിനന്റെ മഹാഭാഗ്യവാന്മാരായ പുത്രന്മാർ പ്രസിദ്ധരായി; ഉച്ചൈഃശ്രവാ മുതലായവരായി അവർ ഖേചരന്മാർ, മനോവേഗമുള്ളവർ ആയി ജനിച്ചു.
Verse 77
श्वेताः शोणाः पिशङ्गास्च सारङ्गा हरि तार्जुनाः / उक्ता देवोपवाह्यास्ते गान्धर्वियोनयो हयाः
അവർ ശ്വേതം, ശോണം, പിശംഗം, സാരംഗം, ഹരി, താർജുനം എന്നീ വർണങ്ങളുള്ളവരെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; അവർ ദേവന്മാർക്ക് വാഹനയോഗ്യരായ, ഗാന്ധർവീയോനിയിൽ ജനിച്ച കുതിരകളാണ്.
Verse 78
भूयो जज्ञे सुरभ्यास्तु श्रीमांश्चन्द्रप्रभो वृषः / स्रग्वी ककुद्मान्द्युतिमा नमृतालयसंभवः
വീണ്ടും സുരഭിയിൽ നിന്നു ശ്രീമാനായി, ചന്ദ്രപ്രഭപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ഒരു വൃഷഭൻ ജനിച്ചു; അവൻ സ്രഗ്വി, കകുദ്മാൻ, ദ്യുതിമാൻ; അമൃതാലയത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതല്ല.
Verse 79
सुरभ्यनुमते दत्तो ध्वजो माहेश्वरस्तु सः / इत्येते कश्यपसुता रुद्रादित्याः प्रकीर्त्तिताः
സുരഭിയുടെ അനുമതിയോടെ അവൻ മാഹേശ്വരധ്വജമായി ദത്തനായി; ഇങ്ങനെ ഇവർ കശ്യപപുത്രന്മാരായ ‘രുദ്രാദിത്യർ’ എന്നു പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 80
धर्मपु पुत्राः स्मृताः साध्या विश्वे च वसवस्तथा / यथेन्धनवशाद्वह्निरेकस्तु बहुधा भवेत्
സാധ്യർ, വിശ്വേദേവർ, വസുക്കൾ—ഇവർ ധർമ്മന്റെ പുത്രന്മാരെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; ഇന്ധനത്തിന്റെ വ്യത്യാസം കൊണ്ടു ഒരേ അഗ്നി പലവിധമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതുപോലെ.
Verse 81
भवत्येकस्तथा तद्वन्मूर्त्तीनां स पिता महः / एको ब्रह्मान्तकश्चैव पुरुषश्चैति तत्र यः
അവൻ ഒരുവനേ; അവൻ തന്നെയാണ് എല്ലാ മൂർത്തികളുടെയും മഹാപിതാവ്. അവിടെയുളള ആ ഒരുവൻ ബ്രഹ്മാ, അന്തകൻ, പുരുഷൻ എന്നും പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 82
एकस्यैताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयंभुवः / ब्राह्मी च पौरुषी चैव कालाख्या चेति ताः स्मृताः
സ്വയംഭുവിന്റെ ഏക സത്തയ്ക്കു ഈ മൂന്നു തനുക്കൾ സ്മൃതമാണ്—ബ്രാഹ്മീ, പൗരുഷീ, കാലാഖ്യാ എന്നു.
Verse 83
या तत्र राजसी तस्य तनुः सा वै प्रजाकरी / मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा
അവിടെയുള്ള അവന്റെ രാജസീ തനു പ്രജാസൃഷ്ടികരിയെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു; കാലാഖ്യ തനു പ്രജാക്ഷയകരിയാകുന്നു.
Verse 84
सात्त्विकी पौरुषी या तु सा तनुः पालिका स्मृता / राजसी ब्रह्मणो या तु मारीचः कश्यपो ऽभवत्
സാത്ത്വികമായ പൗരുഷീ തനു പാലകിയെന്നു സ്മൃതമാണ്. ബ്രഹ്മന്റെ രാജസീ തനുവിൽ നിന്നു മാരീചിയും കശ്യപനും ഉദ്ഭവിച്ചു.
