Sukta 7
Rishi: Traditionally Atharvanic seers (Ucchiṣṭa-hymn complex; r̥ṣi attribution varies in ancillary lists)
Devata: Ucchiṣṭa (personified Remnant/Residue as cosmic principle)
Chandas: Triṣṭubh-like cadence (mixed/irregular in this hymn section; often treated as triṣṭubh in practice)
അഥർവവേദം 11.7 ഉച്ഛിഷ്ടത്തെ—ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ട “ശേഷിപ്പു/അവശിഷ്ടം”യെ—ദേവന്മാരും പ്രാണശക്തികളും കാലവും യജ്ഞത്തിന്റെ മറഞ്ഞ ഘടനകളും ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ബ്രഹ്മാണ്ഡീയ അധിഷ്ഠാനമായി സ്തുതിക്കുന്നു. സാധാരണയായി അപ്രധാനമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന ശേഷിപ്പിനെ ലോകധാരണത്തിന്റെയും സൃഷ്ടിശക്തിയുടെയും മൂലമായി തിരിച്ചറിയുന്നതിലൂടെ, ഈ സൂക്തം അതിനെ തന്നെ ബ്രഹ്മവർചസ്സ് (പവിത്ര തേജസ്)യും യാഗാധിപത്യവും നിലനിൽക്കുന്ന അടിസ്ഥാനം ആക്കുന്നു. ഇതിന്റെ ജപം ആ അടിസ്ഥാനശക്തിയെ ആചാരപരമായി സ്വന്തമാക്കി, പ്രാണവായുവിനെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും യജ്ഞഫലപ്രാപ്തിയെയും—അതിന്റെയും “രഹസ്യ” അല്ലെങ്കിൽ അവ്യക്ത രൂപങ്ങളിലുപോലും—സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു.
Mantras
Mantra 1
उच्छि॑ष्टे॒ नाम॑ रू॒पं चोच्छि॑ष्टे लो॒क आहि॑तः । उच्छि॑ष्ट॒ इन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॒ विश्व॑म॒न्तः स॒माहि॑तम्
ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ നാമവും രൂപവും ഉണ്ട്; ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ ലോകം സ്ഥാപിതമാണ്. ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ ഇന്ദ്രനും അഗ്നിയും ഉണ്ട്; സർവ്വവും അതിനുള്ളിൽ ഒന്നിച്ചു സമാഹിതമാണ്.
Mantra 2
उच्छि॑ष्टे॒ द्यावा॑पृथि॒वी विश्वं॑ भू॒तं स॒माहि॑तम्। आपः॑ समु॒द्र उच्छि॑ष्टे च॒न्द्रमा॒ वात॒ आहि॑तः ॥ सन्नुच्छि॑ष्टे॒ असं॑श्चो॒भौ मृ॒त्युर्वाजः॑ प्र॒जाप॑तिः । लै॒क्या उच्छि॑ष्ट॒ आय॑त्ता॒ व्रश्च॒ द्रश्चापि॒ श्रीर्मयि॑
ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ ദ്യാവാ-പൃഥിവി ഉണ്ട്; ഉണ്ടായതെല്ലാം അവിടെ സമാഹിതമാണ്. ആപഃ (ജലങ്ങൾ)യും സമുദ്രവും ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ; ചന്ദ്രമാവും വാതം (കാറ്റ്) അവിടെ സ്ഥാപിതം. അതെ, ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ സത് (അസ്തിത്വം) ഞാൻ, കൂടാതെ ഇരുവരും (ഉഭയ വർഗ്ഗങ്ങൾ); മൃത്യു, വാജ (ബലം/ശക്തി), പ്രജാപതി. മനുഷ്യജനങ്ങൾ ഉച്ഛിഷ്ടത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു; ലക്ഷ്മീ—വ്രശ്ചയും ദ്രശ്ചയും കൂടി—എന്നിൽ (ആശ്രിതമായി) ഉണ്ട്.
Mantra 3
दृ॒ढो दृं॑हस्थि॒रो न्यो ब्रह्म॑ विश्व॒सृजो दश॑ । नाभि॑मिव स॒र्वत॑श्च॒क्रमुच्छि॑ष्टे दे॒वताः॑ श्रि॒ताः
ദൃഢവും ദൃംഹകവും (ബലം വർധിപ്പിക്കുന്നതും), സ്ഥിരവും സുസ്ഥാപിതവുമാണ് ബ്രഹ്മം—ദശ വിശ്വസൃജന്മാരോടുകൂടെ. നാഭിയെ ചുറ്റി എല്ലാദിക്കിലും ചക്രം നില്ക്കുന്നതുപോലെ, ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ ദേവതകൾ ആശ്രയിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നു.
