Adhyaya 16

Verse 1

श्रीबादरायणिरुवाच अथ देवऋषी राजन् सम्परेतं नृपात्मजम् । दर्शयित्वेति होवाच ज्ञातीनामनुशोचताम् ॥ १ ॥

ശ്രീ ശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു: ഹേ രാജാവേ, ദേവർഷി നാരദൻ മരിച്ച രാജകുമാരനെ വിലപിക്കുന്ന ബന്ധുക്കൾക്ക് കാണിച്ചുകൊടുത്തിട്ട് ഇപ്രകാരം അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 2

श्रीनारद उवाच जीवात्मन् पश्य भद्रं ते मातरं पितरं च ते । सुहृदो बान्धवास्तप्ता: शुचा त्वत्कृतया भृशम् ॥ २ ॥

ശ്രീ നാരദ മുനി പറഞ്ഞു: ഹേ ജീവാത്മാവേ, നിനക്ക് മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ. നിന്റെ മാതാപിതാക്കളെ നോക്കൂ. നിന്റെ വിയോഗത്താൽ നിന്റെ സുഹൃത്തുക്കളും ബന്ധുക്കളും അതീവ ദുഃഖിതരായിരിക്കുന്നു.

Verse 3

कलेवरं स्वमाविश्य शेषमायु: सुहृद्‌वृत: । भुङ्‌क्ष्व भोगान् पितृप्रत्तानधितिष्ठ नृपासनम् ॥ ३ ॥

നീ അകാലത്തിൽ മരിച്ചതിനാൽ, നിന്റെ ആയുസ്സ് ഇനിയും ബാക്കിയുണ്ട്. അതിനാൽ നിന്റെ ശരീരത്തിൽ വീണ്ടും പ്രവേശിച്ച്, സുഹൃത്തുക്കളാലും ബന്ധുക്കളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് ബാക്കി ജീവിതം ആസ്വദിക്കുക. നിന്റെ പിതാവ് നൽകിയ രാജകീയ സൗകര്യങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് സിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുക.

Verse 4

जीव उवाच कस्मिञ्जन्मन्यमी मह्यं पितरो मातरोऽभवन् । कर्मभिर्भ्राम्यमाणस्य देवतिर्यङ्‌नृयोनिषु ॥ ४ ॥

ജീവൻ പറഞ്ഞു: എന്റെ കർമ്മഫലങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് ഞാൻ ദേവന്മാർ, മൃഗങ്ങൾ, മനുഷ്യർ എന്നീ യോനികളിൽ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു. അപ്പോൾ ഏത് ജന്മത്തിലാണ് ഇവർ എന്റെ മാതാപിതാക്കളായിരുന്നത്? യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരും എന്റെ മാതാപിതാക്കളല്ല.

Verse 5

बन्धुज्ञात्यरिमध्यस्थमित्रोदासीनविद्विष: । सर्व एव हि सर्वेषां भवन्ति क्रमशो मिथ: ॥ ५ ॥

കാലക്രമേണ എല്ലാവരും എല്ലാവർക്കും സുഹൃത്തുക്കളും, ബന്ധുക്കളും, ശത്രുക്കളും, മധ്യസ്ഥരും, ഉദാസീനരുമായി മാറുന്നു. ഈ ബന്ധങ്ങളൊന്നും ശാശ്വതമല്ല.

Verse 6

यथा वस्तूनि पण्यानि हेमादीनि ततस्तत: । पर्यटन्ति नरेष्वेवं जीवो योनिषु कर्तृषु ॥ ६ ॥

സ്വർണ്ണം മുതലായ ചരക്കുകൾ വാങ്ങൽ-വിൽപ്പനയുടെ ക്രമത്തിൽ ഒരിടത്തിൽ നിന്ന് മറ്റിടത്തേക്ക് മാറുന്നതുപോലെ, ജീവൻ തന്റെ കർമ്മഫലവശാൽ വ്യത്യസ്ത പിതാക്കളിലൂടെ വിവിധ യോനികളിലെ ദേഹങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ച് ലോകമൊട്ടാകെ സഞ്ചരിക്കുന്നു।

Verse 7

नित्यस्यार्थस्य सम्बन्धो ह्यनित्यो द‍ृश्यते नृषु । यावद्यस्य हि सम्बन्धो ममत्वं तावदेव हि ॥ ७ ॥

നിത്യമായ ജീവന്റെ ദേഹാധിഷ്ഠിതബന്ധം മനുഷ്യരിൽ അനിത്യമായി കാണപ്പെടുന്നു. ബന്ധം നിലനിൽക്കുന്നത്രയും ‘എന്റെത്’ എന്ന മമതയും നിലനിൽക്കും; ബന്ധം വിട്ടാൽ മമതയും അകലും।

Verse 8

एवं योनिगतो जीव: स नित्यो निरहङ्‌कृत: । यावद्यत्रोपलभ्येत तावत्स्वत्वं हि तस्य तत् ॥ ८ ॥

ഇങ്ങനെ യോനിയിൽ പ്രവേശിച്ച ജീവൻ നിത്യനാണ്; യഥാർത്ഥത്തിൽ അഹങ്കാരരഹിതനുമാണ്. ഏത് ദേഹത്തിൽ എത്രകാലം അവൻ അനുഭവപ്പെടുന്നുവോ അത്രകാലം അതിനെ ‘എന്റെത്’ എന്നു കരുതുന്നു; ദേഹം നശിക്കുമ്പോൾ ബന്ധവും അവസാനിക്കുന്നു. അതിനാൽ വ്യർത്ഥമായ ഹർഷ-ശോകങ്ങളിൽ കുടുങ്ങരുത്।

Verse 9

एष नित्योऽव्यय: सूक्ष्म एष सर्वाश्रय: स्वद‍ृक् । आत्ममायागुणैर्विश्वमात्मानं सृजते प्रभु: ॥ ९ ॥

