Vyākaraṇa-saṅgraha: Pada–Vibhakti–Kāraka–Lakāra–Samāsa

Verse 1

सनंदन उवाच । अथ व्याकरणं वक्ष्ये संक्षेपात्तव नारद । सिद्धरूपप्रबंधेन मुखं वेदस्य सांप्रतम् ॥ १ ॥

ສະນັນດະນະ ກ່າວວ່າ: ບັດນີ້ ໂອ ນາຣະດະ, ຂ້າພະເຈົ້າຈະສອນວະຍາກະຣະນະ (ໄວຍາກອນ) ໂດຍຫຍໍ້ ຜ່ານການຮຽບຮວບຮູບແບບທີ່ຖືກຮັບຮອງຢ່າງເປັນລະບົບ; ເພາະໃນປັດຈຸບັນ ມັນເປັນເສັ້ນທາງປາກ—ປະຕູ—ຂອງເວດະ.

Verse 2

सुप्तिङंतं पदं विप्र सुपां सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मिका ॥ २ ॥

ໂອ ພຣາຫມະນະ, “ປະດະ” (pada) ແມ່ນຄຳທີ່ລົງທ້າຍດ້ວຍ sup (ປັດໄຈນາມ) ຫຼື tiṅ (ປັດໄຈກິລິຍາ). ປັດໄຈ sup ຖືກຈັດເປັນ 7 ວິພັກຕິ (vibhakti). “su–au–jas” ຖືກປະກາດວ່າເປັນວິພັກຕິທຳອິດ (ປະທະມາ) ແລະມັນອີງຢູ່ເທິງປຣາຕິປະດິກະ (prātipadika) ຄືຖານນາມ.

Verse 3

संबोधने च लिंगादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम् ॥ ३ ॥

ຖານນາມທີ່ມີຄວາມໝາຍ (prātipadika) ແມ່ນຄໍາທີ່ໃຊ້ໃນການເອີ້ນ (vocative) ແລະສະແດງເພດແລະອື່ນໆ; ມັນໃຊ້ອ້າງເຖິງກຳ (karman) ຫຼືຜູ້ກະທໍາ (kartṛ) ແລະປາສຈາກຮາກກິລິຍາກັບປັດໄສຜັນຮູບ।

Verse 4

अमौसशो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरांतरेण संयुते ॥ ४ ॥

ວິພັດທີສອງ (dvitīyā) ໃຊ້ສໍາລັບກຳ—ຄືສິ່ງທີ່ການກະທໍາຖືກເຮັດເພື່ອມັນ. ດັ່ງນັ້ນ ວິພັດທີສອງຖືກກ່າວວ່າຊີ້ກຳ (karma) ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່ນແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້ ແມ່ນແມ່នແທ້

Verse 5

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते तत्करणं सः कर्ता स्यात्करोति यः ॥ ५ ॥

ວິພັດທີສາມ ຖືກສອນດ້ວຍປັດໄສ ṭā, bhyām, bhis—ໃຊ້ໃນນັຍອຸປະກອນ ແລະໃນບາງຮູບແບບກໍໃຊ້ສໍາລັບຜູ້ກະທໍາ. ສິ່ງທີ່ໂດຍມັນການກະທໍາສໍາເລັດ ເອີ້ນວ່າ karaṇa; ຜູ້ທີ່ກະທໍາ ເອີ້ນວ່າ kartā.

Verse 6

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्संप्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयेद्वै रोचते संप्रदानकम् ॥ ६ ॥

ວິພັດທີສີ່ (dative) ສະແດງດ້ວຍປັດໄສ ṅe, bhyām, bhyas ແລະໃຊ້ສໍາລັບກາຣະກະທີ່ເອີ້ນວ່າ sampradāna (ຜູ້ຮັບ). ຜູ້ໃດທີ່ຕັ້ງໃຈຈະໃຫ້ ຫຼືເຮັດການກະທໍາເພື່ອເຂົາ ນັ້ນເອີ້ນວ່າ sampradāna.