Mantra 4
ऋक् साम॒ यजु॒रुच्छि॑ष्ट उद्गी॒थः प्रस्तु॑तं स्तु॒तम्। हि॒ङ्का॒र उच्छि॑ष्टे॒ स्वरः॒ साम्नो॑ मे॒डिश्च॒ तन्मयि॑
ഋക്, സാമ, യജുസ്—ഇവ എല്ലാം ഉച്ഛിഷ്ടത്തിനുള്ളിലാണു; ഉദ്ഗീഥം, പാടപ്പെടുന്ന പ്രസ്തുതം (പ്രസ്താവം)യും സ്തുതം (സ്തുതി-ഗാനം)യും. ഹിങ്കാരം ഉച്ഛിഷ്ടത്തിനുള്ളിലാണു; സാമന്റെ സ്വരവും അതിന്റെ മദ്ധ്യാധാരം (മേഢി)—അത് എല്ലാം എനിക്കുള്ളിൽ നിലകൊള്ളട്ടെ.
Mantra 5
ऐ॒न्द्रा॒ग्नं पा॑वमा॒नं म॒हाना॑म्नीर्महाव्र॒तम्। उच्छि॑ष्टे य॒ज्ञस्याङ्गा॑न्य॒न्तर्गर्भ॑ इव मा॒तरि॑
ഐന്ദ്രാഗ്നം, പാവമാനം, മഹാനാമ്നീ ഋച്ചുകൾ, മഹാവ്രതവിധി—ഉച്ഛിഷ്ടത്തിനുള്ളിൽ യജ്ഞത്തിന്റെ അംഗങ്ങൾ ഉണ്ട്; അമ്മയിൽ ഗർഭസ്ഥ ശിശുവുപോലെ.
Mantra 6
रा॒ज॒सूयं॑ वाज॒पेय॑मग्निष्टो॒मस्तद॑ध्व॒रः । अ॒र्का॒श्व॒मे॒धावुच्छि॑ष्टे जी॒वब॑र्हिर्म॒दिन्त॑मः
രാജസൂയം, വാജപേയം, അഗ്നിഷ്ടോമം—ഇതുതന്നെ അധ്വരയജ്ഞം; അർക്കവും അശ്വമേധവും ഉച്ഛിഷ്ടത്തിനുള്ളിൽ—ജീവന്ത ബർഹിസുള്ളത്, അത്യന്തം ഉന്മേഷകരം.
Mantra 7
अ॒ग्न्या॒धेय॒मथो॑ दी॒क्षा का॑म॒प्रश्छन्द॑सा स॒ह। उत्स॑न्ना य॒ज्ञाः स॒त्राण्युच्छि॒ष्टेऽधि॑ स॒माहि॑ताः
അഗ്ന്യാധേയം, ദീക്ഷയും കൂടി—കാമത്തെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ഛന്ദസ്സിന്റെ അളവോടൊപ്പം—ലോപിച്ച യജ്ഞങ്ങളും സത്ര-സത്രാണികളും ഉച്ഛിഷ്ടത്തിന്മേൽ ഒരുമിച്ചു ശേഖരിക്കപ്പെട്ടു സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നു.
Mantra 8
अ॒ग्नि॒हो॒त्रं च॑ श्र॒द्धा च॑ वषट्का॒रो व्र॒तं तपः॑ । दक्षि॑णे॒ष्टं पू॒र्तं चोच्छि॒ष्टेऽधि॑ स॒माहि॑ताः
അഗ്നിഹോത്രവും ശ്രദ്ധയും, വഷട്കാരവും വ്രതവും തപസ്സും; ദക്ഷിണേഷ്ടയും പൂർത്തവും കൂടി—ഇവയൊക്കെയും ഉച്ഛിഷ്ടത്തിന്മേൽ ഒരുമിച്ചു ശേഖരിക്കപ്പെട്ടു സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നു.
Mantra 9
ए॒क॒रा॒त्रो द्वि॑रा॒त्रः स॑द्यः॒क्रीः प्र॒क्रीरु॒क्थ्यः । ओतं॒ निहि॑त॒मुच्छि॑ष्टे य॒ज्ञस्या॒णूनि॑ वि॒द्यया॑
ഏകരാത്രം, ദ്വിരാത്രം, സദ്യഃക്രീ, പ്രക്രീ, ഉക്ഥ്യ — ഇവ എല്ലാം ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ നെയ്തുകെട്ടി നിഹിതമായി വെച്ചിരിക്കുന്നു; വിദ്യയാൽ യജ്ഞത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മ അണുക്കൾ അറിയപ്പെടുന്നു.
