Adhyaya 10
Dadhīci’s Supreme Charity and the Opening of Indra’s War with Vṛtrāsura
ഹരി ഇന്ദ്രനോട് ഉപദേശം നൽകി അന്തർധാനം ചെയ്ത ശേഷം ദേവന്മാർ ദിവ്യ പദ്ധതിപ്രകാരം വജ്രനിർമ്മാണത്തിനായി ദധീചി ഋഷിയോട് തന്റെ ദേഹം അപേക്ഷിക്കുന്നു. ദധീചി ആദ്യം ഹാസ്യമായി ദേഹാസക്തിയും മരണവേദനയും ചൂണ്ടിക്കാട്ടി കരുണ, ദാനം, ദേഹത്തിന്റെ അനിത്യത എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ധർമ്മശിക്ഷയുടെ സംവാദം നടത്തുന്നു. ഒടുവിൽ ക്ഷണഭംഗുരമായ ശരീരം ഉന്നത ധർമ്മലക്ഷ്യത്തിനും ശാശ്വത കീർത്തിക്കും വേണ്ടി ത്യജിക്കേണ്ടതെന്ന് നിശ്ചയിച്ച് സമാധിയിൽ പ്രവേശിച്ച് പഞ്ചഭൗതിക ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. വിശ്വകർമ്മാ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അസ്ഥികളിൽ നിന്ന് വജ്രം നിർമ്മിക്കുന്നു; ദധീചിയുടെ തപസ്സും ഭഗവാന്റെ അനുമതിയും കൊണ്ടു ശക്തനായ ഇന്ദ്രൻ ഐരാവതത്തിൽ കയറി ദേവ-മുനി സ്തുതികളോടെ വൃത്രാസുരനെ നേരിടാൻ പുറപ്പെടുന്നു. നർമദാ തീരത്തെ യുദ്ധഭൂമി അസുരരുടെ ഭീകര പ്രഹാരങ്ങളാൽ കുലുങ്ങിയാലും ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ രക്ഷയാൽ ദേവന്മാർ അക്ഷതരായി നിലകൊള്ളുന്നു; അതോടെ അസുരർ ഭീതിയിൽ ഓടുന്നു. വൃത്രാസുരൻ അവരെ തടഞ്ഞ് മരണം അനിവാര്യമാണെന്നും ‘കീർത്തിമരണം’ യോഗസമാധിയാൽ—പ്രത്യേകിച്ച് ഭക്തിയോഗം—അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധത്തിൽ നിർഭയ നേതൃത്ത്വം കൊണ്ടും ലഭ്യമാണെന്നും ഉപദേശിച്ച് തുടർന്നുള്ള ഭക്തിവചനത്തിന് പീഠം ഒരുക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच इन्द्रमेवं समादिश्य भगवान् विश्वभावन: । पश्यतामनिमेषाणां तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ १ ॥
ശ്രീശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ഇന്ദ്രനോട് ഉപദേശിച്ച്, സർവ്വസൃഷ്ടിയുടെ കാരണമായ വിശ്വഭാവനനായ ഭഗവാൻ ഹരി, നോക്കി നിൽക്കുന്ന ദേവന്മാരുടെ സന്നിധിയിൽ തന്നെയായി അവിടെത്തന്നെ അന്തർധാനം ചെയ്തു.
Verse 2
तथाभियाचितो देवैर्ऋषिराथर्वणो महान् । मोदमान उवाचेदं प्रहसन्निव भारत ॥ २ ॥
ഓ ഭാരത (പരീക്ഷിത്), ഭഗവാന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ദേവന്മാർ ആഥർവണന്റെ പുത്രനായ മഹർഷി ദധീചിയെ സമീപിച്ചു. അദ്ദേഹം അത്യന്തം ഉദാരനായിരുന്നു; തന്റെ ദേഹം ദാനമായി നൽകണമെന്ന് യാചിച്ചപ്പോൾ ഉടൻ തന്നെ ഭാഗികമായി സമ്മതിച്ചു. എന്നാൽ ധർമ്മോപദേശം കേൾക്കാനാഗ്രഹിച്ച്, പുഞ്ചിരിയോടെ, തമാശയായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 3
अपि वृन्दारका यूयं न जानीथ शरीरिणाम् । संस्थायां यस्त्वभिद्रोहो दु:सहश्चेतनापह: ॥ ३ ॥
ഹേ ഉന്നത ദേവന്മാരേ! ദേഹധാരികളായ ജീവികൾക്ക് മരണസമയത്ത് അനുഭവപ്പെടുന്ന അസഹ്യ വേദന ബോധം കവർന്നെടുക്കുന്നതെന്ന് നിങ്ങൾ അറിയുന്നില്ലേ?