Verse 7

पंचमी स्यान्ङसिभ्यांभ्यो ह्यपादाने च कारके । यतोऽपैति समादत्ते अपदत्ते च यं यतः ॥ ७ ॥

ວິພັດທີຫ້າ (pañcamī) ໃຊ້ດ້ວຍປັດໄສ ṅasi, bhyām, bhyas ເພື່ອກາຣະກະທີ່ເອີ້ນວ່າ apādāna (ຈຸດແຍກອອກ). ສິ່ງທີ່ຈາກມັນມີການຈາກໄປ, ຈາກມັນມີການເອົາ, ຫຼືຈາກມັນມີການຮັບເອົາ ນັ້ນເອີ້ນວ່າ apādāna.

Verse 8

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसंबंधमुख्यके । ङ्योस्सुपः सप्तमी तु स्यात्सा चाधिकरणे भवेत् ॥ ८ ॥

ວິພັດຕິທີ່ສອນໂດຍປັດໄຈ Ṅas ແລະ Osām ແມ່ນວິພັດຕິທີ 6 (ກະລະນີກຳມະສິດ/Genitive) ໂດຍເນັ້ນຄວາມສຳພັນລະຫວ່າງເຈົ້າຂອງກັບຂອງທີ່ເປັນກຳມະສິດ. ວິພັດຕິທີ່ຊີ້ໂດຍ Ṅyos ແລະ Sup ແມ່ນວິພັດຕິທີ 7 (Locative) ໃຊ້ບອກຖານທີ່ຕັ້ງ ຫຼື ບ່ອນອາໄສ (adhikaraṇa).

Verse 9

आधारे चापि विप्रेंद्र रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम् ॥ ९ ॥

ໂອ ພຣາຫມັນຜູ້ປະເສີດ, ໃນການໃຊ້ງານຈິງ ແມ່ນແມ່ນກ່ຽວກັບຖານຮອງ (ādhāra) ກໍຕາມ, ເມື່ອນຳສິ່ງໃດໜຶ່ງໄປໃຊ້ເພື່ອການປົກປ້ອງ—ຈະເປັນສິ່ງທີ່ປາດຖະໜາ ຫຼື ບໍ່ປາດຖະໜາ—ນັ້ນຖືກເອີ້ນວ່າອະປາດານ (apādāna), ຄວາມສຳພັນແຫ່ງການອອກຈາກແຫຼ່ງ.

Verse 10

पंचमी पर्यणङ्योगे इतरर्तेऽन्यदिङ्मुखे । एतैर्योगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः ॥ १० ॥

ເມື່ອໃຊ້ paryaṇañ ໃນຄວາມໝາຍ “ອື່ນຈາກ/ຍົກເວັ້ນ” ແລະເມື່ອຫັນໄປສູ່ທິດອື່ນ, ຈຶ່ງໃຊ້ວິພັດຕິທີ 5 (ablative). ແຕ່ເມື່ອຄຳເຫຼົ່ານີ້ເຂົ້າຮ່ວມໃນສ້າງສຳນວນແບບ karma-pravacanīya ແລ້ວ, ຈຶ່ງໃຊ້ວິພັດຕິທີ 2 (accusative).

Verse 11

लक्षणेत्थंभूतोऽभिरभागे चानुपरिप्रति । अंतरेषु सहार्थे च हीने ह्युपश्च कथ्यते ॥ ११ ॥

ອຸປະສັກ “upa” ຖືກສອນວ່າສື່ຄວາມໝາຍແຫ່ງການຊີ້ບອກ (lakṣaṇa), “ເປັນຢ່າງນັ້ນ” (itthaṃbhūta), “ເຂົ້າໃກ້/ມຸ່ງໄປ” (abhi), “ສ່ວນ/ພາກ” (bhāga), ແລະຍັງ “ຕາມ/ອ້ອມ/ຕໍ່ຕ້ານ-ມຸ່ງໄປ” (anu, pari, prati) ອີກດ້ວຍ. ນອກນັ້ນ ຍັງໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍ “ລະຫວ່າງ/ພາຍໃນ” (antara), “ຮ່ວມກັນ” (saha), ແລະ “ຂາດຕ່ຳ/ດ້ອຍ” (hīna).