Mantra 10
च॒तू॒रा॒त्रः प॑ञ्चरा॒त्रः ष॑ड्रा॒त्रश्चो॒भयः॑ स॒ह। षो॒ड॒शी स॑प्तरा॒त्रश्चोच्छि॑ष्टाज्जज्ञिरे॒ सर्वे॒ ये य॒ज्ञा अ॒मृते॑ हि॒ताः
ചതുരാത്രം, പഞ്ചരാത്രം, ഷഡ്രാത്രം, രണ്ടും ചേർന്നതും; ഷോഡശിയും സപ്തരാത്രവും—ഇവയെല്ലാം ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്; അമൃതത്തിൽ ഉറപ്പിച്ചു സ്ഥാപിതമായ ആ എല്ലാ യജ്ഞങ്ങളും.
Mantra 11
प्र॒ती॒हा॒रो नि॒धनं॑ विश्व॒जिच्चा॑भि॒जिच्च॒ यः । सा॒ह्ना॒ति॒रा॒त्रावुच्छि॑ष्टे द्वादशा॒होऽपि॒ तन्मयि॑
പ്രതീഹാരം, നിധനം, വിശ്വജിത്, അഭിജിത്, കൂടാതെ സാഹ്നാതിരാത്രം—ഇവ ഉച്ഛിഷ്ടത്തിനുള്ളിലാണ്; അതുപോലെ ദ്വാദശാഹവും അതേ തത്ത്വമയമാണ്.
Mantra 12
सू॒नृता॒ संन॑तिः॒ क्षेमः॑ स्व॒धोर्जामृतं॒ सहः॑ । उच्छि॑ष्टे॒ सर्वे॑ प्र॒त्यञ्चः॒ कामाः॒ कामे॑न ततृपुः
സൂനൃതാ (സത്യവാക്ക്), സംനതി (ഏകമതം), ക്ഷേമം (സൗഖ്യം-കല്യാണം), സ്വധാജന്യ അമൃതം, സഹഃ (ബലം)—ഇവ ഉച്ഛിഷ്ടത്തിനുള്ളിലാണ്; എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും പ്രത്യഞ്ചമായി (ഇവിടേക്ക് തിരിഞ്ഞ്), ആഗ്രഹം കൊണ്ടുതന്നെ തൃപ്തിയാകുന്നു.
Mantra 13
नव॒ भूमीः॑ समु॒द्रा उच्छि॒ष्टेऽअधि॑ श्रि॒ता दिवः॑ । आ सूर्यो॑ भा॒त्युच्छि॑ष्टेऽहोरा॒त्रे अपि॒ तन्मयि॑
ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ ഒമ്പത് ഭൂമികളും സമുദ്രങ്ങളും, ദ്യൗഃ (ആകാശം/സ്വർഗ്ഗം) എന്നിവയും ആശ്രയിച്ചു നിലകൊള്ളുന്നു. ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ തന്നെയാണ് സൂര്യൻ പ്രകാശിക്കുന്നത്; അഹോരാത്രിയും അതേ തത്ത്വത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ്—ആ തത്ത്വം തന്നെയാണ് എന്നിലും.
Mantra 14
उ॒प॒हव्यं॑ विषू॒वन्तं॒ ये च॑ य॒ज्ञा गुहा॑ हि॒ताः । बिभ॑र्ति भ॒र्ता विश्व॒स्योच्छि॑ष्टो जनि॒तुः पि॒ता
ഉപഹവ്യം (ഉപ-ആഹ്വാനം), വിഷൂവന്ത വിധി, ഗുഹയിൽ രഹസ്യമായി നിക്ഷേപിച്ചിരിക്കുന്ന ഏതു യജ്ഞങ്ങളുമാകട്ടെ—അവയെല്ലാം സർവ്വത്തിന്റെ ധാരകനായ ഉച്ഛിഷ്ടൻ വഹിക്കുന്നു; അവൻ ജനിതാവിന്റെ പിതാവാണ്.
Mantra 15
पि॒ता ज॑नि॒तुरुच्छि॒ष्टोऽसोः॒ पौत्रः॑ पिताम॒हः । स क्षि॑यति॒ विश्व॒स्येशा॑नो॒ वृषा॒ भूम्या॑मति॒घ्न्यः
ഉച്ഛിഷ്ടൻ ജനിതാവിന്റെ പിതാവാണ്; അസുവിന് അവൻ പൗത്രനും പിതാമഹനും ആകുന്നു. സർവ്വത്തിന്റെ ഈശാനനായി, ഭൂമിയിൽ അഘാത്യമായ (അതിഘ്ന്യ) വൃഷഭനായി അവൻ വസിക്കുന്നു.