Verse 4
जिजीविषूणां जीवानामात्मा प्रेष्ठ इहेप्सित: । क उत्सहेत तं दातुं भिक्षमाणाय विष्णवे ॥ ४ ॥
ഈ ലോകത്ത് ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ജീവികൾക്ക് സ്വന്തം ശരീരമാണ് ഏറ്റവും പ്രിയം. അതിനെ രക്ഷിക്കാൻ എല്ലാം ത്യജിക്കും; അപ്പോൾ വിഷ്ണു തന്നെയെങ്കിലും ചോദിച്ചാൽ ശരീരം ആരാണ് നൽകുക?
Verse 5
श्रीदेवा ऊचु: किं नु तद् दुस्त्यजं ब्रह्मन् पुंसां भूतानुकम्पिनाम् । भवद्विधानां महतां पुण्यश्लोकेड्यकर्मणाम् ॥ ५ ॥
ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു: ഹേ ബ്രഹ്മൻ! പുണ്യകീർത്തിയാൽ പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്ന കർമങ്ങളുള്ളതും സർവ്വജീവികളോടും കരുണയുള്ളതുമായ നിങ്ങളെപ്പോലുള്ള മഹാത്മാക്കൾക്ക് ഏത് വസ്തുവാണ് ത്യജിക്കാൻ ദുഷ്കരം?
Verse 6
नूनं स्वार्थपरो लोको न वेद परसङ्कटम् । यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वर: ॥ ६ ॥
സ്വാർത്ഥപരർ മറ്റുള്ളവരുടെ ദുരിതം അറിയാതെ യാചിക്കുന്നു. യാചകൻ ദാതാവിന്റെ പ്രയാസം അറിഞ്ഞാൽ ചോദിക്കില്ല; ദാതാവ് യാചകന്റെ വേദന അറിഞ്ഞാൽ ‘ഇല്ല’ എന്നു പറയുകയുമില്ല.
Verse 7
श्रीऋषिरुवाच धर्मं व: श्रोतुकामेन यूयं मे प्रत्युदाहृता: । एष व: प्रियमात्मानं त्यजन्तं सन्त्यजाम्यहम् ॥ ७ ॥
മഹർഷി ദധീചി പറഞ്ഞു: ധർമ്മതത്ത്വം നിങ്ങളിൽ നിന്ന് കേൾക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം കൊണ്ടാണ് നിങ്ങളുടെ അപേക്ഷയ്ക്ക് മുമ്പ് ഞാൻ ശരീരം നൽകാൻ വിസമ്മതിച്ചത്. ഇപ്പോൾ ഈ ശരീരം എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രിയമായിട്ടും, നിങ്ങളുടെ ശ്രേയസ്സിനായി ഞാൻ ഇതിനെ ത്യജിക്കുന്നു; കാരണം ഇത് ഇന്ന് അല്ലെങ്കിൽ നാളെ എന്നെ വിട്ടുപോകേണ്ടതുതന്നെ.