ഈ ജീവൻ നിത്യനും അവ്യയനും സൂക്ഷ്മനും സർവാശ്രയനും സ്വയംദൃഷ്ട സാക്ഷിയുമാണ്. എങ്കിലും അത്യന്തം സൂക്ഷ്മനായതിനാൽ ആത്മമായയുടെ ഗുണങ്ങളാൽ മോഹിതനായി, തന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് തനിക്കായി വിവിധ ദേഹങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു।

Verse 10

न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रिय: स्व: परोऽपि वा । एक: सर्वधियां द्रष्टा कर्तृणां गुणदोषयो: ॥ १० ॥

ഈ ജീവന് ആരും പ്രിയനല്ല, ആരും അപ്രിയനല്ല; സ്വന്തം-പരൻ എന്ന ഭേദവും ഇല്ല. അവൻ ഒരുത്തൻ തന്നെ എല്ലാവരുടെ ബുദ്ധികളുടെ ദ്രഷ്ടാവും, കർത്താക്കളുടെ ഗുണദോഷങ്ങളുടെ സാക്ഷി മാത്രവുമാണ്।

Verse 11

नादत्त आत्मा हि गुणं न दोषं न क्रियाफलम् । उदासीनवदासीन: परावरद‍ृगीश्वर: ॥ ११ ॥

പരമാത്മാവ് ഗുണങ്ങളെയോ ദോഷങ്ങളെയോ കർമ്മഫലങ്ങളെയോ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. കാര്യകാരണങ്ങൾക്ക് സാക്ഷിയായി ഉദാസീനനെപ്പോലെ വർത്തിക്കുന്ന ഈശ്വരനാണവൻ.

Verse 12

श्रीबादरायणिरुवाच इत्युदीर्य गतो जीवो ज्ञातयस्तस्य ते तदा । विस्मिता मुमुचु: शोकं छित्त्वात्मस्‍नेहश‍ृङ्खलाम् ॥ १२ ॥

ശ്രീ ശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു: ആ ജീവൻ ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞ് പോയപ്പോൾ, ചിത്രകേതുവും ബന്ധുക്കളും വിസ്മയിച്ചു. അവർ സ്നേഹത്തിന്റെ ചങ്ങല പൊട്ടിച്ച് ദുഃഖം ഉപേക്ഷിച്ചു.

Verse 13

निर्हृत्य ज्ञातयो ज्ञातेर्देहं कृत्वोचिता: क्रिया: । तत्यजुर्दुस्त्यजं स्‍नेहं शोकमोहभयार्तिदम् ॥ १३ ॥

ബന്ധുക്കൾ മൃതശരീരത്തിന് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ നിർവ്വഹിച്ചു. ശോകം, മോഹം, ഭയം, വേദന എന്നിവ നൽകുന്നതും ഉപേക്ഷിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമായ ആ സ്നേഹത്തെ അവർ ഉപേക്ഷിച്ചു.

Verse 14

बालघ्‍न्यो व्रीडितास्तत्र बालहत्याहतप्रभा: । बालहत्याव्रतं चेरुर्ब्राह्मणैर्यन्निरूपितम् । यमुनायां महाराज स्मरन्त्यो द्विजभाषितम् ॥ १४ ॥

കുട്ടിയെ കൊന്ന രാജ്ഞിമാർ ലജ്ജിക്കുകയും അവരുടെ പ്രഭ മങ്ങുകയും ചെയ്തു. ബ്രാഹ്മണരുടെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം അവർ യമുനാ നദീതീരത്ത് പ്രായശ്ചിത്ത വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചു.

Verse 15

स इत्थं प्रतिबुद्धात्मा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभि: । गृहान्धकूपान्निष्क्रान्त: सर:पङ्कादिव द्विप: ॥ १५ ॥

ബ്രാഹ്മണരുടെ ഉപദേശത്താൽ ജ്ഞാനോദയം ലഭിച്ച ചിത്രകേതു, ചെളിയിൽ നിന്ന് ആനയെന്നപോലെ, ഗൃഹസ്ഥജീവിതമാകുന്ന ഇരുണ്ട കിണറ്റിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നു.

Verse 16

कालिन्द्यां विधिवत् स्‍नात्वा कृतपुण्यजलक्रिय: । मौनेन संयतप्राणो ब्रह्मपुत्राववन्दत ॥ १६ ॥

രാജാവ് കാലിന്ദി (യമുന)യിൽ വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃകൾക്കും ദേവതകൾക്കും ജലതർപ്പണം അർപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് മൗനം പാലിച്ച് ഇന്ദ്രിയ-മനസ്സുകൾ നിയന്ത്രിച്ച് ബ്രഹ്മപുത്രന്മാരായ അങ്കിരസനും നാരദനും പ്രണാമം ചെയ്തു.

Verse 17

अथ तस्मै प्रपन्नाय भक्ताय प्रयतात्मने । भगवान्नारद: प्रीतो विद्यामेतामुवाच ह ॥ १७ ॥

അതിനുശേഷം ശരണാഗതനും ഭക്തനും ആത്മസംയമിയുമായ ചിത്രകേതുവിൽ പ്രസന്നനായ ഭഗവാൻ നാരദൻ ഈ ദിവ്യവിദ്യ ഉപദേശിച്ചു.

Verse 18

ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नम: सङ्कर्षणाय च ॥ १८ ॥ नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये । आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतद‍ृष्टये ॥ १९ ॥

ॐ—ഹേ ഭഗവാൻ വാസുദേവാ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഞങ്ങൾ നിന്റെ ധ്യാനം ചെയ്യുന്നു. പ്രദ്യുമ്നൻ, അനിരുദ്ധൻ, സങ്കർഷണൻ എന്നിവർക്കും നമസ്കാരം. ഹേ ശുദ്ധ വിജ്ഞാനസ്വരൂപാ, പരമാനന്ദമൂർത്തേ, ആത്മാരാമാ, പരമശാന്താ, ദ്വൈതദൃഷ്ടിക്ക് അതീതനായ പ്രഭോ—നിനക്കു പ്രണാമം.

