Sukta 4
Rishi: Prāṇa-hymn tradition (often attributed in ancillary tradition to Atharvanic seers; exact r̥ṣi per anukramaṇī to be verified).
Devata: Prāṇa (personified vital breath).
Chandas: Mixed; predominantly anuṣṭubh-like with prose-like segmentation.
ഈ സൂക്തം പ്രാണനെ (ജീവശ്വാസം) പരമാധികാര ശക്തിയായി പുകഴ്ത്തുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആധിപത്യത്തിൽ എല്ലാ ജീവികളും നിലനിൽക്കുന്നു, ജീവൻ, രോഗവിമുക്തി, സ്ഥിരത എന്നിവ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുഗ്രഹത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇത് രോഗശാന്തി-രക്ഷാത്മക ഉദ്ദേശ്യത്തെ ബ്രഹ്മവാദ ശൈലിയിലുള്ള ചിന്തയുമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്നു, പ്രാണനെ ശരീരത്തിലെ ജീവശക്തിയെന്നും ക്രമം, കാലം, ജ്ഞാനം എന്നിവയെ നിലനിർത്തുന്ന പ്രപഞ്ച തത്വമെന്നും അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ചഞ്ചലമായ ജീവശക്തിയെ സ്ഥിരപ്പെടുത്താൻ ജപിക്കപ്പെടുന്ന ഇത്, ജീവനെ ശരീരത്തിൽ പുനഃസ്ഥാപിക്കാനും വ്യക്തിയെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പോഷക താളവുമായി സന്ധിക്കാനും ലക്ഷ്യമിടുന്നു.
Mantras
Mantra 1
प्राणः। प्रा॒णाय॒ नमो॒ यस्य॒ सर्व॑मि॒दं वशे॑ । यो भू॒तः सर्व॑स्येश्व॒रो यस्मि॒न्त्सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितम्
പ്രാണാ! പ്രാണനോട് നമസ്കാരം—ആരുടെ അധീനതയിൽ ഇതെല്ലാം ഉണ്ട്; ഭവിച്ചവനായി സർവ്വത്തിന്റെയും ഈശ്വരൻ ആയവൻ; അവനിൽ സർവ്വവും പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്.
Mantra 2
नम॑स्ते प्राण॒ क्रन्दा॑य॒ नम॑स्ते स्तनयि॒त्नवे॑ । नम॑स्ते प्राण वि॒द्युते॒ नम॑स्ते प्राण॒ वर्ष॑ते
ഹേ പ്രാണാ, ഗർജ്ജിക്കുന്നവനായി നിനക്ക് നമസ്കാരം; ഹേ പ്രാണാ, സ്തനയിത്നു (ഇടിമുഴക്കം) ആയി നിനക്ക് നമസ്കാരം. ഹേ പ്രാണാ, വിദ്യുതായി നിനക്ക് നമസ്കാരം; ഹേ പ്രാണാ, വർഷിക്കുന്നവനായി നിനക്ക് നമസ്കാരം.
Mantra 3
यत् प्रा॒ण स्त॑नयि॒त्नुना॑भि॒क्रन्द॒त्योष॑धीः । प्र वी॑यन्ते॒ गर्भा॑न् दध॒तेऽथो॑ ब॒ह्वीर्वि जा॑यन्ते
പ്രാണൻ ഇടിമുഴക്കത്തെ (സ്തനയിത്നു) സഹചാരിയായി എടുത്ത് ഔഷധികളിന്മേൽ ഉച്ചത്തിൽ മുഴങ്ങുമ്പോൾ, അവ പടർന്ന് വളരുന്നു; അവ ഗർഭങ്ങളെ ധരിക്കുന്നു; കൂടാതെ അനേകം എല്ലായിടത്തും ജനിക്കുന്നു.
Mantra 4
यत् प्रा॒ण ऋ॒तावाग॑तेऽभि॒क्रन्द॒त्योष॑धीः । सर्वं॑ त॒दा प्र मो॑दते॒ यत् किं च॒ भूम्या॒मधि॑
ഋതു യഥാസമയം വന്നപ്പോൾ പ്രാണൻ ഔഷധികളിന്മേൽ ഉച്ചത്തിൽ മുഴങ്ങുമ്പോൾ, ഭൂമിയിലുള്ള എന്തെല്ലാമോ—അവയെല്ലാം—ആനന്ദത്തോടെ വിരിഞ്ഞ് സമൃദ്ധിയിലേക്കു വളരുന്നു.