Verse 8
योऽध्रुवेणात्मना नाथा न धर्मं न यश: पुमान् । ईहेत भूतदयया स शोच्य: स्थावरैरपि ॥ ८ ॥
ഹേ ദേവന്മാരേ, നശ്വരമായ ഈ ദേഹത്തെ ധർമ്മത്തിനോ ശാശ്വത യശസ്സിനോ വേണ്ടി ത്യജിക്കാതെ, ജീവികളുടെ ദുഃഖത്തിൽ കരുണയില്ലാത്തവൻ സ്ഥാവരങ്ങൾക്കുപോലും ദയനീയനാകുന്നു।
Verse 9
एतावानव्ययो धर्म: पुण्यश्लोकैरुपासित: । यो भूतशोकहर्षाभ्यामात्मा शोचति हृष्यति ॥ ९ ॥
ഇതുതന്നെ അവ്യയധർമ്മം; പുണ്യശ്ലോക മഹന്മാർ ഉപാസിക്കുന്നതു—മറ്റുള്ളവരുടെ ദുഃഖത്തിൽ ദുഃഖിക്കുകയും അവരുടെ സന്തോഷത്തിൽ സന്തോഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ।
Verse 10
अहो दैन्यमहो कष्टं पारक्यै: क्षणभङ्गुरै: । यन्नोपकुर्यादस्वार्थैर्मर्त्य: स्वज्ञातिविग्रहै: ॥ १० ॥
അയ്യോ, എത്ര ദൈന്യവും എത്ര കഷ്ടവും! പരകീയവും ക്ഷണഭംഗുരവുമായ ഇവയിൽ കുടുങ്ങി മനുഷ്യൻ തന്റെ ദേഹം, ധനം, ബന്ധുക്കൾ എന്നിവയെ പരോപകാരത്തിന് വിനിയോഗിക്കാതിരുന്നാൽ അവ തന്നെയാണ് ദുഃഖകാരണം।
Verse 11
श्रीबादरायणिरुवाच एवं कृतव्यवसितो दध्यङ्ङाथर्वणस्तनुम् । परे भगवति ब्रह्मण्यात्मानं सन्नयञ्जहौ ॥ ११ ॥
ശ്രീ ശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച അഥർവന്റെ പുത്രൻ ദധീചി ദേവന്മാരുടെ സേവയ്ക്കായി തന്റെ ദേഹം സമർപ്പിച്ചു. പരമഭഗവാന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ ആത്മാവിനെ നിക്ഷേപിച്ച് പഞ്ചഭൗതികസ്ഥൂലദേഹം ഉപേക്ഷിച്ചു।
Verse 12
यताक्षासुमनोबुद्धिस्तत्त्वदृग् ध्वस्तबन्धन: । आस्थित: परमं योगं न देहं बुबुधे गतम् ॥ १२ ॥
ദധീചി ഇന്ദ്രിയങ്ങളും പ്രാണവും മനസ്സും ബുദ്ധിയും നിയന്ത്രിച്ച് തത്ത്വദർശിയായി ബന്ധനങ്ങൾ മുറിച്ചു. പരമയോഗത്തിൽ ലീനനായതിനാൽ ദേഹം എപ്പോൾ വിട്ടുപോയെന്ന് പോലും അവൻ അറിഞ്ഞില്ല।
Verse 13
अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥
അപ്പോൾ ഇന്ദ്രൻ വിശ്വകർമ്മാവ് ദധീചിയുടെ അസ്ഥികളിൽ നിന്നുണ്ടാക്കിയ വജ്രം ദൃഢമായി എടുത്തു. ദധീചി മുനിയുടെ ശക്തിയാൽ നിറഞ്ഞും ഭഗവാന്റെ തേജസ്സാൽ ദീപ്തനുമായി।
Verse 14
अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥
അവൻ എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് തന്റെ വാഹനം ഐരാവത ഗജേന്ദ്രന്റെ മേൽ അത്യന്തം ശോഭിച്ചു. മുനിഗണങ്ങൾ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ, ത്രിലോകത്തെയും ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവനായി തോന്നി.
Verse 15
वृत्रमभ्यद्रवच्छत्रुमसुरानीकयूथपै: । पर्यस्तमोजसा राजन् क्रुद्धो रुद्र इवान्तकम् ॥ १५ ॥
പ്രിയ രാജാ പരീക്ഷിത്! ക്രുദ്ധനായ രുദ്രൻ ഒരിക്കൽ അന്തകനെ (യമരാജനെ) വധിക്കുവാൻ പാഞ്ഞതുപോലെ, ഇന്ദ്രനും മഹാബലത്തോടെ അസുരസേനാനായകരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ശത്രു വൃത്രാസുരനെ ആക്രമിച്ചു.