Verse 12

द्वितीया च चतुर्थी स्याञ्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणिषु विभक्ती द्वे मन्यकर्मण्यनादरे ॥ १२ ॥

ໃນສຳນວນທີ່ສະແດງຄວາມພາກພຽນ ແລະໃນກິລິຍາທີ່ບອກການເຄື່ອນໄຫວ ຫຼື ການກະທຳ, ວິພັດຕິທີ 2 (accusative) ແລະ ວິພັດຕິທີ 4 (dative) ອາດໃຊ້ໄດ້ທັງສອງ. ກັບສິ່ງບໍ່ມີຊີວິດກໍໃຊ້ສອງວິພັດຕິນີ້ເຊັ່ນກັນ, ໂດຍພິເສດໃນສ້າງສຳນວນ manyat (“ເຫັນວ່າ/ຖືວ່າ”) ແລະເພື່ອສື່ຄວາມບໍ່ໃສ່ໃຈ ຫຼື ການດູໝິ່ນ.

Verse 13

नमःस्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता । चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः ॥ १३ ॥

ຄໍາ «ນະມະຫ», «ສະວັສຕິ», «ສະວະທາ», «ສະວາຫາ», «ອະລັມ» ແລະສຽງພິທີ «ວະສັດ» ຖືກກ່າວວ່າ ຄວບຄຸມວິພັດຕິທີ 4 (ດາຕິບ)។ ວິພັດຕິທີ 4 ຍັງໃຊ້ເພື່ອຄວາມໝາຍ «ເພື່ອປະໂຫຍດຂອງນັ້ນ» (ຈຸດປະສົງ) ດ້ວຍ; ແລະຮູບ -tum ທີ່ເກີດຈາກທາດ ບອກການກະທໍາ (ພາວະ) ເປັນການຕັ້ງໃຈຈະເຮັດ।

Verse 14

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेंऽगे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि ॥ १४ ॥

ວິພັດຕິທີ 3 (ກະຣະນະ) ໃຊ້ເພື່ອສະແດງການຮ່ວມກັນ ຫຼື ຢູ່ກັບ. ຍັງໃຊ້ເມື່ອກ່າວເຖິງອະໄວຍະວະທີ່ນ່າດູຖູກ ແລະເມື່ອຄໍາຂະຫຍາຍ (ວິເສສະນະ) ນໍາໄປປະກອບກັບສ່ວນນັ້ນ. ວິພັດຕິທີ 7 (ສັບຕະມີ) ໃຊ້ບອກເວລາ ແລະສະພາບ; ແລະໃນຍອກທຳນອງດຽວກັນນີ້ ວິພັດຕິທີ 6 (ສະສະຖີ) ກໍອາດໃຊ້ໄດ້.

Verse 15

स्वामीश्वरोधिपतिभिः साक्षिदायादसूतकैः । निर्धारणे द्वे विभक्ती षष्टी हेतुप्रयोगके ॥ १५ ॥

ກັບຄໍາເຊັ່ນ «ສະວາມີ» (ນາຍ), «ອີສະວະຣະ» (ພຣະເຈົ້າ), «ອະທິປະຕິ» (ຜູ້ເປັນໃຫຍ່), «ສາກສີ» (ພະຍານ), «ດາຍາດ» (ທາຍາດ), ແລະ «ສູຕະກະ» (ຜູ້ຢູ່ໃນຄວາມບໍ່ບໍລິສຸດຕາມພິທີ) ໃນການກໍານົດເລືອກເຈາະຈົງ (ນິຣະທາຣະນະ) ມີການໃຊ້ວິພັດຕິສອງຢ່າງ. ແຕ່ໃນການໃຊ້ເພື່ອບອກເຫດ (hetu) ຈະໃຊ້ວິພັດຕິທີ 6 (ສະສະຖີ/ເຈນິຕິບ).

Verse 16

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृतिकर्मणि कर्तरि ॥ १६ ॥

ເຊັ່ນດຽວກັນ ໃນການກະທໍາເພື່ອໃຫ້ລະລຶກ (smṛty-artha) ແລະໃນການໃຊ້ກິລິຍາ √kṛ “ເຮັດ” ເມື່ອມີນັຍຂອງຄວາມພະຍາຍາມຕັ້ງໃຈ; ທັງໃນການໃຊ້ຄໍາທີ່ສື່ຄວາມເຈັບທໍາຮ້າຍ; ແລະໃນການກະທໍາທີ່ເກີດຈາກຄວາມຕັ້ງໃຈພາກພຽນຂອງຜູ້ກະທໍາ—ຜູ້ກະທໍາ (kartṛ) ຖືກເຂົ້າໃຈວ່າເປັນທີ່ຕັ້ງຂອງການກະທໍານັ້ນ.