Verse 19

ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नम: सङ्कर्षणाय च ॥ १८ ॥ नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये । आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतद‍ृष्टये ॥ १९ ॥

ॐ—ഹേ ഭഗവാൻ വാസുദേവാ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഞങ്ങൾ നിന്റെ ധ്യാനം ചെയ്യുന്നു. പ്രദ്യുമ്നൻ, അനിരുദ്ധൻ, സങ്കർഷണൻ എന്നിവർക്കും നമസ്കാരം. ഹേ ശുദ്ധ വിജ്ഞാനസ്വരൂപാ, പരമാനന്ദമൂർത്തേ, ആത്മാരാമാ, പരമശാന്താ, ദ്വൈതദൃഷ്ടിക്ക് അതീതനായ പ്രഭോ—നിനക്കു പ്രണാമം.

Verse 20

आत्मानन्दानुभूत्यैव न्यस्तशक्त्यूर्मये नम: । हृषीकेशाय महते नमस्तेऽनन्तमूर्तये ॥ २० ॥

ഹേ പ്രഭോ! സ്വാത്മാനന്ദാനുഭവത്താൽ നീ പ്രകൃതിയുടെ തരംഗങ്ങളെ അതിക്രമിച്ചിരിക്കുന്നവൻ; നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹൃഷീകേശാ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അധിപതേ, മഹത്തമാ! അനന്തരൂപനായ നിനക്കു പ്രണാമം.

Verse 21

वचस्युपरतेऽप्राप्य य एको मनसा सह । अनामरूपश्चिन्मात्र: सोऽव्यान्न: सदसत्पर: ॥ २१ ॥

വാക്കും മനസ്സും സമീപിക്കാനാകാത്ത, നാമ‑രൂപാതീതനായ ശുദ്ധചൈതന്യസ്വരൂപനും സത്‑അസത്‌ക്കപ്പുറമുള്ളവനുമായ ആ പ്രഭു പ്രസന്നനായി ഞങ്ങളെ കാക്കട്ടെ।

Verse 22

यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यप्येति जायते । मृण्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नम: ॥ २२ ॥

ഏത് പരബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഈ ജഗത് ജനിച്ച്, അതിൽ തന്നെ നിലകൊണ്ട്, അതിൽ തന്നെ ലയിക്കുന്നതോ—മണ്ണുപാത്രങ്ങൾ മണ്ണിൽ നിന്നുണ്ടായി മണ്ണിലേയ്ക്ക് മടങ്ങുന്നതുപോലെ—ആ ബ്രഹ്മനു നമസ്കാരം।

Verse 23

यन्न स्पृशन्ति न विदुर्मनोबुद्धीन्द्रियासव: । अन्तर्बहिश्च विततं व्योमवत्तन्नतोऽस्म्यहम् ॥ २३ ॥

ആകാശംപോലെ അകത്തും പുറത്തും വ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, മനസ്സ്‑ബുദ്ധി‑ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ‑പ്രാണൻ അവനെ സ്പർശിക്കുകയോ അറിയുകയോ ചെയ്യില്ല; അവനേ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു।

Verse 24

देहेन्द्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशविद्धा: प्रचरन्ति कर्मसु । नैवान्यदा लौहमिवाप्रतप्तं स्थानेषु तद् द्रष्ट्रपदेशमेति ॥ २४ ॥

അഗ്നിസംഗത്തിൽ ഇരുമ്പ് ചുവന്നുതിളങ്ങി ദഹിപ്പിക്കുന്ന ശക്തി നേടുന്നതുപോലെ, ദേഹം‑ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ‑പ്രാണൻ‑മനം‑ബുദ്ധി ഇവ സ്വയം ജഡമായിരുന്നാലും ഭഗവാന്റെ ചൈതന്യാംശം പ്രവേശിക്കുമ്പോഴേ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടൂ; അതില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കില്ല।

Verse 25

ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सकलसात्वतपरिवृढनिकर करकमलकुड्‌मलोपलालितचरणारविन्दयुगल परमपरमेष्ठिन्नमस्ते ॥ २५ ॥

ॐ—ഷഡൈശ്വര്യസമ്പൂർണ്ണനായ മഹാപുരുഷ ഭഗവാനെ നമസ്കാരം. ശ്രേഷ്ഠ സാത്വത ഭക്തസമൂഹം തങ്ങളുടെ കമലകുട്മലസദൃശമായ കൈകളാൽ എപ്പോഴും മൃദുവായി സേവിക്കുന്ന യുഗള പദ്മപാദങ്ങളുള്ള പരമ പരമേഷ്ഠി, സർവ്വ വിഭൂതികളുടെ അധിപതേ—നിനക്കു പ്രണാമം।

Verse 26

श्रीशुक उवाच भक्तायैतां प्रपन्नाय विद्यामादिश्य नारद: । ययावङ्गिरसा साकं धाम स्वायम्भुवं प्रभो ॥ २६ ॥

ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു—പൂർണ്ണ ശരണാഗതനായ ഭക്തൻ ചിത്രകേതുവിന് നാരദൻ ഈ വിദ്യ/പ്രാർത്ഥന സമ്പൂർണ്ണമായി ഉപദേശിച്ചു. ഹേ പരീക്ഷിത്! തുടർന്ന് നാരദൻ മഹർഷി അങ്ഗിരസിനോടൊപ്പം സ്വായംഭുവ ധാമമായ ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 27

चित्रकेतुस्तु तां विद्यां यथा नारदभाषिताम् । धारयामास सप्ताहमब्भक्ष: सुसमाहित: ॥ २७ ॥

നാരദൻ ഉപദേശിച്ച ആ വിദ്യയെ ചിത്രകേതു വെള്ളം മാത്രം കുടിച്ച് ഉപവസിച്ച്, ഒരു ആഴ്ച മുഴുവൻ അത്യന്തം ഏകാഗ്രതയോടെ നിരന്തരം ജപിച്ച് ധരിച്ചു.