Mantra 5
य॒दा प्रा॒णो अ॒भ्यव॑र्षीद् व॒र्षेण॑ पृथि॒वीं म॒हीम्। प॒शव॒स्तत् प्र मो॑दन्ते॒ महो॒ वै नो॑ भविष्यति
പ്രാണൻ മഴയായി മഹത്തായ ഭൂമിയിൽ വർഷിച്ചപ്പോൾ, പശുക്കളും മറ്റു മൃഗങ്ങളും അതിൽ ആനന്ദിച്ച് വളരുന്നു; തീർച്ചയായും ഞങ്ങൾക്ക് മഹത്തായ മംഗലം ഉണ്ടാകും.
Mantra 6
अ॒भिवृ॑ष्टा॒ ओष॑धयः प्रा॒णेन॒ सम॑वादिरन्। आयु॒र्वै नः॒ प्राती॑तरः॒ सर्वा॑ नः सुर॒भीर॑कः
നന്നായി മഴ ലഭിച്ച ഔഷധികൾ പ്രാണനോടൊപ്പം ഏകസ്വരത്തിൽ പ്രസ്താവിച്ചു. ആയുസ്സ് തന്നേ ഞങ്ങളെ കടത്തിക്കൊണ്ടുപോകട്ടെ; ആ എല്ലാം ഔഷധികളും ഞങ്ങൾക്ക് സുമനോഹരസുഗന്ധമുള്ളതും അനുഗ്രഹശക്തിയുള്ളതുമായിരിക്കട്ടെ.
Mantra 7
नम॑स्ते अस्त्वाय॒ते नमो॑ अस्तु पराय॒ते। नम॑स्ते प्राण॒ तिष्ठ॑त॒ आसी॑नायो॒त ते॒ नमः॑
നീ പുറപ്പെടുമ്പോൾ നിനക്ക് നമസ്കാരം; നീ അകന്നുപോകുമ്പോഴും നിനക്ക് നമസ്കാരം. ഹേ പ്രാണാ, നീ നിൽക്കുമ്പോൾ നിനക്ക് നമസ്കാരം; നീ ഇരിക്കുമ്പോഴും—അതെ, നിനക്ക് നമസ്കാരം.
Mantra 8
नम॑स्ते प्राण प्राण॒ते नमो॑ अस्त्वपान॒ते। प॒रा॒चीना॑य ते॒ नमः॑ प्रती॒चीना॑य ते॒ नमः॑ सर्व॑स्मै त इ॒दं नमः॑
ഹേ പ്രാണാ, നിനക്കു നമസ്കാരം—ശ്വസിക്കുന്ന നിനക്കു നമസ്കാരം; അപാനനു നമസ്കാരം ഉണ്ടാകട്ടെ. പുറത്തോട്ടു തിരിഞ്ഞ നിനക്കു നമഃ; അകത്തോട്ടു തിരിഞ്ഞ നിനക്കു നമഃ; നിന്റെ സർവ്വത്തിനും—ഇതാ നമസ്കാരം.
Mantra 9
या ते॑ प्राण प्रि॒या त॒नूर्यो ते॑ प्राण॒ प्रेय॑सी । अथो॒ यद् भे॑ष॒जं तव॒ तस्य॑ नो धेहि जी॒वसे॑
ഹേ പ്രാണാ! നിനക്കു പ്രിയമായ നിന്റെ തനു (ദേഹം) ഏതാണ്, ഹേ പ്രാണാ! നിനക്കു ഏറ്റവും പ്രിയമായത് ഏതാണ്—കൂടാതെ നിനക്കുള്ള ഭേഷജം (ഔഷധം/ചികിത്സ) ഏതായാലും, അതു ഞങ്ങൾക്ക് ജീവിക്കാനായി ദയവായി നല്കുക.