Verse 16
तत: सुराणामसुरै रण: परमदारुण: । त्रेतामुखे नर्मदायामभवत्प्रथमे युगे ॥ १६ ॥
അതിനുശേഷം സത്യയുഗത്തിന്റെ അവസാനും ത്രേതായുഗത്തിന്റെ ആരംഭവും ആയപ്പോൾ, നർമദാ തീരത്ത് ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും തമ്മിൽ അത്യന്തം ഭീകരമായ യുദ്ധം നടന്നു.
Verse 17
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भिर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥
ഹേ രാജാ! വൃത്രാസുരന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ അസുരർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ എത്തിയപ്പോൾ, അവർ വജ്രധാരിയായ ശക്രനെ കണ്ടു—രുദ്രർ, വസുക്കൾ, ആദിത്യർ, അശ്വിനീകുമാരർ, പിതൃകൾ, അഗ്നികൾ, മരുതുകൾ, ഋഭുക്കൾ, സാധ്യർ, വിശ്വദേവർ എന്നിവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, സ്വന്തം ശ്രീയാൽ ദീപ്തനായി. ആ പ്രകാശം അസുരർക്കു സഹിക്കാനായില്ല.
Verse 18
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भिर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥
ഹേ രാജാവേ, വൃത്രാസുരൻ മുന്നിൽ നിന്നപ്പോൾ അസുരർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ എത്തിയതോടെ, അവർ വജ്രധാരിയായ ശക്രനായ ഇന്ദ്രനെ കണ്ടു—രുദ്രർ, വസുക്കൾ, ആദിത്യർ, അശ്വിനീകുമാരർ, പിതൃകൾ, വഹ്നികൾ, മരുതുകൾ, ഋഭുക്കൾ, സാധ്യർ, വിശ്വദേവർ എന്നിവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനെ. സ്വശ്രീയിൽ ദീപ്തനായ ഇന്ദ്രന്റെ തേജസ് ദൈത്യർക്കു സഹിക്കാനായില്ല।
Verse 19
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
നമുചി, ശംബരൻ, അനർവ, ദ്വിമൂർധ, ഋഷഭ, ഹയഗ്രീവ, ശങ്കുശിരാ, വിപ്രചിത്തി, അയോമുഖ, പുലോമാ, വൃഷപർവാ, പ്രഹേതി, ഹേതി, ഉത്കലൻ മുതലായ അനവധി ദൈത്യ-ദാനവർ, യക്ഷർ, രാക്ഷസർ—സുമാലി, മാലി എന്നിവരെ മുൻനിർത്തി—സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച്, മരണത്തിനും ദുഷ്കരമായ ഇന്ദ്രസേനയുടെ മുൻനിരയെ തടഞ്ഞു. സിംഹനാദത്തോടെ ഭയമില്ലാതെ ഉന്മത്തരായി, ഗദ, പരിഘ, ബാണം, പ്രാസം, മുദ്ഗരം, തോമരം മുതലായ ആയുധങ്ങളാൽ ദേവന്മാരെ പീഡിപ്പിച്ചു।
Verse 20
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