Verse 17

न कर्तृकर्मणोः षष्टी निष्टादिप्रतिपादिका । एता वै द्विविधा ज्ञेयाः सुबादिषु विभक्तिषु । भूवादिषु तिङतेषु लकारा दश वै स्मृताः ॥ १७ ॥

ວິພັດຕິທີ 6 (ສະສະຖີ/ເຈນິຕິບ) ບໍ່ໄດ້ມີໄວ້ເພື່ອບອກຜູ້ກະທໍາ ແລະກຳມະ; ແຕ່ມັນສື່ນັຍແບບກິລິຍາວິເສດ (participial) ເຊັ່ນ niṣṭā ແລະອື່ນໆ. ດັ່ງນັ້ນ ໃນບັນດາວິພັດຕິຂອງນາມທີ່ເລີ່ມດ້ວຍ su-ādi ພວກນີ້ຄວນຮູ້ວ່າມີສອງປະເພດ. ແລະໃນລະບົບກິລິຍາ—ໃນບັນດາຮູບ tiṅ ທີ່ອີງໃສ່ທາດເຊັ່ນ bhū—ມີ lākāra (ເຄື່ອງໝາຍການ/ອາການ) ສິບຢ່າງທີ່ຈື່ຈໍາຕາມປະເພນີ.

Verse 18

तिप्त संतीति प्रथमो मध्यमः सिप्थस्थोत्तमः । मिव्वस्मसः परस्मै तु पादानां चा मपनेदम् ॥ १८ ॥

ຄໍາ «tipta» ແລະ «saṃtīti» ພຶງເຂົ້າໃຈວ່າເປັນຮູບທຳອິດ ແລະຮູບກາງ; «sipthastha» ແມ່ນຮູບທີ່ດີສຸດ (ຮູບສຸດທ້າຍ)។ ສໍາລັບ parasmaipada (ແບບກະທໍາ) ຍັງມີການຕັດອອກຂອງອົງປະກອບ pāda/ທ້າຍຄໍາ ຕາມກົດທີ່ກ່າວໄວ້।

Verse 19

त आतेंऽते प्रथमो मध्वः से आथे ध्वे तथोत्तमः । ए वहे मह आदेशा ज्ञेया ह्यन्ये लिङादिषु ॥ १९ ॥

ຊຸດທຳອິດແມ່ນທ້າຍຄໍາ «ta, āte, ṁ’te»; ຕໍ່ມາແມ່ນ «se, āthe» ແລະ «dhve» ເປັນຂັ້ນສູງສຸດ. ອີກທັງຮູບແທນ «e, vahe, maha» ພຶງຮູ້ໄວ້ ແລະຍັງມີຮູບອື່ນໆໃນເລື່ອງລິງຄະ (liṅga) ແລະຫົວຂໍ້ທີ່ກ່ຽວຂ້ອງ.

Verse 20

नाम्नि प्रयुज्यमाने तु प्रथमः पुरुषो भवेत् । मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि ॥ २० ॥

ເມື່ອນໍານາມ (ຊື່) ມາໃຊ້ເປັນປະທານໃນຖ້ອຍຄໍາ ຈະນັບເປັນບຸລຸດທຳອິດ. ບຸລຸດທີສອງເອີ້ນວ່າຮູບ «yuṣmad» (ເຈົ້າ), ແລະບຸລຸດທີສາມ (ຜູ້ອື່ນ) ແມ່ນຮູບ «asmad» (ຂ້ອຍ/ພວກເຮົາ).

Verse 21

भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः । लडीरितो वर्तमाने भूतेऽनद्यतने तथा ॥ २१ ॥

ຮາກກິລິຍາທີ່ເລີ່ມດ້ວຍ «bhū» ຖືກສອນໄວ້ ແລະຮາກທີ່ລົງທ້າຍດ້ວຍປະຈັຍ san-ādi ກໍຖືກກ່າວດ້ວຍ. ຕໍ່ຈາກນັ້ນ lakāra «laṭ» ຖືກກໍານົດສໍາລັບການປະຈຸບັນ ແລະກໍສໍາລັບອະດີດທີ່ບໍ່ໄກ (ອະນັດຍະຕະນະ) ເຊັ່ນດຽວກັນ.