Verse 28

तत: स सप्तरात्रान्ते विद्यया धार्यमाणया । विद्याधराधिपत्यं च लेभेऽप्रतिहतं नृप ॥ २८ ॥

ഹേ നൃപ പരീക്ഷിത്! ഏഴ് രാത്രികളുടെ അവസാനം, ആ വിദ്യയെ നിരന്തരം ധരിച്ചു അഭ്യസിച്ചതിന്റെ ഫലമായി ചിത്രകേതു തടസ്സമില്ലാത്ത വിധ്യാധരലോകാധിപത്യവും നേടി.

Verse 29

तत: कतिपयाहोभिर्विद्ययेद्धमनोगति: । जगाम देवदेवस्य शेषस्य चरणान्तिकम् ॥ २९ ॥

പിന്നീട് കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ, ആ വിദ്യയുടെ പ്രഭാവത്തിൽ അവന്റെ മനസ്സ് കൂടുതൽ പ്രകാശിതമായി; ദേവദേവനായ ശേശൻ (അനന്തദേവൻ) എന്നവന്റെ പാദപദ്മങ്ങളുടെ ശരണത്തിൽ അവൻ എത്തി.

Verse 30

मृणालगौरं शितिवाससं स्फुरत्- किरीटकेयूरकटित्रकङ्कणम् । प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनं वृतं ददर्श सिद्धेश्वरमण्डलै: प्रभुम् ॥ ३० ॥

ശേഷപ്രഭുവിന്റെ ശരണത്തിലെത്തിയ ചിത്രകേതു അവനെ ദർശിച്ചു—താമരയുടെ മൃണാളനാരുപോലെ വെളുത്തവൻ, നീലനിറ വസ്ത്രധാരി; തിളങ്ങുന്ന കിരീടം, കെയൂരങ്ങൾ, കടിബന്ധം, കങ്കണങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് അലങ്കൃതൻ. മുഖം പ്രസന്നസ്മിതം, കണ്ണുകൾ അരുണവർണ്ണം; സനത്കുമാരാദി സിദ്ധേശ്വരമണ്ഡലങ്ങൾ ചുറ്റിപ്പറ്റി നിന്നു.

Verse 31

तद्दर्शनध्वस्तसमस्तकिल्बिष: स्वस्थामलान्त:करणोऽभ्ययान्मुनि: । प्रवृद्धभक्त्या प्रणयाश्रुलोचन: प्रहृष्टरोमानमदादिपुरुषम् ॥ ३१ ॥

പരമേശ്വരന്റെ ദർശനം മാത്രത്തിൽ മഹാരാജാ ചിത്രകേതുവിന്റെ എല്ലാ മലിനതകളും നശിച്ചു; അദ്ദേഹം തന്റെ മൂല കൃഷ്ണചൈതന്യത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി പൂർണ്ണമായി ശുദ്ധനായി. അദ്ദേഹം മൗനവും ഗൗരവവും കൈവരിച്ചു; പ്രേമവശാൽ കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് കണ്ണീർ ഒഴുകി, രോമാഞ്ചം പുളകിച്ചു. മഹാഭക്തിയും സ്നേഹവും കൊണ്ട് ആദിപുരുഷനായ ഭഗവാനെ സാഷ്ടാംഗം നമസ്കരിച്ചു.

Verse 32

स उत्तमश्लोकपदाब्जविष्टरं प्रेमाश्रुलेशैरुपमेहयन्मुहु: । प्रेमोपरुद्धाखिलवर्णनिर्गमो नैवाशकत्तं प्रसमीडितुं चिरम् ॥ ३२ ॥

പ്രേമാശ്രുവിന്റെ തുള്ളികളാൽ ചിത്രകേതു വീണ്ടും വീണ്ടും ഉത്തമശ്ലോകനായ ഭഗവാന്റെ പദപദ്മങ്ങളുടെ വിശ്രമസ്ഥാനത്തെ നനച്ചു. പ്രേമപരവശതയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ഠം മുട്ടിപ്പോയതിനാൽ, ഏറെ നേരം ഒരു അക്ഷരവും ഉച്ചരിച്ച് യോജ്യമായ പ്രാർത്ഥന അർപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.

Verse 33

तत: समाधाय मनो मनीषया बभाष एतत्प्रतिलब्धवागसौ । नियम्य सर्वेन्द्रियबाह्यवर्तनं जगद्गुरुं सात्वतशास्त्रविग्रहम् ॥ ३३ ॥

പിന്നീട് ബുദ്ധിയാൽ മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ബാഹ്യവിഷയങ്ങളിൽ നിന്നു നിയന്ത്രിച്ച്, അദ്ദേഹം യോജ്യമായ വാക്കുകൾ വീണ്ടെടുത്തു. അങ്ങനെ ജഗദ്ഗുരുവും സാത്വതശാസ്ത്രങ്ങളുടെ സാക്ഷാത് വിഗ്രഹവുമായ ഭഗവാനോടു പ്രാർത്ഥനകൾ ആരംഭിച്ചു.

Verse 34

चित्रकेतुरुवाच अजित जित: सममतिभि: साधुभिर्भवान् जितात्मभिर्भवता । विजितास्तेऽपि च भजता- मकामात्मनां य आत्मदोऽतिकरुण: ॥ ३४ ॥

ചിത്രകേതു പറഞ്ഞു—ഹേ അജിത പ്രഭോ! നിങ്ങളെ ആരും ജയിക്കാനാവില്ല; എങ്കിലും സമദർശികളായ, മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും നിയന്ത്രിച്ച സാദുഭക്തർ നിങ്ങളെ ജയിക്കുന്നു. കാരണം ഭൗതികലാഭം ആഗ്രഹിക്കാത്ത ഭക്തരോടു നിങ്ങൾ കാരണമില്ലാത്ത കൃപയാൽ അത്യന്തം കരുണാമയൻ; നിങ്ങൾ നിങ്ങളെത്തന്നെ അവർക്കു നല്കുന്നു, അതിനാൽ അവർ നിങ്ങളെ വശീകരിക്കുന്നു.