Mantra 16
ऋ॒तं स॒त्यं तपो॑ रा॒स्ट्रं श्रमो॒ धर्म॑श्च॒ कर्म॑ च । भू॒तं भ॑वि॒ष्यदुच्छि॑ष्टे वी॒र्यं ल॒क्ष्मीर्बलं॒ बले॑
ഋതം, സത്യം, തപസ്, രാഷ്ട്രം, ശ്രമം, ധർമ്മം, കർമ്മം—ഭൂതവും ഭവിഷ്യവും ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ തന്നെയാണ്; അവിടെ വീര്യം, ലക്ഷ്മി, ബലത്തിൽ ബലം വസിക്കുന്നു.
Mantra 17
समृ॑द्धि॒रोज॒ आकू॑तिः क्ष॒त्रं रा॒ष्ट्रं षडु॒र्व्यः । सं॒व॒त्स॒रोऽध्युच्छि॑ष्ट इडा॑ प्रै॒षा ग्रहा॑ ह॒विः
സമൃദ്ധി, ഓജസ് (ഊർജം), ആകൂതി (സങ്കൽപം), ക്ഷത്രം (ആധിപത്യം), രാഷ്ട്രം, ആറു വിശാല പ്രദേശങ്ങൾ—സംവത്സരം ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്; ഇഡാ, പ്രൈഷാ (യാജ്ഞിക പ്രേരണ), ഗ്രഹങ്ങൾ, ഹവിഃ (ആഹുതി) എന്നിവയും (അവിടെയേ) ഉണ്ട്.
Mantra 18
चतु॑र्होतार आ॒प्रिय॑श्चातुर्मा॒स्यानि॑ नी॒विदः॑ । उच्छि॑ष्टे य॒ज्ञाः होत्राः॑ पशुब॒न्धास्तदिष्ट॑यः
നാല് ഹോതാക്കൾ, ആപ്രി മന്ത്രങ്ങൾ, ചാതുർമാസ്യ കർമ്മങ്ങൾ, നിവിദ് സൂത്രങ്ങൾ—ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ യജ്ഞങ്ങൾ, ഹോത്രാ-ആഹുതികൾ, പശുബന്ധങ്ങൾ, ആ ഇഷ്ടികൾ (യാഗവിധികൾ) നിലകൊള്ളുന്നു.
Mantra 19
अ॒र्ध॒मा॒साश्च॒ मासा॑श्चार्त॒वा ऋ॒तुभिः॑ स॒ह। उच्छि॑ष्टे घो॒षिणी॒रापः॑ स्तनयि॒त्नुः श्रुति॑र्म॒ही
അർധമാസങ്ങളും മാസങ്ങളും, ഋതുക്കളോടുകൂടിയ ഋതുകാലങ്ങളും—ഉച്ഛിഷ്ടത്തിനകത്താണ്: ഘോഷിക്കുന്ന ജലങ്ങൾ, ഗർജ്ജിക്കുന്ന സ്തനയിത്നു (ഇടിമുഴക്കം), മഹത്തായ ശ്രുതി.
Mantra 20
शर्क॑राः॒ सिक॑ता॒ अश्मा॑न॒ ओष॑धयो वी॒रुध॒स्तृणा॑ । अ॒भ्राणि॑ वि॒द्युतो॑ व॒र्षमुच्छि॑ष्टे॒ संश्रि॑ता श्रि॒ता
കല്ലുകഷണങ്ങൾ, മണൽ, കല്ലുകൾ; ഔഷധികൾ, വീരുധ് (വള്ളി-ലതകൾ)യും തൃണം (പുല്ലുകൾ)യും; മേഘങ്ങൾ, വിദ്യുത് (മിന്നൽ), വർഷ (മഴ)—ഇവയൊക്കെയും ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ ആശ്രിതം, അതിൽ തന്നെ സ്ഥിരമായി സ്ഥാപിതം.