Mantra 10
प्रा॒णः प्र॒जा अनु॑ वस्ते पि॒ता पु॒त्रमि॑व प्रि॒यम्। प्रा॒णो ह॒ सर्व॑स्येश्व॒रो यच्च॑ प्रा॒णति॒ यच्च॒ न
പ്രാണൻ പ്രജകളോടൊപ്പം വസിക്കുന്നു; പിതാവ് പ്രിയപുത്രനോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്നതുപോലെ. പ്രാണൻ തന്നെയാണ് സകലത്തിന്റെയും അധിപതി—ശ്വസിക്കുന്നതിന്റെയും, ശ്വസിക്കാത്തതിന്റെയും.
Mantra 11
प्रा॒णो मृ॒त्युः प्रा॒णस्त॒क्मा प्रा॒णं दे॒वा उपा॑सते । प्रा॒णो ह॒ सत्यवा॒दिन॑मुत्त॒मे लो॒क आ द॑धत्
പ്രാണൻ മരണമാണ്; പ്രാണൻ തക്മാ-ജ്വരമാണ്; പ്രാണനെയേ ദേവന്മാർ ഉപാസിക്കുന്നു. പ്രാണൻ സത്യവാദിയെ പരമലോകത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Mantra 12
प्रा॒णो वि॒राट् प्रा॒णो देष्ट्री॑ प्रा॒णं सर्व॒ उपा॑सते । प्रा॒णो ह॒ सूर्य॑श्च॒न्द्रमाः॑ प्रा॒णमा॑हुः प्र॒जाप॑तिम्
പ്രാണം വിരാട് തന്നേ; പ്രാണം ദേഷ്ട്രീ (മാർഗ്ഗദർശിനി/നിയന്ത്രകി) തന്നേ; എല്ലാവരും പ്രാണത്തെ ഉപാസിക്കുകയും അതിനെ സേവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രാണം തന്നെയാണ് സൂര്യനും ചന്ദ്രനും; പ്രാണത്തെയേ അവർ പ്രജാപതി എന്നു വിളിക്കുന്നു.
Mantra 13
प्रा॒णा॒पा॒नौ व्री॑हिय॒वाव॑न॒ड्वान् प्रा॒ण उ॑च्यते । यवे॑ ह प्रा॒ण आहि॑तोऽपा॒नो व्री॒हिरु॑च्यते
പ്രാണവും അപാനവും ‘വ്രീഹി’യും ‘യവ’വും എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അനഡ്വാൻ (വലിക്കുന്ന കാള) ‘പ്രാണ’മെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. യവത്തിൽ പ്രാണം നിക്ഷേപിച്ചിരിക്കുന്നു; അപാനം ‘വ്രീഹി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
Mantra 14
अपा॑नति॒ प्राण॑ति॒ पुरु॑षो॒ गर्भे॑ अन्त॒रा। य॒दा त्वं प्रा॑ण॒ जिन्व॒स्यथ॒ स जा॑यते॒ पुनः॑
ഗർഭത്തിനുള്ളിലെ പുരുഷൻ അപാനം ചെയ്യുന്നു, പ്രാണം ചെയ്യുന്നു. നീ, ഹേ പ്രാണ, അവനെ ഉജ്ജീവിപ്പിച്ച് ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, അവൻ വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു.
Mantra 15
प्रा॒णमा॑हुर्मात॒रिश्वा॑नं॒ वातो॑ ह प्रा॒ण उ॑च्यते । प्रा॒णे ह॑ भू॒तं भव्यं॑ च प्रा॒णे सर्वं॑ प्रति॑ष्ठितम्
പ്രാണത്തെ അവർ മാതരിശ്വാൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു; വായുവേ തന്നെയാണ് സത്യത്തിൽ പ്രാണം എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്. പ്രാണത്തിൽ ഭൂതവും ഭവ്യവും (ഭാവിയും) സ്ഥാപിതമാണ്; പ്രാണത്തിൽ എല്ലാം ദൃഢമായി പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്.
