Sarga 49
एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address
अयोध्याकाण्ड
ສະກະນີ້ເລົ່າເຖິງການເດີນທາງອັນວ່ອງໄວຂອງພຣະຣາມໃນຊ່ວງທ້າຍຄືນ ເມື່ອພຣະອົງລະລຶກພຣະບັນຊາຂອງທ້າວທະສະຣະຖ ແລະຖືການເຂົ້າປ່າເປັນຄໍາປະຕິຍານແຫ່ງທຳທີ່ຕັ້ງໃຈຮັກສາ ບໍ່ແມ່ນແຕ່ການຖືກຂັບໄລ່. ເມື່ອອອກອະຣຸນ ຫຼັງຈາກບູຊາສັນທະຍາຍາມເຊົ້າອັນເປັນມົງຄຸນ ພຣະອົງໄປຮອດແດນຊາຍແດນໂກສະລະ ແລ້ວຂ້າມອອກໄປ. ລະຫວ່າງທາງພຣະອົງໄດ້ຍິນຊາວບ້ານວິຈາລະນາຕຳນິການຕັດສິນໃຈຂອງທ້າວທະສະຣະຖທີ່ເກີດຈາກຄວາມຫຼົງໄຫຼ ແລະການລະເມີດມາລະຍາດຂອງໄກເກຍີ; ສຽງປະຊາຊົນນີ້ເປັນດັ່ງການກວດສອບດ້ານຈິດທຳຈາກພາຍນອກຕໍ່ລາຊະວົງ. ຕໍ່ມາເປັນລາຍລະອຽດເສັ້ນທາງ: ພຣະຣາມຂ້າມແມ່ນ້ຳເວທາສຣຸຕິອັນສັກສິດ ແລ້ວມຸ່ງໄປທາງໃຕ້ສູ່ທິດທີ່ກ່ຽວພັນກັບິສີອະກັສຕະຍະ. ຫຼັງເດີນທາງຍາວນານ ພຣະອົງຂ້າມແມ່ນ້ຳໂຄມະຕີທີ່ນ້ຳເຢັນ—ຝັ່ງເປັນບ່ອນຊຸ່ມຊື່ນມີງົວກິນຫຍ້າ—ແລ້ວຂ້າມແມ່ນ້ຳສຽນດິກາທີ່ກ້ອງກັບສຽງນົກຢູງແລະຫົງ. ພຣະຣາມຊີ້ໃຫ້ນາງສີຕາເຫັນຜືນດິນກວ້າງໃຫຍ່ທີ່ປະເພນີເວົ້າວ່າມະນູເຄີຍປະທານໃຫ້ແກ່ອິກສະວາກຸ ເພື່ອຜູກພູມສາດແຫ່ງອານາຈັກເຂົ້າກັບຄວາມຊົງຈຳຂອງລາຊະວົງ. ພຣະອົງເອີ້ນສາລະຖີຊ້ຳໆວ່າ “ສູຕະ” ແລະຕຣັດດ້ວຍສຽງອ່ອນຫວານດຸດຫົງ (haṃsamattasvara) ສະແດງຄວາມອາໄລຢາກກັບໄປຫາສວນປ່າຮິມສະຣະຍູທີ່ກຳລັງບານ. ພຣະອົງຍັງຄິດຄຳນຶງເຖິງການລ່າສັດວ່າເປັນກິດສຳລານຂອງກະສັດຜູ້ມີຈິດດຸດິສີ—ເພີດເພີນແຕ່ບໍ່ແມ່ນຄວາມປາຖະໜາຫຼັກ—ຈຶ່ງເຫັນຄວາມສົມດຸນລະຫວ່າງວິຖີກະສັດແລະການສຳລວມຕົນ.
Shlokas
Verse 1
रामोऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम्।जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुराज्ञामनुस्मरन्।।।।
ພຣະຣາມດ້ວຍ—ດຸຈດັ່ງເສືອໃນບັນດາມະນຸດ—ໄດ້ເດີນທາງໄປໄກຫຼາຍໃນເວລາກາງຄືນທີ່ຍັງເຫຼືອ ໂດຍລະລຶກພຣະບັນຊາຂອງພຣະບິດາຢູ່ເສມອ.