Verse 35

तव विभव: खलु भगवन् जगदुदयस्थितिलयादीनि । विश्वसृजस्तेꣷशांशा स्तत्र मृषा स्पर्धन्ति पृथगभिमत्या ॥ ३५ ॥

ഹേ ഭഗവൻ! ഈ ജഗത്തും അതിന്റെ ഉദയം, സ്ഥിതി, ലയം എന്നിവ എല്ലാം നിങ്ങളുടെ വൈഭവം മാത്രമാണ്. ബ്രഹ്മാദി സൃഷ്ടികർത്താക്കളും നിങ്ങളുടെ അംശത്തിന്റെ അംശമാത്രം; അവരുടെ പരിമിത സൃഷ്ടിശക്തി അവരെ ഈശ്വരന്മാരാക്കുന്നില്ല. തങ്ങളെ വേറിട്ട പ്രഭുക്കളെന്നു കരുതുന്ന ബോധം വെറും മിഥ്യാഗർവ്വം മാത്രമാണ്; അത് സാധുവല്ല.

Verse 36

परमाणुपरममहतो- स्त्वमाद्यन्तान्तरवर्ती त्रयविधुर: । आदावन्तेऽपि च सत्त्वानां यद् ध्रुवं तदेवान्तरालेऽपि ॥ ३६ ॥

ഹേ പ്രഭോ! പരമാണുവിൽ നിന്ന് മഹാബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങൾ വരെ എല്ലാറ്റിന്റെയും ആദി, മധ്യം, അന്ത്യം എന്നിവയിൽ നീ തന്നെയാണ്. എങ്കിലും നീ അനാദി-അനന്തൻ, നിത്യൻ; സൃഷ്ടിയില്ലാത്തപ്പോഴും നീ ആദിശക്തിയായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 37

क्षित्यादिभिरेष किलावृत: सप्तभिर्दशगुणोत्तरैरण्डकोश: । यत्र पतत्यणुकल्प: सहाण्डकोटिकोटिभिस्तदनन्त: ॥ ३७ ॥

ഓരോ ബ്രഹ്മാണ്ഡവും ഭൂമി, ജലം, അഗ്നി, വായു, ആകാശം, മഹത്തത്ത്വം, അഹങ്കാരം എന്നീ ഏഴ് ആവരണങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഓരോ പാളിയും മുൻപത്തേതിനെക്കാൾ പത്തിരട്ടി. ഇങ്ങനെ അനവധി ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങൾ നിനക്കുള്ളിൽ അണുക്കളെപ്പോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് നീ ‘അനന്തൻ’ ആകുന്നു.

Verse 38

विषयतृषो नरपशवो य उपासते विभूतीर्न परं त्वाम् । तेषामाशिष ईश तदनु विनश्यन्ति यथा राजकुलम् ॥ ३८ ॥

ഹേ ഈശ്വരാ! വിഷയതൃഷ്ണയിൽ മുങ്ങിയ മനുഷ്യരൂപമുള്ള മൃഗങ്ങൾ നിന്നെ ആരാധിക്കാതെ ദേവന്മാരുടെ ചെറു വിഭൂതികളെ പൂജിക്കുന്നു. അവരുടെ അനുഗ്രഹങ്ങളും നശിക്കുന്നു—രാജാവ് ഇല്ലാതായാൽ രാജകുലത്തിന്റെ മഹിമ മായുന്നതുപോലെ.

Verse 39

कामधियस्त्वयि रचिता न परम रोहन्ति यथा करम्भबीजानि । ज्ञानात्मन्यगुणमये गुणगणतोऽस्य द्वन्द्वजालानि ॥ ३९ ॥

ഹേ പരമേശ്വരാ! ഭൗതിക ആഗ്രഹങ്ങളിൽ ആസക്തരായവരും ജ്ഞാനസ്വരൂപനും ഗുണാതീതനുമായ നിന്നെ ഭജിച്ചാൽ പുനർജന്മബന്ധത്തിൽ വീഴുകയില്ല; വറുത്ത വിത്തുകൾ മുളയ്ക്കാത്തതുപോലെ. ദ്വന്ദ്വജാലം ഗുണങ്ങളിൽ നിന്നാണ്, എന്നാൽ നിന്റെ സാന്നിധ്യം അതിനെ മുറിക്കുന്നു.

Verse 40

जितमजित तदा भवता यदाह भागवतं धर्ममनवद्यम् । निष्किञ्चना ये मुनय आत्मारामा यमुपासतेऽपवर्गाय ॥ ४० ॥

ഹേ അജേയ പ്രഭോ! നീ നിർമലമായ ഭാഗവതധർമ്മം ഉപദേശിച്ചതുതന്നെ നിന്റെ വിജയം. കുമാരന്മാരെപ്പോലെ നിഷ്കിഞ്ചനരും ആത്മാരാമരുമായ മുനികൾ മോക്ഷത്തിനായി ആ ഭാഗവതധർമ്മം സ്വീകരിച്ച് നിന്റെ പദ്മപാദങ്ങളിൽ ശരണം തേടുന്നു.

Verse 41

विषममतिर्न यत्र नृणां त्वमहमिति मम तवेति च यदन्यत्र । विषमधिया रचितो य: स ह्यविशुद्ध: क्षयिष्णुरधर्मबहुल: ॥ ४१ ॥

മനുഷ്യരിൽ ‘നീ-ഞാൻ’, ‘എന്റെ-നിന്റെ’ എന്ന വ്യത്യാസബുദ്ധി നിലനിൽക്കുന്നിടത്ത് ആ ധർമ്മം ശുദ്ധമല്ല. രജോ-തമോഭാവങ്ങളിൽ നിർമ്മിതമായ അത്തരം മാർഗം ക്ഷയശീലവും അധർമ്മബഹുലവും; ഭാഗവതധർമ്മത്തിൽ ഭക്തർ കൃഷ്ണചേതനയായി ‘ഞങ്ങൾ കൃഷ്ണന്റെവരും കൃഷ്ണൻ ഞങ്ങളുടേയും’ എന്നു കരുതുന്നു.