Mantra 16
आ॒थ॒र्व॒णीरा॑ङ्गिर॒सीर्दैवी॑र्मनुष्य॒जा उ॒त। ओष॑धयः॒ प्र जा॑यन्ते य॒दा त्वं प्रा॑ण॒ जिन्व॑सि
ആഥർവണീ, ആംഗിരസീ—ദൈവീ, മനുഷ്യരിൽ ജനിച്ചതും—അത്തരം ഔഷധികൾ, ഹേ പ്രാണാ, നീ അവയെ ജീവബലംകൊണ്ട് ഉജ്ജീവിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
Mantra 17
य॒दा प्रा॒णो अ॒भ्यव॑र्षीद् व॒र्षेण॑ पृथि॒वीं म॒हीम्। ओष॑धयः॒ प्र जा॑य॒न्तेऽथो॒ याः काश्च॑ वी॒रुधः॑
പ്രാണം മഴയോടുകൂടെ മഹത്തായ ഭൂമിയിൽ പെയ്തപ്പോൾ, അപ്പോൾ ഔഷധികൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അതുപോലെ ഏതെല്ലാം വീരുധങ്ങൾ—സസ്യങ്ങൾ—ഉണ്ടോ അവയും.
Mantra 18
यस्ते॑ प्राणे॒दं वेद॒ यस्मिं॒श्चासि॒ प्रति॑ष्ठितः । सर्वे॒ तस्मै॑ ब॒लिं ह॑रान॒मुष्मिंल्लो॒क उ॑त्त॒मे
ഹേ പ്രാണാ, നിനക്കുറിച്ച് ഇതു ആരറിയുന്നുവോ—നീ ദൃഢമായി പ്രതിഷ്ഠിതനായിരിക്കുന്ന ആ അധിഷ്ഠാനവും—അത്യുത്തമമായ പരലോകത്തിൽ എല്ലാവരും അവനു ബലി (ഉപഹാരം/ശ്രദ്ധാഞ്ജലി) അർപ്പിക്കട്ടെ.
Mantra 19
यथा॑ प्राण बलि॒हृत॒स्तुभ्यं॒ सर्वाः॑ प्र॒जा इ॒माः । ए॒वा तस्मै॑ ब॒लिं ह॑रा॒न् यस्त्वा॑ शृ॒णव॑त् सुश्रवः
ഹേ പ്രാണാ, ഈ എല്ലാ പ്രജകളും നിനക്കു ബലി അർപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, അതുപോലെ തന്നേ—ഹേ സുശ്രവ (സുയശസ്സുള്ളവനേ), നിന്നെ കേൾക്കുന്നവനു ബലി അർപ്പിക്കുവിൻ.
Mantra 20
अ॒न्तर्गर्भ॑श्चरति दे॒वता॒स्वाभू॑तो भू॒तः स उ॑ जायते॒ पुनः॑ । स भू॒तो भव्यं॑ भवि॒ष्यत् पि॒ता पु॒त्रं प्र वि॑वेशा॒ शची॑भिः
അന്തര്ഗർഭം ധരിച്ചു അവൻ ദേവതകളുടെ ഇടയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഉണ്ടായതായിത്തന്നെ ആയി, അവൻ വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു. ഉണ്ടായവൻ വരാനിരിക്കുന്നതായും മാറുന്നു; പിതാവ് തന്റെ ശക്തികളോടെ (ശചീഭിഃ) പുത്രനിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു.
Mantra 21
एकं॒ पादं॒ नोत्खि॑दति सलि॒लाद्धंस उ॒च्चर॑न्। यद॒ङ्ग स तमु॑त्खि॒देन्नैवाद्य न श्वः स्या॒न्न रात्री॒ नाहः॑ स्या॒न्न व्युऽछेत् क॒दा च॒न
ജലത്തിൽ നിന്ന് ഉയരുന്ന ഹംസം ഒരു പാദവും ഇളക്കുകയില്ല. അവൻ സത്യമായി അതിനെ ഇളക്കിയാൽ, ഇന്നും നാളെയും ഉണ്ടായിരിക്കില്ല; രാത്രിയും പകലും ഉണ്ടായിരിക്കില്ല; ഒരിക്കലും ഉഷസ്സിന്റെ ഉദയം സംഭവിക്കുകയുമില്ല.