Verse 2
तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद्रजनी शिवा।उपास्य शिवां सन्ध्यां विषयान्तं व्यगाहत।।।।
ເມື່ອພຣະອົງຍັງສືບຕໍ່ເດີນທາງດັ່ງເກົ່າ ຄືນອັນເປັນມົງຄຸນກໍລ່ວງພົ້ນໄປ। ຫຼັງຈາກບູຊາສັນທະຍາຍາມເຊົ້າອັນມົງຄຸນແລ້ວ ພຣະອົງເຂົ້າສູ່ແດນຊາຍແດນຂອງປະເທດ
Verse 3
ग्रामान् विकृष्टसीमान्तान् पुष्पितानि वनानि च।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं शनैरिव हयोत्तमैः।।।।शृण्वन् वचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।
ພຣະອົງຊົມເບິ່ງບ້ານທັງຫຼາຍທີ່ຊາຍແດນຖືກໄຖພວນໃໝ່ ແລະປ່າໄມ້ທີ່ດອກໄມ້ບານສະພັ່ງພ້ອມ। ພ້ອມກັນນັ້ນກໍຟັງຖ້ອຍຄຳຂອງຜູ້ຄົນທີ່ອາໄສຢູ່ຕາມຊຸມຊົນບ້ານ ແລ້ວເດີນທາງຢ່າງວ່ອງໄວດ້ວຍມ້າຊັ້ນຍອດ—ແຕ່ໃນພຣະທັຍກັບຮູ້ສຶກດຸດກຳລັງໄປຊ້າໆ
Verse 4
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।।।
ຂໍປະນາມດ້ວຍຄວາມອັບອາຍແດ່ພະຣາຊາທະສະຣະຖ ຜູ້ຕົກຢູ່ໃຕ້ອຳນາດແຫ່ງກາມຕັນຫາ! ໂອ—ມື້ນີ້ ໄກເກຍີຜູ້ໂຫດຮ້າຍ ຜູ້ມີບາບ ແລະຜູ້ຕິດຕາມບາບ ໄດ້ທຳລາຍຂອບເຂດແຫ່ງຄວາມຄວນຄິດຄວນເຮັດທັງປວງ ແລະມຸ່ງໜ້າກະທຳການອັນທາລຸນ: ນາງກຳລັງຂັບໄລ່ພະຣາຊະໂອຣົດຂອງພະຣາຊາ—ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນທຳ ປັນຍາຍິ່ງໃຫຍ່ ມີເມດຕາກະຣຸນາ ແລະຊະນະອິນທຣີ—ໃຫ້ໄປຢູ່ປ່າເປັນວັນວາສ.
Verse 5
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।2.49.5।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।2.49.6।।
ໂອ—ມື້ນີ້ ໄກເກຍີຜູ້ບໍ່ມີເມດຕາ ຜູ້ມີບາບ ແລະຜູ້ຕິດຕາມບາບ ໄດ້ທຳລາຍຂອບເຂດແຫ່ງຄວາມຄວນຄິດຄວນເຮັດທັງປວງ ແລະຕັ້ງໃຈຈະກະທຳການອັນໂຫດຮ້າຍ.
Verse 6
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।2.49.5।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।2.49.6।।
ນາງນັ້ນແຫຼະ ຜູ້ຂັບໄລ່ພະຣາຊະໂອຣົດຂອງພະຣາຊາ—ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນທຳ ປັນຍາຍິ່ງໃຫຍ່ ມີເມດຕາກະຣຸນາ ແລະຊະນະອິນທຣີ—ໃຫ້ໄປນິລະເທດ ເພື່ອພຳນັກຢູ່ໃນປ່າ.
Verse 7
कथं नाम महाभागा सीता जनकनन्दिनी।सदा सुखेष्वभिरता दुःखान्यनुभविष्यति।।।।
ສີຕາ ຜູ້ມີພາກດີ ທິດາແຫ່ງພະຣາຊາຊະນະກະ ຜູ້ເຄີຍຊິນກັບຄວາມສຸກຢູ່ເສມອ ຈະອົດທົນຄວາມທຸກລຳບາກໄດ້ແນວໃດ?