Verse 85
तामसी चान्तकृद्या तु तदंशो विष्णुरुच्यते
അന്തം വരുത്തുന്ന താമസീ തനുവിന്റെ അംശം വിഷ്ണുവെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 86
त्रैलोक्ये ताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो वै प्रजाकरी / मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा
ത്രൈലോക്യത്തിൽ മൂന്ന് തനുക്കൾ പ്രജാസൃഷ്ടികരികളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ‘കാല’ എന്ന പേരുള്ളത് പ്രജാക്ഷയകരിയെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു।
Verse 87
सृजत्यथानुगृह्णाति तथा संहरति प्रजाः / एवमेताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो हि स्वयंभुवः
അവൻ പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, പിന്നെ അനുഗ്രഹിക്കുന്നു, അതുപോലെ സംഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഇങ്ങനെ സ്വയംഭുവിന്റെ മൂന്ന് തനുക്കൾ സ്മൃതമാണ്।
Verse 88
प्राजापत्या च रौद्रा च वैष्णवी चेति तास्त्रिधा / एतास्तन्वः स्मृता देवा धर्मशास्त्रे पुरातने
അവ മൂന്ന് വിധം—പ്രാജാപത്യ, റൗദ്ര, വൈഷ്ണവീ; പുരാതന ധർമ്മശാസ്ത്രത്തിൽ ഈ തനുക്കൾ ദേവസ്വരൂപങ്ങളായി സ്മൃതമാണ്।
Verse 89
सांख्ययोगरतैर्धीरैः पृथगेकार्थदर्शिभिः / अभिजातिप्रभावज्ञैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
സാംഖ്യയോഗത്തിൽ രതരായ ധീരർ, വേറിട്ടിരുന്നാലും ഏകാർത്ഥദർശികൾ, അഭിജാതി-പ്രഭാവം അറിയുന്ന തത്ത്വദർശി മുനിമാർ (ഇങ്ങനെ പറയുന്നു).
Verse 90
एकत्वेन पृथक्त्वेन तासु भिन्नाः प्रजास्त्विमाः / इदं परमिदं नेति ब्रुवते भिन्नदर्शिनः
ഏകത്വവും പൃഥക്ത്വവും എന്ന നിലയിൽ ഈ പ്രജകൾ അവയിൽ വ്യത്യസ്തമാണ്; ഭിന്നദർശികൾ ‘ഇത് പരമം, ഇത് അല്ല’ എന്നു പറയുന്നു।
Verse 91
ब्रह्माणां कारणं के चित्केचिदाहुः प्रजापतिम् / केचिद्भवं परत्वेन प्राहुर्विष्णुं तथापरे
ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ കാരണമെന്നു ചിലർ പ്രജാപതിയെ പറയുന്നു; ചിലർ പരമത്വത്തിൽ ഭവൻ (ശിവൻ)നെ, മറ്റുള്ളവർ വിഷ്ണുവിനെ പറയുന്നു।
Verse 92
अभिज्ञानेन संभूताः सक्तारिष्टविचेतसः / सत्त्वं कालं च देशं च कार्यं चावेक्ष्य कर्म च
അവർ ജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവരായിട്ടും ആസക്തിയും ഭയവും കൊണ്ട് ചിത്തം കലങ്ങിയവർ; സത്ത്വം, കാലം, ദേശം, കാര്യം, കർമ്മം എന്നിവ നോക്കി വിലയിരുത്തുന്നു।
Verse 93