Verse 42

क: क्षेमो निजपरयो: कियान्वार्थ: स्वपरद्रुहा धर्मेण । स्वद्रोहात्तव कोप: परसम्पीडया च तथाधर्म: ॥ ४२ ॥

സ്വയത്തോടും മറ്റുള്ളവരോടും അസൂയയും ദ്വേഷവും ജനിപ്പിക്കുന്ന ധർമ്മം എങ്ങനെ ക്ഷേമം നൽകും? അതിൽ എന്ത് ശുഭം, എന്ത് നേട്ടം? സ്വദ്രോഹംകൊണ്ട് സ്വയം വേദനിപ്പിക്കുകയും മറ്റുള്ളവരെ പീഡിപ്പിക്കുകയും ചെയ്ത് മനുഷ്യൻ നിന്റെ കോപം ഉണർത്തി അധർമ്മം ആചരിക്കുന്നു.

Verse 43

न व्यभिचरति तवेक्षा यया ह्यभिहितो भागवतो धर्म: । स्थिरचरसत्त्वकदम्बे- ष्वपृथग्धियो यमुपासते त्वार्या: ॥ ४३ ॥

പ്രഭോ, നിന്റെ ദൃഷ്ടി പരമലക്ഷ്യത്തിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും വഴുതുന്നില്ല; ആ ദൃഷ്ടിയാൽ തന്നെയാണ് ഭാഗവതധർമ്മം ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടത്. ചര-അചരമായ എല്ലാ ജീവികളിലും ഉയരം-താഴം എന്ന ഭേദബുദ്ധിയില്ലാതെ സമദർശികളായവർ ആര്യർ; അത്തരം ആര്യർ നിന്നെ, പരമപുരുഷോത്തമനെ, ഉപാസിക്കുന്നു.

Verse 44

न हि भगवन्नघटितमिदं त्वद्दर्शनान्नृणामखिलपापक्षय: । यन्नाम सकृच्छ्रवणात् पुक्कशोऽपि विमुच्यते संसारात् ॥ ४४ ॥

ഭഗവൻ, നിന്റെ ദർശനത്താൽ മനുഷ്യരുടെ എല്ലാ പാപങ്ങളും ക്ഷയിക്കുന്നത് അസാധ്യമല്ല. നിന്റെ നാമം ഒരിക്കൽ ശ്രവിച്ചതുമാത്രം പുക്കസൻ (ചാണ്ഡാളൻ) പോലും സംസാരബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു; അപ്പോൾ നിന്റെ ദർശനത്താൽ ആര് ശുദ്ധിയാകാതിരിക്കും?

Verse 45

अथ भगवन् वयमधुना त्वदवलोकपरिमृष्टाशयमला: । सुरऋषिणा यत्कथितं तावकेन कथमन्यथा भवति ॥ ४५ ॥

അതുകൊണ്ട് ഭഗവൻ, ഇപ്പോൾ നിന്റെ ദർശനം നമ്മുടെ അന്തഃകരണത്തിലെ മലിനതയെ തുടച്ചുമാറ്റി. ദേവർഷി നാരദൻ നിനക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞത് എങ്ങനെ മറ്റെങ്ങനെ സംഭവിക്കും? അഥവാ നാരദന്റെ പരിശീലനഫലമായിട്ടാണ് ഞങ്ങൾക്ക് നിന്റെ സാക്ഷാത് ദർശനം ലഭിച്ചത്.

Verse 46

विदितमनन्त समस्तं तव जगदात्मनो जनैरिहाचरितम् । विज्ञाप्यं परमगुरो: कियदिव सवितुरिव खद्योतै: ॥ ४६ ॥

ഹേ അനന്ത ഭഗവാൻ, ജഗദാത്മാവേ! ഈ ലോകത്തിൽ ജീവൻ ചെയ്യുന്ന എല്ലാം നിങ്ങള്ക്ക് അറിയാം. പരമഗുരോ, സൂര്യന്റെ മുമ്പിൽ മിന്നാമിനുങ്ങിന്റെ വെളിച്ചം എന്ത് വെളിപ്പെടുത്തും? നിങ്ങളുടെ സന്നിധിയിൽ ഞാൻ എന്ത് അറിയിക്കാം?

Verse 47

नमस्तुभ्यं भगवते सकलजगत्स्थितिलयोदयेशाय । दुरवसितात्मगतये कुयोगिनां भिदा परमहंसाय ॥ ४७ ॥

ഹേ ഭഗവാൻ, നമസ്കാരം—ജഗത്തിന്റെ ഉദയം, സ്ഥിതി, ലയം എന്നിവയുടെ അധീശ്വരൻ നീയത്രേ. ഭേദദൃഷ്ടിയുള്ള കുയോഗികൾ നിന്റെ ആത്മതത്ത്വഗതിയെ ഗ്രഹിക്കുകയില്ല. നീ പരമഹംസൻ, പരമശുദ്ധൻ, ഷഡൈശ്വര്യപൂർണ്ണൻ; നിനക്കു പ്രണാമം.

Verse 48

यं वै श्वसन्तमनु विश्वसृज: श्वसन्ति यं चेकितानमनु चित्तय उच्चकन्ति । भूमण्डलं सर्षपायति यस्य मूर्ध्नि तस्मै नमो भगवतेऽस्तु सहस्रमूर्ध्ने ॥ ४८ ॥

ഹേ പ്രഭോ! നിന്റെ ശ്വാസത്തെ അനുഗമിച്ചാണ് ബ്രഹ്മാ, ഇന്ദ്രൻ മുതലായ ലോകനിയന്ത്രകർ പ്രവർത്തനത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നത്; നിന്റെ ചേതനയെ അനുഗമിച്ചാണ് ചിത്തവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഗ്രഹിക്കുന്നത്. ആരുടെ ശിരസ്സുകളിൽ സർവ്വ ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളും കടുകുവിത്തുപോലെ ഇരിക്കുന്നുവോ, ആ സഹസ്രമൂರ್ಧ്നി ഭഗവാനെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.