Verse 8
अहो दशरथो राजा निस्नेहः स्वसुतं प्रियम्।प्रजानामनघं रामं परित्यक्तुमिहेच्छति।।।।
ໂອ້ ນ່າເສຍໃຈແທ້! ພະຣາຊາທະສະຣະຖ ດັ່ງຜູ້ຂາດເມດຕາ ບັດນີ້ປາດຖະນາຈະລະທິ້ງຢູ່ນີ້ ພະໂອຣສອັນເປັນທີ່ຮັກຂອງພະອົງ—ພະຣາມຜູ້ບໍ່ມີມົນທິນ ແລະເປັນທີ່ຮັກຂອງປະຊາຊົນ.
Verse 9
एता वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।शृण्वन्नतिययौ वीरः कोसलान् कोसलेश्वरः।।।।
ເມື່ອຊົນຊາວທີ່ຢູ່ຕາມບ້ານນ້ອຍແລະຊຸມຊົນ ເວົ້າຖ້ອຍຄໍາເຫຼົ່ານັ້ນ ພະວີຣະບຸລຸດ ຜູ້ເປັນອົງປົກຄອງແຫ່ງໂກສະລະ ກໍໄດ້ຂ້າມພົ້ນເຂດແດນໂກສະລະໄປ.
Verse 10
ततो वेदश्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम्।उत्तीर्याभिमुखः प्रायादगस्त्याध्युषितां दिशम्।।।।
ຕໍ່ມາ ພຣະອົງໄດ້ຂ້າມແມ່ນ້ຳຊື່ ເວທະສຣຸຕິ ຜູ້ນຳພານ້ຳອັນເປັນສິວະ ຄືມີສິຣິມົງຄຸນ ແລ້ວເດີນທາງຕໍ່ໄປ ໂດຍຫັນໜ້າໄປທາງທິດທີ່ພຣະອະກັສຕະຍະພຳນັກຢູ່.
Verse 11
गत्वा तु सुचिरं कालं ततः शीतजलां नदीम्।गोमतीं गोयुतानूपामतरत्सागरङ्गमाम्।।।।
ເມື່ອເດີນທາງມາເປັນເວລາດົນ ພຣະອົງຈຶ່ງຂ້າມແມ່ນ້ຳໂຄມະຕີອັນມີນ້ຳເຢັນ ຊຶ່ງບຶງຊຸ່ມຊາຍຝັ່ງອຸດົມດ້ວຍຝູງງົວ ແລະຂ້າມຢູ່ຈຸດທີ່ສາຍນ້ຳນັ້ນໄຫຼຕໍ່ໄປສູ່ທະເລ
Verse 12
गोमतीं चाप्यतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर्हयैः।मयूरहंसाभिरुतां ततार स्यन्दिकां नदीम्।।।।
ເມື່ອຂ້າມແມ່ນ້ຳໂຄມະຕີແລ້ວ ພຣະຣາຆະວະຜູ້ຖືກພາໄປໂດຍມ້າວ່ອງໄວ ກໍຂ້າມແມ່ນ້ຳສຽນທິກາ ອັນກ້ອງກັງວານດ້ວຍສຽງນົກຢູງແລະຫົງ
Verse 13
स महीं मनुना राज्ञा दत्तामिक्ष्वाकवे पुरा।स्फीतां राष्ट्रावृतां रामो वैदेहीमन्वदर्शयत्।।।।
ພຣະຣາມໄດ້ຊີ້ໃຫ້ນາງໄວເທຫີເຫັນແຜ່ນດິນອັນອຸດົມຮຸ່ງເຮືອງ ທີ່ຖືກອານາຈັກທັງຫຼາຍລ້ອມຮອບ—ແຜ່ນດິນທີ່ກະສັດມະນູເຄີຍປະທານແກ່ອິກສະວາກຸໃນການກ່ອນ.