നമുചി, ശംബരൻ, അനർവ, ദ്വിമൂർധ, ഋഷഭ, ഹയഗ്രീവ, ശങ്കുശിരാ, വിപ്രചിത്തി, അയോമുഖ, പുലോമാ, വൃഷപർവാ, പ്രഹേതി, ഹേതി, ഉത്കലൻ മുതലായ അനവധി ദൈത്യ-ദാനവർ, യക്ഷർ, രാക്ഷസർ—സുമാലി, മാലി എന്നിവരെ മുൻനിർത്തി—സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച്, മരണത്തിനും ദുഷ്കരമായ ഇന്ദ്രസേനയുടെ മുൻനിരയെ തടഞ്ഞു. സിംഹനാദത്തോടെ ഭയമില്ലാതെ ഉന്മത്തരായി, ഗദ, പരിഘ, ബാണം, പ്രാസം, മുദ്ഗരം, തോമരം മുതലായ ആയുധങ്ങളാൽ ദേവന്മാരെ പീഡിപ്പിച്ചു।
Verse 21
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
നമുചി, ശംബരൻ, അനർവ, ദ്വിമൂർധ, ഋഷഭ, ഹയഗ്രീവ, ശങ്കുശിരാ, വിപ്രചിത്തി, അയോമുഖ, പുലോമാ, വൃഷപർവാ, പ്രഹേതി, ഹേതി, ഉത്കലൻ മുതലായ അനവധി ദൈത്യ-ദാനവർ, യക്ഷർ, രാക്ഷസർ—സുമാലി, മാലി എന്നിവരെ മുൻനിർത്തി—സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച്, മരണത്തിനും ദുഷ്കരമായ ഇന്ദ്രസേനയുടെ മുൻനിരയെ തടഞ്ഞു. സിംഹനാദത്തോടെ ഭയമില്ലാതെ ഉന്മത്തരായി, ഗദ, പരിഘ, ബാണം, പ്രാസം, മുദ്ഗരം, തോമരം മുതലായ ആയുധങ്ങളാൽ ദേവന്മാരെ പീഡിപ്പിച്ചു।
Verse 22
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
നമുചി, ശംബരൻ, അനർവ, ദ്വിമൂർധ, ഋഷഭ, ഹയഗ്രീവ, ശങ്കുശിരാ, വിപ്രചിത്തി, അയോമുഖ, പുലോമാ, വൃഷപർവാ, പ്രഹേതി, ഹേതി, ഉത്കലൻ മുതലായ അനവധി ദൈത്യ-ദാനവർ, യക്ഷർ, രാക്ഷസർ—സുമാലി, മാലി എന്നിവരെ മുൻനിർത്തി—സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച്, മരണത്തിനും ദുഷ്കരമായ ഇന്ദ്രസേനയുടെ മുൻനിരയെ തടഞ്ഞു. സിംഹനാദത്തോടെ ഭയമില്ലാതെ ഉന്മത്തരായി, ഗദ, പരിഘ, ബാണം, പ്രാസം, മുദ്ഗരം, തോമരം മുതലായ ആയുധങ്ങളാൽ ദേവന്മാരെ പീഡിപ്പിച്ചു।
Verse 23
शूलै: परश्वधै: खड्गै: शतघ्नीभिर्भुशुण्डिभि: । सर्वतोऽवाकिरन् शस्त्रैरस्त्रैश्च विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥
ശൂലം, ത്രിശൂലം, പരശു, ഖഡ്ഗം, ശതഘ്നി, ഭുശുണ്ഡി മുതലായ ആയുധങ്ങളോടെ ദൈത്യർ എല്ലാദിക്കുകളിൽ നിന്നുമാക്രമിച്ച് ദേവസേനാധിപന്മാരെ ചിതറിച്ചു।
Verse 24
न तेऽदृश्यन्त सञ्छन्ना: शरजालै: समन्तत: । पुङ्खानुपुङ्खपतितैर्ज्योतींषीव नभोघनै: ॥ २४ ॥