कारणं तु स्मृता ह्येते नानार्थेष्विह देवताः / एकं प्रशंसमानस्तु सर्वानेवप्रशसति
ഇവിടെ പല അർത്ഥങ്ങളിൽ ഈ ദേവതകളെ കാരണമെന്നു സ്മരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഒരുത്തനെ സ്തുതിക്കുന്നവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ എല്ലാവരെയും സ്തുതിക്കുന്നു।
Verse 94
एकं निन्दति यस्त्वेषां सर्वानेव स निन्दति / न प्रद्वेषस्ततः कार्यो देवतासु विजानता
ഇവരിൽ ഒരുത്തനെ നിന്ദിക്കുന്നവൻ എല്ലാവരെയും നിന്ദിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അറിഞ്ഞവൻ ദേവതകളോടു വൈരം പുലർത്തരുത്।
Verse 95
न शक्या ईश्वराज्ञातुमैश्वर्येण व्यवस्थिताः / एकत्वात्स त्रिधा भूत्वा संप्रमोहयति प्रजाः
ഈശ്വരന്റെ ആജ്ഞ അറിയുക ദുഷ്കരം; അവൻ ഐശ്വര്യത്തിൽ സ്ഥാപിതൻ. അവൻ ഒരുവനായിട്ടും ത്രിരൂപമായി പ്രജകളെ മോഹിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 96
एतेषां वै त्रयाणां तु विचिन्वन्त्यन्तरं जनाः / जिज्ञासवः परीहन्ते सक्ता दुष्टा विचेतसः
ഈ മൂന്നിന്റെയും ഇടയിൽ ജനങ്ങൾ വ്യത്യാസം തേടുന്നു. ജിജ്ഞാസുക്കളും വഴിതെറ്റുന്നു; ആസക്തരും ദുഷ്ടരും ചഞ്ചലചിത്തരും മോഹിതരാകുന്നു.
Verse 97
इदं परमिदं नेति संरंभाद्भिन्नदर्शिनः / यातुधाना विशेषा ये पिशाचाश्चैव नान्तरम्
‘ഇത് പരം, ഇത് അല്ല’ എന്ന അഹങ്കാരത്തിൽ അവർ ഭിന്നദർശികളാകുന്നു. യാതുധാനൻ, പിശാചൻ മുതലായ പ്രത്യേക രൂപങ്ങളിലും യഥാർത്ഥത്തിൽ വ്യത്യാസമില്ല.
Verse 98
एकः स तु पृथक्त्वेन स्वयं भूत्वा च तिष्ठति / गुणमात्रात्मिकाभिस्तु तनुभिर्मोहयन्प्रजाः
അവൻ ഒരുവനേ; വേറിട്ട രൂപങ്ങളായി സ്വയം ഭവിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നു. ഗുണമാത്രസ്വഭാവമുള്ള ദേഹങ്ങളാൽ പ്രജകളെ മോഹിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 99
तेष्वेकं यजते यो वै स तदा यजते त्रयम् / तस्माद्देवास्त्रयो ह्येते नैरन्तर्येणधिष्टताः
അവരിൽ ഒരുത്തനെ ആരാധിക്കുന്നവൻ, അപ്പോൾ മൂവരെയും ആരാധിക്കുന്നവനാകുന്നു. അതിനാൽ ഈ മൂന്ന് ദേവന്മാർ ഇടവിടാതെ ഒരേ അധിഷ്ഠാനത്തിൽ അധിഷ്ഠിതരാണ്.
Verse 100
तस्मात्पृथक्त्वमेकत्वं संख्या संख्ये गतागतम् / अल्पत्वं वा बहुत्वं वा तेषु को ज्ञातुमर्हति
അതുകൊണ്ട് അവരിൽ വേർപാട് ആണോ ഏകത്വമോ, സംഖ്യയും എണ്ണലും വരവ്-പോക്ക് ആണോ, അല്പത്വമോ ബഹുത്വമോ—ഇവയെ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരാണ് അറിയാൻ യോഗ്യൻ?