Verse 22

मास्मयोगे च लङ् वाच्यो लोडाशिषि च धातुतः । विध्यादौ स्यादाशिषि च लिङितो द्विविधो मुने ॥ २२ ॥

ໂອ ມຸນີ, ໃນສໍານວນທີ່ມີ «mā sma» (“ຢ່າ…”) ຄວນໃຊ້ laṅ (aorist). ສໍາລັບຄໍາອວຍພອນ (āśiṣ) ໃຫ້ໃຊ້ loṭ (ຄໍາສັ່ງ) ອີງຕາມຮາກກິລິຍາ. ແລະ liṅ (optative) ໃຊ້ໃນຄໍາບັງຄັບ/ວິທີ ແລະໃນນັຍອວຍພອນດ້ວຍ—ດັ່ງນັ້ນ liṅ ມີສອງປະເພດ.

Verse 23

लिडतीते परोक्षे स्यात् श्वस्तने लुङ् भविष्यति । स्यादनद्यतने लृटू च भविष्यति तु धातुतः ॥ २३ ॥

ສໍາລັບການກະທໍາໃນອະດີດອັນໄກ ທີ່ບໍ່ໄດ້ເຫັນໂດຍກົງ ໃຊ້ liṭ; ສໍາລັບການກະທໍາຂອງມື້ອື່ນ ໃຊ້ luṅ. ສໍາລັບອະນາຄົດທີ່ບໍ່ໃກ້ ຍັງໃຊ້ lṛṭ ແລະ lṛṅ ຕາມຮາກກິລິຍາ.

Verse 24

भूते लुङ् तिपस्यपौ च क्रियायां लृङ् प्रकीर्तितः । सिद्धोदाहरणं विद्धि संहितादिपुरः सरम् ॥ २४ ॥

ສໍາລັບການກະທໍາໃນອະດີດ ສອນໃຫ້ໃຊ້ luṅ (aorist) ພ້ອມທ້າຍ tip, tas, jhi. ສໍາລັບການກະທໍາທີ່ຈະເຮັດ/ແບບເງື່ອນໄຂ ປະກາດໃຊ້ lṛṅ. ຈົ່ງຮູ້ວ່ານີ້ແມ່ນຕົວຢ່າງທີ່ຕັ້ງມັ່ນ ສະຫຼຸບຈາກ Saṃhitā ແລະຄໍາສອນວິຍາກອນອື່ນໆ.

Verse 25

दंडाग्रं च दधीदं च मधूदकं पित्रर्षभः । होतॄकारस्तथा सेयं लांगलीषा मनीषया ॥ २५ ॥

ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນບັນດາປິຕຣ, ຍັງມີ “ປາຍໄມ້ທ່ອນ” (daṇḍāgra), “ຜູ້ໃຫ້ນົມສົ້ມ” (dadhīda), ແລະ “ນ້ໍານ້ໍາເຜິ້ງ” (madhūdaka). ທໍານອງດຽວກັນ, ສູດ Hotṛ (hotṝkāra) ແລະ “lāṅgalīṣā” ນີ້ ຮູ້ໄດ້ດ້ວຍປັນຍາພິຈາລະນາ.

Verse 26

गंगोदकं तवल्कार ऋणार्णं च मुनीश्वर । शीतार्तश्च मुनिश्रेष्ट सेंद्रः सौकार इत्यपि ॥ २६ ॥

ໂອ ຈອມມຸນີ, ມີ “ນ້ໍາຄົງຄາ” (Gaṅgā-ນ້ໍາ), “ເຄື່ອງນຸ່ງເປືອກໄມ້”, ແລະ “ພາລະໜີ້ສິນ”. ຍັງມີອີກ ໂອ ມຸນີຜູ້ປະເສີດ, “ຜູ້ທຸກທ້ອນເນື່ອງຈາກຄວາມໜາວ”, ພ້ອມດ້ວຍອິນທຣາ, ແລະແມ່ນແຕ່ພະຍາງ “sau” ກໍຖືກກ່າວເຖິງ.