ചുറ്റുമെല്ലാം അമ്പുകളുടെ വലയാൽ മൂടപ്പെട്ടതിനാൽ ദേവന്മാർ കാണപ്പെട്ടില്ല; ഘനമേഘങ്ങൾ മൂടിയ ആകാശത്തിൽ നക്ഷത്രങ്ങൾ കാണാത്തതുപോലെ।
Verse 25
न ते शस्त्रास्त्रवर्षौघा ह्यासेदु: सुरसैनिकान् । छिन्ना: सिद्धपथे देवैर्लघुहस्तै: सहस्रधा ॥ २५ ॥
ദേവസൈനികരെ കൊല്ലാൻ വിട്ട ആയുധ-അമ്പുവർഷം അവരിലേക്കെത്തിയില്ല; ദേവന്മാർ വേഗത്തിൽ ആകാശപഥത്തിൽ തന്നേ അവയെ ആയിരം കഷണങ്ങളാക്കി വെട്ടിമുറിച്ചു।
Verse 26
अथ क्षीणास्त्रशस्त्रौघा गिरिशृङ्गद्रुमोपलै: । अभ्यवर्षन् सुरबलं चिच्छिदुस्तांश्च पूर्ववत् ॥ २६ ॥
അവരുടെ ആയുധങ്ങളും മന്ത്രബലവും ക്ഷീണിച്ചപ്പോൾ ദൈത്യർ പർവ്വതശിഖരങ്ങൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ, കല്ലുകൾ എന്നിവ ദേവസേനയ്മേൽ മഴപോലെ വീഴ്ത്തി; എന്നാൽ ദേവന്മാർ മുൻപുപോലെ ആകാശത്തിൽ തന്നേ അവയെ തകർത്തു നിഷ്ഫലമാക്കി।
Verse 27
तानक्षतान् स्वस्तिमतो निशाम्य शस्त्रास्त्रपूगैरथ वृत्रनाथा: । द्रुमैर्दृषद्भिर्विविधाद्रिशृङ्गै रविक्षतांस्तत्रसुरिन्द्रसैनिकान् ॥ २७ ॥
വൃത്രാസുരന്റെ ആജ്ഞയിൽ നിന്ന ദൈത്യർ, ആയുധവർഷങ്ങളാലും വൃക്ഷങ്ങൾ, കല്ലുകൾ, വിവിധ പർവ്വതശിഖരങ്ങൾ എന്നിവയാലും ഇന്ദ്രസൈന്യത്തിന് ഒരു പരിക്കുമില്ലാതെ അവർ സുഖസ്ഥരാണെന്ന് കണ്ടപ്പോൾ അത്യന്തം ഭീതിയിലായി।
Verse 28
सर्वे प्रयासा अभवन् विमोघा: कृता: कृता देवगणेषु दैत्यै: । कृष्णानुकूलेषु यथा महत्सु क्षुद्रै: प्रयुक्ता ऊषती रूक्षवाच: ॥ २८ ॥
കൃഷ്ണാനുകൂലമായ മഹാത്മാക്കളെതിരെ ചെറുപ്പക്കാർ രൂക്ഷവാക്കുകളാൽ കോപഭരിതമായ വ്യാജാരോപണം ചെയ്താലും മഹാന്മാർ കുലുങ്ങുകയില്ല; അതുപോലെ കൃഷ്ണരക്ഷയിൽ നിലകൊണ്ട ദേവഗണങ്ങളെതിരെ ദൈത്യരുടെ എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും നിഷ്ഫലമായി.
Verse 29
ते स्वप्रयासं वितथं निरीक्ष्य हरावभक्ता हतयुद्धदर्पा: । पलायनायाजिमुखे विसृज्य पतिं मनस्ते दधुरात्तसारा: ॥ २९ ॥
ഹരി-കൃഷ്ണന്റെ ഭക്തരല്ലാത്ത ആ അസുരർ തങ്ങളുടെ ശ്രമം വ്യർത്ഥമാണെന്ന് കണ്ടപ്പോൾ യുദ്ധഗർവ്വം നഷ്ടപ്പെട്ടു. യുദ്ധത്തിന്റെ തുടക്കത്തിലേ തന്നെ നേതാവിനെ ഉപേക്ഷിച്ച്, ശത്രു അവരുടെ ശക്തിസാരം കവർന്നതിനാൽ, അവർ ഓടിപ്പോകാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു.