Verse 101
तस्मात्सृष्ट्वानुगृह्णति ग्रसते चैव सर्वशः / गुणात्मकत्ववै कल्पये तस्मादेकः स उच्यते
അതുകൊണ്ട് അവൻ സൃഷ്ടിച്ച് അനുഗ്രഹിക്കുന്നു; എല്ലായിടത്തും എല്ലാം ഗ്രസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവൻ ഗുണമയസ്വരൂപൻ എന്നു കൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ അവൻ ഒരുവനെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 102
रुद्रं ब्रह्माणमिन्द्रं च लोकपालानृषीन्मनून् / देवं तमेकं बहुधा प्राहुर्नारायणं द्विजाः
രുദ്രൻ, ബ്രഹ്മാവ്, ഇന്ദ്രൻ, ലോകപാലകർ, ഋഷികൾ, മനുക്കൾ—ഇവയൊക്കെയും രൂപങ്ങളായി ആ ഏകദേവനെ ദ്വിജർ പലവിധമായി ‘നാരായണൻ’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 103
प्राजापत्या च रौद्री च तनुर्या चैव वैष्णवी / मन्वन्तरेषु वै तिस्र आवर्त्तन्ते पुनः पुनः
പ്രാജാപത്യ, രൗദ്രീ, വൈഷ്ണവീ—ഈ മൂന്ന് തനുക്കൾ മന്വന്തരങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു.
Verse 104
क्षेत्रज्ञा अपि चान्ये ऽस्य विभोर्जायन्त्यनुग्रहात् / तेजसा यशसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च
ഈ വിഭുവിന്റെ അനുഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് മറ്റു ക്ഷേത്രജ്ഞരും ജനിക്കുന്നു—തേജസ്, യശസ്, ബുദ്ധി, ശ്രുതി, ബലം എന്നിവയോടെ.
Verse 105
जायन्ते तत्समाश्चैव तानपीमान्निबोधत / राजस्या ब्रह्मणोंऽशेन मारीचः कश्यपो ऽभवत्
അവനോടു സമാനരായ മറ്റുള്ളവരും ജനിക്കുന്നു—അവരെയും അറിയുക. രാജസ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അംശത്തിൽ നിന്ന് മരീചി കശ്യപനായി.
Verse 106
तामस्यास्तस्य चांशेन कालो रुद्रः स उच्यते / सात्त्विक्याश्च तथांशेन यज्ञो विष्णुरजा यत
അവന്റെ താമസാംശത്തിൽ നിന്നാണ് കാലരൂപനായ രുദ്രൻ എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്; അതുപോലെ സാത്ത്വികാംശത്തിൽ നിന്നാണ് യജ്ഞസ്വരൂപനായ വിഷ്ണു പ്രത്യക്ഷനാകുന്നത്।
Verse 107
त्रिषु कालेषु तस्यैता ब्रह्ममस्तनवो द्विजाः / मन्वन्तरेष्विह स्रष्टुमावर्त्तन्ते पुनः पुनः
മൂന്നു കാലങ്ങളിലും ഇവ ബ്രഹ്മന്റെ മഹത്തായ തനുക്കളാണ്, ഹേ ദ്വിജന്മാരേ; മന്വന്തരങ്ങളിൽ സൃഷ്ടിക്കുവാൻ അവ വീണ്ടും വീണ്ടും മടങ്ങിവരുന്നു।
Verse 108
मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्रजाः स्थावरजङ्गमाः / युगादौ सकृदुत्पन्नास्तिष्ठन्तीहाप्रसंयमात्
എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളിലും സ്ഥാവര-ജംഗമ പ്രജകൾ യുഗാരംഭത്തിൽ ഒരിക്കൽ ജനിച്ച്, സംഹാരനിയമം സംഭവിക്കാതിരുന്നതിനാൽ ഇവിടെ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു।
Verse 109