Verse 14
सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः।हंसमत्तस्वरश्श्रीमानुवाच पुरुषर्षभः।।2.19.14।।
ພຣະອົງເອີ້ນແຕ່ຄໍາວ່າ “ສູຕ” ແລ້ວຮ້ອງເອີ້ນສາຣະຖີນັ້ນຊໍ້າໆ; ຈາກນັ້ນ ບຸລຸດຜູ້ປະເສີດຜູ້ມີສິຣີ—ຜູ້ມີສຽງດຸດຫົງມຶນເມົາ—ຈຶ່ງກ່າວຂຶ້ນ.
Verse 15
कदाऽहं पुनरागम्य सरय्वा पुष्पिते वने।मृगयां पर्यटिष्यामि मात्रा पित्रा च सङ्गतः।।।।
ເມື່ອໃດໜໍ ຂ້າພະເຈົ້າຈະກັບຄືນມາອີກ ແລະໄດ້ພົບພໍ່ແມ່ພ້ອມໜ້າ ແລ້ວທ່ອງໄປລ່າສັດໃນປ່າທີ່ດອກໄມ້ບານຂ້າງແມ່ນ້ໍາສະຣະຍູ?
Verse 16
नात्यर्थमभिकाङ्क्षामि मृगयां सरयूवने।रतिर्ह्येषातुला लोके राजर्षिगणसम्मता।।।।
ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ໄດ້ປາຖະໜາການລ່າສັດໃນປ່າຂ້າງສະຣະຍູຢ່າງຫນັກນັກ; ແຕ່ກິລານີ້ເປັນຄວາມສຸກອັນຫາທຽບບໍ່ໄດ້ໃນໂລກ ແລະເປັນທີ່ຍອມຮັບໃນຫມູ່ພຣະຣາຊະຣິສີທັງຫຼາຍ.
Verse 17
राजर्षीणां हि लोकेऽस्मिन् रत्यर्थं मृगया वने।काले कृतां तां मनुजैर्घन्विनामभिकाङ्क्षिताम्।।।।
ເພາະໃນໂລກນີ້ ພຣະຣາຊະຣິສີທັງຫຼາຍກະທໍາການລ່າສັດໃນປ່າເພື່ອຄວາມສຸກ ໃນການເວລາອັນສົມຄວນ; ນີ້ແມ່ນກິດຈະກໍາທີ່ນັກທະນູປາຖະໜາ ແລະຕໍ່ມາມະນຸດອື່ນໆກໍໄດ້ຮັບເອົາໄປປະພຶດຕາມ.
Verse 18
स तमध्वानमैक्ष्वाकस्सूतं मधुरया गिरा।तं तमर्थमभिप्रेत्य ययौ वाक्यमुदीरयन्।।।।
ດັ່ງນັ້ນ ເຈົ້າຊາຍແຫ່ງວົງອິກສະວາກຸ ໄດ້ກ່າວກັບສາຣະຖີດ້ວຍສຽງອ່ອນຫວານ; ເມື່ອເຂົ້າໃຈນັຍທີ່ເກີດໃນໃຈ ກໍດຳເນີນຕໍ່ໄປຕາມທາງນັ້ນ ພ້ອມກັບເປີດເຜີຍຖ້ອຍຄຳຕາມຄວາມຄິດໃນໃຈ.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s continued, purposeful advance into exile while actively remembering his father’s command; the sarga juxtaposes this self-chosen fidelity with the villagers’ condemnation of courtly moral failure (Daśaratha’s passion and Kaikeyī’s boundary-breaking conduct).
The sarga teaches that disciplined dharma can coexist with human emotion: Rāma expresses longing for Sarayū and reflects on hunting as a royal pleasure, yet he regulates desire and keeps the ethical trajectory of exile intact.
Key landmarks include the Kosala frontier, morning sandhyā worship, and the rivers Vedāśruti, Gomati (cool waters, cattle-rich marsh banks), and Syandikā (echoing with peacocks and swans), alongside the southward orientation toward Agastya’s region and dynastic land-memory tied to Manu and Ikṣvāku.
Ask anything about Sarga 49 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.