Verse 30
वृत्रोऽसुरांस्ताननुगान् मनस्वी प्रधावत: प्रेक्ष्य बभाष एतत् । पलायितं प्रेक्ष्य बलं च भग्नं भयेन तीव्रेण विहस्य वीर: ॥ ३० ॥
തീവ്രഭയത്താൽ തന്റെ സൈന്യം തകർന്നും മഹാവീരന്മാരെന്നറിയപ്പെട്ട അസുരരും യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഓടിപ്പോകുന്നതും കണ്ടപ്പോൾ, മഹാമനസ്സുള്ള വീരൻ വൃത്രാസുരൻ ചിരിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 31
कालोपपन्नां रुचिरां मनस्विनां जगाद वाचं पुरुषप्रवीर: । हे विप्रचित्ते नमुचे पुलोमन् मयानर्वञ्छम्बर मे शृणुध्वम् ॥ ३१ ॥
കാലത്തിനും സാഹചര്യത്തിനും യോജിച്ച്, പുരുഷവീരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വൃത്രാസുരൻ ചിന്താശീലർക്കു പ്രീതികരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു—“ഹേ വിപ്രചിത്തി! ഹേ നമുചി! ഹേ പുലോമാ! ഹേ മയ, അനർവാ, ശംബരാ! എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കൂ; ഓടിപ്പോകരുത്.”
Verse 32
जातस्य मृत्युर्ध्रुव एव सर्वत: प्रतिक्रिया यस्य न चेह क्लृप्ता । लोको यशश्चाथ ततो यदि ह्यमुं को नाम मृत्युं न वृणीत युक्तम् ॥ ३२ ॥
ജനിച്ച ഓരോ ജീവിക്കും മരണം തീർച്ചയാണ്; അതിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാനുള്ള മാർഗം ഇവിടെ ഒരുക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. അതിനാൽ മരണം അനിവാര്യമായിരിക്കെ, യോജ്യമായ മരണത്തിലൂടെ ഉന്നത ലോകപ്രാപ്തിയും ഇവിടെ യശസ്സും ലഭിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അത്തരം മഹിമയുള്ള മരണത്തെ ആരാണ് സ്വീകരിക്കാതിരിക്കുക?
Verse 33
द्वौ सम्मताविह मृत्यू दुरापौ यद् ब्रह्मसन्धारणया जितासु: । कलेवरं योगरतो विजह्याद् यदग्रणीर्वीरशयेऽनिवृत्त: ॥ ३३ ॥
ഇവിടെ രണ്ട് തരത്തിലുള്ള മഹിമയുള്ള മരണങ്ങൾ പറയുന്നു; രണ്ടും അത്യന്തം ദുർലഭം. ഒന്ന്—ഭക്തിയോഗത്തിൽ നിലകൊണ്ട് മനസ്സും പ്രാണശക്തിയും നിയന്ത്രിച്ച് ഭഗവാനിൽ ലീനമായി ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുക; മറ്റൊന്ന്—സേനയുടെ അഗ്രനായി യുദ്ധഭൂമിയിൽ പിൻതിരിയാതെ വീരശയ്യ പ്രാപിക്കുക. ശാസ്ത്രങ്ങൾ ഇവ രണ്ടിനെയും ഗൗരവമുള്ളതെന്ന് പുകഴ്ത്തുന്നു.
Frequently Asked Questions
Dadhīci frames the body as impermanent and ultimately consumable by beasts, valuable only when engaged in dharma and service. Recognizing that death is near “today or tomorrow,” he chooses compassion and higher purpose—transforming bodily loss into akṣaya-kīrti (imperishable fame) and service to the Lord’s cosmic order.
Viśvakarmā manufactures the vajra from Dadhīci’s bones, which are empowered by his austerity and sanctioned by Bhagavān. It is presented as the divinely arranged instrument capable of countering Vṛtrāsura’s otherwise formidable power, showing that victory depends on grace and sacrifice, not merely military strength.
The demigod forces are described as being favorably situated under Kṛṣṇa’s protection, rendering demonic weapon-showers ineffective. The lesson is theological: when aligned with Bhagavān’s will (īśa-anugraha), even overwhelming opposition becomes futile, while pride and adharmic aggression collapse from within.
He names (1) death in absorption through mystic yoga—especially bhakti-yoga—where mind and prāṇa are fixed on the Supreme, and (2) death on the battlefield without turning one’s back while leading others. They are rare because both require mastery over fear: one through inner conquest of the mind, the other through unwavering duty and courage.