Mantra 21
राद्धिः॒ प्राप्तिः॒ समा॑प्ति॒र्व्याऽप्ति॒र्मह॑ एध॒तुः । अत्या॑प्ति॒रुच्छि॑ष्टे॒ भूति॒श्चाहि॑ता॒ निहि॑ता हि॒ता
രാദ്ധി (സിദ്ധി), പ്രാപ്തി, സമാപ്തി, വ്യാപ്തി, മഹത്ത്വം—ഇവയൊക്കെയും വർധിക്കുന്നു. അതിപ്രാപ്തിയും ഭൂതി (സമൃദ്ധി)യും ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ സ്ഥാപിതമായി, നിഹിതമായി, ഹിതരൂപമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Mantra 22
यच्च॑ प्रा॒णति॑ प्रा॒णेन॒ यच्च॒ पश्य॑ति॒ चक्षु॑षा । उच्छि॑ष्टाज्जज्ञिरे॒ सर्वे॑ दि॒वि दे॒वा दि॑वि॒श्रितः॑
പ്രാണത്തോടെ ശ്വസിക്കുന്നതെല്ലാം, ചക്ഷുസ്സോടെ കാണുന്നതെല്ലാം—അവയൊക്കെയും ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചു; ദിവിയിൽ ദേവന്മാർ, ദിവിയിൽ അധിഷ്ഠിതർ.
Mantra 23
ऋचः॒ सामा॑नि॒ च्छन्दां॑सि पुरा॒णं यजु॑षा स॒ह। उच्छि॑ष्टाज्जज्ञिरे॒ सर्वे॑ दि॒वि दे॒वा दि॑वि॒श्रितः॑
ഋചസ്സുകൾ, സാമങ്ങൾ, ഛന്ദസ്സുകൾ, പുരാണം, യജുസ്സിനോടൊപ്പം—ഇവയൊക്കെയും ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചു; ദിവിയിൽ ദേവന്മാർ, ദിവിയിൽ അധിഷ്ഠിതർ.
Mantra 24
प्रा॒णा॒पा॒नौ चक्षुः॒ श्रोत्र॒मक्षि॑तिश्च॒ क्षिति॑श्च॒ या। उच्छि॑ष्टाज्जज्ञिरे॒ सर्वे॑ दि॒वि दे॒वा दि॑वि॒श्रितः॑
പ്രാണ-അപാനങ്ങൾ, ചക്ഷുസ് (കാഴ്ച)യും ശ്രോത്രം (ശ്രവണശക്തി)യും, അക്ഷിതി (അവിനാശിത്വം)യും ക്ഷിതി (സ്ഥിരസ്ഥിതി)യും—ഇവ എന്തായാലും; ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ നിന്നാണ് അവ എല്ലാം ജനിച്ചത്: ദിവിയിൽ വസിക്കുന്ന, ദിവിശ്രിത (സ്വർഗ്ഗസ്ഥ) ദേവന്മാർ.
Mantra 25
आ॒न॒न्दा मोदाः॑ प्र॒मुदो॑ऽभिमोद॒मुद॑श्च॒ ये। उच्छि॑ष्टाज्जज्ञिरे॒ सर्वे॑ दि॒वि दे॒वा दि॑वि॒श्रितः॑
ആനന്ദങ്ങൾ, മോദങ്ങൾ, പ്രമോദവും അഭിമോദവും, കൂടാതെ ഉള്ള എല്ലാ ഉല്ലാസങ്ങളും—ഇവ എല്ലാം ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്: ദിവിയിൽ വസിക്കുന്ന, ദിവിശ്രിത (സ്വർഗ്ഗസ്ഥ) ദേവന്മാർ.
Mantra 26
दे॒वाः पि॒तरो॑ मनु॒ष्याऽ गन्धर्वाप्स॒रस॑श्च॒ ये। उच्छि॑ष्टाज्जज्ञिरे॒ सर्वे॑ दि॒वि दे॒वा दि॑वि॒श्रितः॑
ദേവന്മാർ, പിതൃകൾ, മനുഷ്യർ, ഗന്ധർവന്മാർ അപ്സരസ്സുകളോടുകൂടി—ആരായാലും—അവരെല്ലാം ഉച്ഛിഷ്ടത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്; ദിവിയിൽ വസിക്കുന്ന, ദിവിയിൽ സ്ഥാപിതരായ ദേവന്മാർ.
Frequently Asked Questions
Not merely. The hymn treats “leftover/remnant” as a sacred principle: what remains becomes the hidden support of creation and sacrifice, the ground from which powers and gods arise.
Atharvanic theology often sacralizes liminal things. Here, the remnant symbolizes what persists beyond consumption and change—therefore it is framed as the stable substrate of order, time, and ritual continuity.
It is recited for brahmavarcasa and steadiness—especially to strengthen prāṇa, senses, and the sense that one’s ritual (outer or inner) is upheld even when not visibly active, with Ucchiṣṭa as the sustaining base.
Ask anything about Sukta 7 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