प्राप्ते प्राप्ते तु कल्पान्ते रुद्रः संहरति प्रजाः / कालो भूत्वा युगात्मासौ रुद्रः संहरते पुनः
കൽപാന്തം വന്നുവരുമ്പോഴൊക്കെയും രുദ്രൻ പ്രജകളെ സംഹരിക്കുന്നു; യുഗാത്മാവായി അതേ രുദ്രൻ കാലരൂപത്തിൽ വീണ്ടും സംഹരിക്കുന്നു।
Verse 110
संप्राप्ते चैव कल्पान्ते सप्तरशिमर्दिवाकरः / भूत्वा संवर्त्तकादित्यस्त्रींल्लोकांश्च दहत्युत
കൽപാന്തം സമ്പ്രാപിക്കുമ്പോൾ, ഏഴ് കിരണങ്ങളുള്ള ദിവാകരൻ സംവർതക ആദിത്യരൂപം ധരിച്ചു മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ദഹിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 111
विष्णुः प्रजानुग्रहकृत्सदा पालयति प्रजाः / तस्यां तस्यामवस्थायां तत उत्पाद्य कारणम्
വിഷ്ണു സദാ പ്രജകളോടു അനുകമ്പ കാണിച്ച് അവരെ പരിപാലിക്കുന്നു. ഓരോ അവസ്ഥയിലും ആ ഉത്ഭവത്തിന്റെ കാരണവും അവൻ തന്നെയാകുന്നു.
Verse 112
सत्त्वोद्रिक्ता तु या प्रोक्ता ब्रह्मणः पौरुषी तनुः / तस्याशेन च विज्ञेयो मनोः स्वायंभुवेन्तरे
സത്ത്വം അധികമായതായി പറയപ്പെടുന്ന ബ്രഹ്മാവിന്റെ പൗരുഷീ തനു; അതിന്റെ അംശം കൊണ്ടാണ് സ്വായംഭുവ മന്വന്തരത്തിൽ ഇത് അറിയപ്പെടുന്നത്.
Verse 113
आकृत्यां मनसा देव उत्पन्नः प्रथमं विभुः / ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे
സർവ്വവ്യാപിയായ ദേവൻ ആദ്യം മനസ്സാൽ രൂപപ്പെട്ട ആകൃതിയിൽ ഉദ്ഭവിച്ചു. പിന്നെ സ്വാരോചിഷ മന്വന്തരമെത്തുമ്പോൾ അതേ ദേവൻ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 114
तुषितायां समुत्पन्नो ह्यजितस्तुषितैः सह / औत्तमे ह्यन्तरे वापि ह्यजितस्तु पुनः प्रभुः
തുഷിത ദേവഗണത്തിൽ അജിതൻ തുഷിതരോടൊപ്പം ഉദ്ഭവിച്ചു. ഔത്തമ മന്വന്തരത്തിലും ആ പ്രഭു അജിതൻ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 115
सत्यायामभवत्सत्यः सह सत्यैः सुरोत्तमैः / तामसस्यातरे चापि स देवः पुनरेव हि
സത്യാ ദേവഗണത്തിൽ സത്യൻ, ‘സത്യ’ എന്ന ശ്രേഷ്ഠ ദേവന്മാരോടൊപ്പം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. താമസ മന്വന്തരത്തിലും ആ ദേവൻ തീർച്ചയായും വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 116
हरिण्यां हरिभिः सार्द्धं हरिरेव बभूव ह / वैवस्वतेन्तरे चापि हरिर्देवेः पुनस्तु सः
ഹരിണ്യയോടും ഹരിഗണങ്ങളോടും കൂടി സ്വയം ഹരിയേ അവതരിച്ചു. വൈവസ്വത മന്വന്തരത്തിലും അതേ ഹരി ദേവിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും അവതരിച്ചു.
Verse 117
वैकुण्ठो नामतो जज्ञे विधूतरजसैः सह / मरीचात्कश्यपाद्विष्णुरदित्यां संबभूव ह
അവൻ ‘വൈകുണ്ഠൻ’ എന്ന നാമത്തോടെ, രജസ്സു നീങ്ങിയ ദേവഗണങ്ങളോടുകൂടെ ജനിച്ചു. മരീചിവംശീയനായ കശ്യപനാൽ വിഷ്ണു അദിതിയുടെ ഗർഭത്തിൽ അവതരിച്ചു.