Verse 49

श्रीशुक उवाच संस्तुतो भगवानेवमनन्तस्तमभाषत । विद्याधरपतिं प्रीतश्चित्रकेतुं कुरूद्वह ॥ ४९ ॥

ശ്രീശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു: വിദ്യാധരന്മാരുടെ രാജാവായ ചിത്രകേതു അർപ്പിച്ച സ്തുതികളാൽ അത്യന്തം പ്രസന്നനായ അനന്തദേവ ഭഗവാൻ അവനോട് ഇങ്ങനെ മറുപടി പറഞ്ഞു, ഹേ കുരുവംശശ്രേഷ്ഠ പരീക്ഷിതാ!

Verse 50

श्रीभगवानुवाच यन्नारदाङ्गिरोभ्यां ते व्याहृतं मेऽनुशासनम् । संसिद्धोऽसि तया राजन् विद्यया दर्शनाच्च मे ॥ ५० ॥

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു: ഹേ രാജാവേ, നാരദനും അങ്ഗിരസനും എന്റെ സംബന്ധമായി നിനക്കു പറഞ്ഞ ഉപദേശം സ്വീകരിച്ചതിനാൽ നീ ആ വിദ്യയാൽ പൂർണ്ണസിദ്ധനായി. എന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചതിനാൽ നീ ഇപ്പോൾ സമ്പൂർണ്ണപരിപൂർണ്ണനാണ്.

Verse 51

अहं वै सर्वभूतानि भूतात्मा भूतभावन: । शब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोभे शाश्वती तनू ॥ ५१ ॥

ഞാൻ തന്നെയാണ് സകല ചരാചര ജീവികളുടെ ആത്മാവും അവരെ പ്രസ്ഫുടിപ്പിക്കുന്നവനും. ഓംകാരാദി ദിവ്യ ശബ്ദബ്രഹ്മവും പരബ്രഹ്മവും—ഇവ എന്റെ രണ്ടു നിത്യ, അപൗതിക രൂപങ്ങളാണ്.

Verse 52

लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि सन्ततम् । उभयं च मया व्याप्तं मयि चैवोभयं कृतम् ॥ ५२ ॥

ജീവൻ ലോകത്തിൽ സ്വയം വ്യാപിപ്പിച്ച് ഭോക്താവെന്നു കരുതുന്നു; ലോകവും ജീവനിൽ ഭോഗ്യമായി വ്യാപിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇരുവരും എന്റെ ശക്തികൾ; ഇരുവരിലും ഞാൻ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, ഇരുവരും എന്നിൽ തന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നു.

Verse 53

यथा सुषुप्त: पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि । आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थित: ॥ ५३ ॥ एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मन: । मायामात्राणि विज्ञाय तद् द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥

ഗാഢനിദ്രയിൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ പർവ്വതങ്ങളും നദികളും, അതുപോലെ മുഴുവൻ വിശ്വവും കാണുന്നു; സ്വപ്നത്തിൽ നിന്ന് ഉണർന്നാൽ ഒരിടത്ത് കിടക്കയിൽ കിടക്കുന്ന തനിക്കുതന്നെ കാണുന്നു. അതുപോലെ ജാഗരണം, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി തുടങ്ങിയ അവസ്ഥകൾ ജീവന്റെ മായാമാത്രം; അവയുടെ ദ്രഷ്ടാവായ പരമപ്രഭുവിനെ സദാ സ്മരിക്കണം.

Verse 54

यथा सुषुप्त: पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि । आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थित: ॥ ५३ ॥ एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मन: । मायामात्राणि विज्ञाय तद् द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥

ഗാഢനിദ്രയിൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ പർവ്വതങ്ങളും നദികളും, അതുപോലെ മുഴുവൻ വിശ്വവും കാണുന്നു; സ്വപ്നത്തിൽ നിന്ന് ഉണർന്നാൽ ഒരിടത്ത് കിടക്കയിൽ കിടക്കുന്ന തനിക്കുതന്നെ കാണുന്നു. അതുപോലെ ജാഗരണം, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി തുടങ്ങിയ അവസ്ഥകൾ ജീവന്റെ മായാമാത്രം; അവയുടെ ദ്രഷ്ടാവായ പരമപ്രഭുവിനെ സദാ സ്മരിക്കണം.

Verse 55

येन प्रसुप्त: पुरुष: स्वापं वेदात्मनस्तदा । सुखं च निर्गुणं ब्रह्म तमात्मानमवेहि माम् ॥ ५५ ॥

ഏതിന്റെ ശക്തിയാൽ ഉറങ്ങുന്ന മനുഷ്യൻ തന്റെ സ്വപ്നാവസ്ഥയും ഇന്ദ്രിയപ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് അതീതമായ നിർഗുണസുഖവും അറിയുന്നുവോ—ആ പരബ്രഹ്മം, സർവ്വവ്യാപിയായ പരമാത്മാവ് ഞാൻ തന്നെയെന്ന് അറിക.

Verse 56

उभयं स्मरत: पुंस: प्रस्वापप्रतिबोधयो: । अन्वेति व्यतिरिच्येत तज्ज्ञानं ब्रह्म तत्परम् ॥ ५६ ॥

സ്വപ്നവും ജാഗരണവും—ഇരു അവസ്ഥകളിലും സ്മരിക്കുന്ന ജീവന്റെ ജ്ഞാനം ആ അനുഭവങ്ങളെ അനുഗമിക്കുന്നു; എങ്കിലും അവയിൽ നിന്ന് അകന്നുനിൽക്കുന്ന സാക്ഷി-ചൈതന്യമായി നിലകൊള്ളുന്നു. ആ സാക്ഷി തന്നെയാണ് പരബ്രഹ്മം; ജ്ഞാതാവ് ഇരുവശത്തും അചഞ്ചലം.

Verse 57

यदेतद्विस्मृतं पुंसो मद्भ‍ावं भिन्नमात्मन: । तत: संसार एतस्य देहाद्देहो मृतेर्मृति: ॥ ५७ ॥

ജീവൻ എന്നോടുള്ള നിത്യ ജ്ഞാന-ആനന്ദമയ ഏകത്വം മറന്ന്, തன்னை എന്നിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനെന്ന് കരുതുമ്പോൾ, അവന്റെ സംസാരം ആരംഭിക്കുന്നു—ഒരു ദേഹത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ദേഹം, ഒരു മരണത്തിന് ശേഷം മറ്റൊരു മരണം.