Mantra 22
अ॒ष्टाच॑क्रं वर्तत॒ एक॑नेमि स॒हस्रा॑क्षरं॒ प्र पु॒रो नि प॒श्चा। अ॒र्धेन॒ विश्वं॒ भुव॑नं ज॒जान॒ यद॑स्या॒र्धं क॑त॒मः स के॒तुः
എട്ട് ചക്രങ്ങളുള്ള, ഒരേ നാഭിയുള്ള ചക്രം ചുറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു—ആയിരം അക്ഷരങ്ങളുള്ളത്—മുന്നോട്ട് മുൻവശത്ത്, പിന്നോട്ട് താഴെ. അതിന്റെ പകുതിയാൽ ഈ സർവ്വലോകം ജനിച്ചു; അതിന്റെ പകുതികളിൽ ഏതാണ് ‘കേതു’ (ചിഹ്നം)?
Mantra 23
यो अ॒स्य वि॒श्वज॑न्मन॒ ईशे॒ विश्व॑स्य॒ चेष्ट॑तः । अन्ये॑षु क्षि॒प्रध॑न्वने॒ तस्मै॑ प्राण॒ नमो॑ऽस्तु ते
സർവ്വജനകമായ മനസ്സോടെ ഈ (ലോകം) അധീനമാക്കുന്നവനും ചലിക്കുന്നതും ചേഷ്ടിക്കുന്നതുമായ എല്ലാറ്റിന്റെയും അധിപനുമായവൻ—സകല ജീവികളിലും ക്ഷിപ്രധന്വ (വേഗത്തിൽ അമ്പെയ്യുന്ന) ആ ശക്തിയായ പ്രാണനു നമസ്കാരം; ഹേ പ്രാണാ, നിനക്കു നമോ നമഃ.
Mantra 24
यो अ॒स्य स॒र्वज॑न्मन॒ ईशे॒ सर्व॑स्य॒ चेष्ट॑तः । अत॑न्द्रो॒ ब्रह्म॑णा॒ धीरः॑ प्रा॒णो मानु॑ तिष्ठातु
സർവ്വജനകമായ മനസ്സോടെ ഈ (ലോകം) അധീനമാക്കുന്നവനും സർവ്വ പ്രവർത്തനത്തിന്റെയും അധിപനുമായവൻ—അതന്ദ്രൻ, ബ്രഹ്മശക്തിയാൽ ധീരനും സ്ഥിരനും; ഹേ മനു, മനുഷ്യർക്കായി പ്രാണൻ നിനക്കായി ദൃഢമായി നിലകൊള്ളട്ടെ.
Mantra 25
ऊ॒र्ध्वः सु॒प्तेषु॑ जागार न॒नु ति॒र्यङ् नि प॑द्यते । न सु॒प्तम॑स्य सु॒प्तेष्वनु॑ शुश्राव॒ कश्च॒न
ഉറങ്ങുന്നവരുടെ ഇടയിൽ അവൻ നേരെ നില്ക്കെ ജാഗരിക്കുന്നു; തീർച്ചയായും അവൻ വക്രമായി താഴേക്ക് പതിക്കുകയില്ല. എല്ലാവരും ഉറങ്ങുമ്പോൾ അവൻ ഉറങ്ങുന്നു എന്നു ആരും ഒരിക്കലും കേട്ടിട്ടില്ല.
Mantra 26
प्राण॒ मा म॑त् प॒र्यावृ॑तो॒ न मद॒न्यो भ॑विष्यसि । अ॒पां गर्भ॑मिव जी॒वसे॒ प्राण॑ ब॒ध्नामि॑ त्वा॒ मयि॑
ഹേ പ്രാണ, എന്നിൽ നിന്ന് തിരിഞ്ഞുപോകരുതേ; എന്റേതല്ലാത്ത മറ്റൊന്നായി മാറരുതേ. ജലങ്ങളുടെ ഗർഭംപോലെ—ജീവനുവേണ്ടി—ഹേ പ്രാണ, നിന്നെ ഞാൻ എന്റെ ഉള്ളിൽ ദൃഢമായി ബന്ധിക്കുന്നു.
Frequently Asked Questions
To praise and stabilize Prāṇa as the ruling life-force, so vitality returns, life remains established, and weakening or life-threatening collapse is averted.
Both. It functions as a healing/protective charm (bhaisajya/āyuṣya) while also teaching a brahmavāda view: breath is a cosmic sovereignty that upholds all beings and order.
No specific substances are required by the hymn. The primary ‘instrument’ is disciplined recitation with a steady, calming intent; optional water or a simple protective thread may be used by local tradition.
Ask anything about Sukta 4 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.