Verse 118
त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकञ्जित्वा विष्णुस्त्रिविक्रमः / प्रत्यपादयदिन्द्राय दैवतैश्चैव स प्रभुः
മൂന്നു പാദചുവടുകളാൽ ഈ ലോകങ്ങളെ ജയിച്ച് വിഷ്ണു ത്രിവിക്രമനായി. ആ പ്രഭു ദേവന്മാരോടുകൂടെ ഇന്ദ്രന് അവന്റെ രാജ്യം വീണ്ടും ഏല്പിച്ചു.
Verse 119
इत्येतास्तनवो जाता व्यतीताः सप्तसप्तसु / मन्वन्तरेष्वतीतेषु याभिः संरक्षिताः प्रजाः
ഇങ്ങനെ ഈ അവതാര-തനുക്കൾ ഏഴു ഏഴു മന്വന്തരങ്ങളിൽ ജനിച്ച് കടന്നുപോയി; അവയാൽ പ്രജകൾ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 120
यस्माद्विश्वमिदं सर्वं जायते लीयते पुनः / यस्यांशेनामराः सर्वे जायन्ते त्रिदिवेश्वराः
ആരിൽ നിന്നാണ് ഈ സർവ്വവിശ്വവും ജനിച്ച് വീണ്ടും അവനിൽ തന്നേ ലയിക്കുന്നത്; അവന്റെ അംശത്താൽ എല്ലാ അമരന്മാരും, ത്രിദിവത്തിന്റെ അധിപതികളായ ദേവന്മാരും ജനിക്കുന്നു.
Verse 121
वर्द्धन्ते तेजसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च / यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा
തേജസ്, ബുദ്ധി, ശ്രുതി, ബലം എന്നിവകൊണ്ട് വർദ്ധിക്കുന്നവർ; വിഭൂതിമയമായ സത്ത്വവും ശ്രീസമ്പന്നവും ഉർജ്ജിതവുമായതെല്ലാം അങ്ങനെ തന്നെ പ്രകാശിക്കുന്നു।
Verse 122
तत्तदेवावगच्छध्वं विष्णोस्तेजोंऽशसंभवम् / स एव जायतेंऽशेन केचिदिच्छन्ति मानवाः
ഇതുതന്നെ ഗ്രഹിക്കുവിൻ—ഇത് വിഷ്ണുവിന്റെ തേജസ്സിന്റെ അംശത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതാണ്; അതേ ദൈവം അംശരൂപത്തിൽ ജനിക്കുന്നു എന്നു ചില മനുഷ്യർ ആഗ്രഹിക്കുന്നു।
Verse 123
एके विवदमानास्तु दृष्टान्ताच्च ब्रुवन्ति हि / एषां न विद्यते भेदस्त्रयाणां द्युसदामिह
ചിലർ വാദിച്ചു ഉദാഹരണങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി പറയുന്നു—ഇവിടെ ഈ മൂന്നു ദിവ്യവാസികളിൽ ഭേദമില്ല।
Verse 124
जायन्ते पोहयन्त्यं शैरीश्वरा योगमायया
ആ ശൈരീശ്വരർ യോഗമായയാൽ ജനിക്കുകയും (ലോകത്തെ) മോഹിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 125
तस्मात्तेषां प्रचारे तु युक्तायुक्तं न विद्यते / भूतानुवादिना माद्या मध्यस्था भूतवादिनाम्
അതുകൊണ്ട് അവരുടെ പ്രവൃത്തിയിൽ യുക്തി-അയുക്തി എന്ന ഭേദമില്ല; അവർ ഭൂതാനുവാദികൾ, മദ്യാസക്തർ, ഭൂതവാദികളുടെ ഇടയിൽ മധ്യസ്ഥരും ആകുന്നു।
Verse 126
भूतानुवादिनः सक्तस्त्रयश्चैव प्रवादिनाम् / परीक्ष्य चानुगृह्णन्ति निगृह्णन्ति खलान्स्वयम्
പ്രവാദികളിൽ മൂന്നു വിഭാഗം പേർ ഭൂത-ജീവവൃത്താന്തം പറയുന്നതിൽ ആസക്തർ; അവർ പരിശോധിച്ച് സജ്ജനരെ അനുഗ്രഹിക്കുകയും ദുഷ്ടരെ സ്വയം നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 127
मत्तः पूर्व्वे च ते तस्मात्प्रभवश्च ततो ऽधिकाः / तथाधिकरणैरतैर्यथा तत्त्वनिदर्शकाः
അവർ എനിക്കുമുമ്പെയും ഉള്ളവർ; അതിനാൽ അവരുടെ ഉദ്ഭവം എനിൽ നിന്നുതന്നെ, കൂടാതെ അതിലും അധിക മഹിമയുള്ളവർ; തത്ത്വദർശനം കാണിക്കുന്ന അധിഷ്ഠാനങ്ങളിൽ അവർ നിരതരാണ്.