Verse 58

लब्ध्वेह मानुषीं योनिं ज्ञानविज्ञानसम्भवाम् । आत्मानं यो न बुद्ध्येत न क्‍वचित्क्षेममाप्नुयात् ॥ ५८ ॥

ജ്ഞാന-വിജ്ഞാനത്തിന് അനുയോജ്യമായ മനുഷ്യജന്മം ലഭിച്ചിട്ടും, സ്വന്തം ആത്മസ്വരൂപം തിരിച്ചറിയാത്തവന് എവിടെയും പരമക്ഷേമം ലഭിക്കുകയില്ല.

Verse 59

स्मृत्वेहायां परिक्लेशं तत: फलविपर्ययम् । अभयं चाप्यनीहायां सङ्कल्पाद्विरमेत्कवि: ॥ ५९ ॥

ഫലാശയത്തോടെ ചെയ്യുന്ന കര്‍മഭൂമിയിലെ മഹാക്ലേശവും, ആഗ്രഹിച്ച ഫലത്തിന് വിപരീതഫലവും വരുന്നതും ഓർത്ത്; നിഷ്കാമ ഭക്തിയിൽ ഉള്ള അഭയം അറിഞ്ഞ്—ബുദ്ധിമാൻ സങ്കൽപരൂപമായ ആഗ്രഹങ്ങളിൽ നിന്ന് വിരമിക്കണം.

Verse 60

सुखाय दु:खमोक्षाय कुर्वाते दम्पती क्रिया: । ततोऽनिवृत्तिरप्राप्तिर्दु:खस्य च सुखस्य च ॥ ६० ॥

ഭർത്താവും ഭാര്യയും സുഖം നേടാനും ദുഃഖം കുറയ്ക്കാനും പല പ്രവർത്തികളും ചേർന്ന് ചെയ്യുന്നു; പക്ഷേ ആഗ്രഹം നിറഞ്ഞതിനാൽ അവയിൽ നിന്ന് സുഖം ലഭിക്കുകയില്ല, ദുഃഖം കുറയുകയുമില്ല—മറിച്ച് വലിയ ദുഃഖം തന്നെ വർധിക്കുന്നു.

Verse 61

एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् । आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम् ॥ ६१ ॥ द‍ृष्टश्रुताभिर्मात्राभिर्निर्मुक्त: स्वेन तेजसा । ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भ‍क्त: पुरुषो भवेत् ॥ ६२ ॥

ഭൗതികാനുഭവത്തിൽ അഭിമാനം കൊള്ളുന്നവരുടെ പ്രവൃത്തികൾ ജാഗ്രത്, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി എന്നീ നിലകളിൽ അവർ കരുതുന്നതിന് വിരുദ്ധമായ ഫലമേ നൽകൂ എന്ന് ഗ്രഹിക്കണം. ആത്മാവിന്റെ സൂക്ഷ്മഗതി ഈ മൂന്ന് അവസ്ഥകൾക്കും അതീതം; വിവേകതേജസ്സാൽ ഇഹ-പര ഫലാകാംക്ഷ ഉപേക്ഷിച്ച്, ജ്ഞാന-വിജ്ഞാനത്തിൽ തൃപ്തനായി എന്റെ ഭക്തനാകണം.

Verse 62

एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् । आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम् ॥ ६१ ॥ द‍ृष्टश्रुताभिर्मात्राभिर्निर्मुक्त: स्वेन तेजसा । ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भ‍क्त: पुरुषो भवेत् ॥ ६२ ॥

സ്വവിവേകതേജസ്സാൽ കണ്ടും കേട്ടും അറിഞ്ഞ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളുടെ മാനദണ്ഡങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി, ജ്ഞാന-വിജ്ഞാനത്തിൽ തൃപ്തനായവനേ എന്റെ ഭക്തനാകുന്നു. വിഷയാസക്തി ഉപേക്ഷിച്ച് ആത്മപ്രകാശത്തിൽ നിലകൊണ്ട് ഭഗവദ്ഭക്തിയെ ആശ്രയിക്കുന്നു.

Verse 63

एतावानेव मनुजैर्योगनैपुण्यबुद्धिभि: । स्वार्थ: सर्वात्मना ज्ञेयो यत्परात्मैकदर्शनम् ॥ ६३ ॥

യോഗനൈപുണ്യബുദ്ധിയുള്ള മനുഷ്യർക്കുള്ള പരമ സ്വാർത്ഥം ഇതൊന്നേ—സർവാത്മഭാവത്തോടെ പരമാത്മാവിന്റെ ഏകദർശനം. പരമാത്മയിൽ സർവജീവങ്ങളുടെ ആത്മബന്ധം കാണുന്നതാണ് ജീവിതത്തിന്റെ പരമ തത്ത്വം.

Verse 64

त्वमेतच्छ्रद्धया राजन्नप्रमत्तो वचो मम । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो धारयन्नाशु सिध्यसि ॥ ६४ ॥

ഹേ രാജാവേ, എന്റെ ഈ വചനം ശ്രദ്ധയോടെ, അപ്രമത്തനായി ഹൃദയത്തിൽ ധരിക്കൂ. ജ്ഞാന-വിജ്ഞാനസമ്പന്നനായി നീ शीഘ്രം സിദ്ധി പ്രാപിച്ച് എന്നെ പ്രാപിക്കും.

Verse 65

श्रीशुक उवाच आश्वास्य भगवानित्थं चित्रकेतुं जगद्गुरु: । पश्यतस्तस्य विश्वात्मा ततश्चान्तर्दधे हरि: ॥ ६५ ॥

ശ്രീശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ജഗദ്ഗുരുവും വിശ്വാത്മാവുമായ ഭഗവാൻ ചിത്രകേതുവിനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഉപദേശിച്ചു; ചിത്രകേതു നോക്കി നിൽക്കേ ഹരി അവിടെ നിന്ന് അന്തർധാനം ചെയ്തു.