Verse 128
देवानां देवभूताश्च ते वै सर्वप्रवर्त्तकाः / कर्म्मणां महतां ते हि कर्त्तारो जगदीश्वराः
അവർ ദേവന്മാരുടെയും ദേവസ്വരൂപർ; അവർ തന്നെയാണ് സർവ്വപ്രവർത്തകർ. മഹത്തായ കര്മ്മങ്ങളുടെ കര്ത്താക്കൾ അവർ തന്നെയാണ് ജഗദീശ്വരർ.
Verse 129
श्रुतिज्ञैः कारणैरेतैश्चतुर्भिः परिकीर्त्तिताः / बालिशास्ते न जानन्ति दैवतानि प्रभागशः
ശ്രുതിജ്ഞരായ പണ്ഡിതർ ഈ നാലു കാരണങ്ങളെ പ്രസ്താവിച്ചു; എന്നാൽ മൂഢർ ദേവതകളെ വിഭാഗഭേദമായി അറിയുന്നില്ല.
Verse 130
इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं योगेश्वरान्प्रति / कुर्याद्योगबलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महांश्चरेत्
ഇവിടെ യോഗേശ്വരന്മാരെ ഉദ്ദേശിച്ച് ഈ ശ്ലോകം ഉദാഹരിക്കുന്നു: യോഗബലം പ്രാപിച്ച് അങ്ങനെ ചെയ്യുക; അവരൊക്കെയുമായി മഹത്തായ മാർഗത്തിൽ ചരിക്കുക.
Verse 131
प्राप्नुयाद्विषयांश्चैव पुनश्चोर्द्ध्व तपश्चरेत् / संहरेत पुनः सर्व्वान्सूर्य्यो ज्योतिर्गणानिव
അവൻ വിഷയങ്ങളെയും പ്രാപിച്ചു, പിന്നെ വീണ്ടും ഊർദ്ധ്വമുഖനായി തപസ്സു ചെയ്യും. തുടർന്ന് സൂര്യൻ ജ്യോതിസ്സമൂഹങ്ങളെ സംഹരിക്കുന്നതുപോലെ, എല്ലാം വീണ്ടും സംഹരിക്കും.
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds Dharma’s familial line: Dharma’s ten wives (given by Dakṣa Prācetasa) and the emergence of the twelve Sādhyas as a key divine class, framed within manvantara-based recurrence.
It treats deity-classes as cyclical offices: groups such as the Tuṣitas, Satyas, Haris, and Vaikuṇṭhas appear in different manvantaras, sometimes due to conditions like Brahmā’s curse, and are re-identified according to the governing manvantara context.
In the sampled material it is primarily lineage-and-time: it uses genealogical enumeration (vaṃśa) to situate divine classes within successive manvantaras, rather than presenting bhūvana-kośa measurements or planetary distances.