Verse 27

वध्वासनं पित्रर्थो नायको लवणस्तथा । त आद्या विष्णवे ह्यत्र तस्मा अर्घो गुरा अधः ॥ २७ ॥

ໃນນີ້ “ບ່ອນນັ່ງເຈົ້າສາວ”, “ພິທີເພື່ອປິຕຣ”, “ຜູ້ນໍາພິທີ”, ແລະ “ເກືອ” — ທັງໝົດນີ້ຄວນຖວາຍແດ່ພຣະວິສນຸ (Viṣṇu) ກ່ອນ. ດັ່ງນັ້ນ ການຖວາຍ arghya ຈຶ່ງຄວນວາງໄວ້ຂ້າງລຸ່ມ ດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບອັນໜັກແນ່ນ.

Verse 28

हरेऽव विष्णोऽवेत्येषादसोमादप्यमी अधाः । शौरी एतौ विष्णु इमौ दुर्गे अमू नो अर्जुनः ॥ २८ ॥

“ຮາເຣ!” ແລະ “ໂອ ວິດສະນຸ!”—ນີ້ແມ່ນຖ້ອຍຄໍາປົກປ້ອງ. ແມ່ນແຕ່ຈາກແດນໂສມາ ແລະຈາກຜູ້ຢູ່ຂ້າງລຸ່ມ, ຂໍໃຫ້ທັງສອງ—ສໍາຣີ ແລະ ວິດສະນຸ—ປົກປ້ອງ. ໃນຄວາມອັນຕະລາຍ ແລະຄວາມລໍາບາກ ຂໍໃຫ້ທັງສອງນີ້ຮັກສາພວກເຮົາ; ຂໍໃຫ້ອາຣຈຸນະ ວິລະບຸລຸດ ເປັນຜູ້ປ້ອງກັນໃຫ້ພວກເຮົາ.

Verse 29

आ एवं च प्रकृत्यैते तिष्टंति मुनिसत्तम । षडत्र षण्मातरश्च वाक्छुरो वाग्धस्रिथा ॥ २९ ॥

ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ມຸນີຜູ້ປະເສີດ, ສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ຕັ້ງຢູ່ໝັ້ນຄົງຕາມສະພາບເດີມຂອງຕົນ. ທີ່ນີ້ມີຫົກ—ຄື ແມ່ທັງຫົກ—ພ້ອມດ້ວຍພະລັງແຫ່ງວາກ (vāk) ແລະ ສຣໂຕຣະ (śrotra) ອັນເປັນຖານຮອງຮັບສຽງທີ່ຖືກອອກສຽງ.

Verse 30

हरिश्शेते विभुश्चिंत्यस्तच्छेषो यञ्चरस्तंथा । प्रश्नस्त्वथ हरिष्षष्ठः कृष्णष्टीकत इत्यपि ॥ ३० ॥

ພຣະອົງຖືກເອີ້ນວ່າ “ຮະຣິ” ເພາະພຣະອົງບັນທົມນອນ; ພຣະອົງແມ່ນຈອມເຈົ້າຜູ້ແຜ່ຊາຍທົ່ວທຸກສິ່ງ ຄວນແກ່ການພິຈາລະນາ. ພຣະອົງຍັງຖືກເອີ້ນວ່າ “ເສສະ” ແລະເປັນ “ຜູ້ເຄື່ອນໄຫວໄປທົ່ວທຸກທີ່”. ອີກທັງຖືກເອີ້ນວ່າ “ປຣັສນະ”, “ຮະຣິ-ສະສະຖະ”, ແລະ “ກຣິສນະ-ສະຕີກະຕະ” ດ້ວຍ.

Verse 31

भवान्षष्ठश्च षट् सन्तः षट्ते तल्लेप एव च । चक्रिंश्छिंधि भवाञ्छौरिर्भवाञ्शौरिरित्यपि ॥ ३१ ॥

“ພຣະອົງແມ່ນອົງທີ່ຫົກ; ມີຜູ້ບໍລິສຸດຫົກປະການ; ແລະສໍາລັບພຣະອົງຍັງມີການຈຸ່ມຊະໂລມ/ໝາຍຫົກປະການ. ຂໍໃຫ້ພຣະອົງຕັດຜ່າສັດຕູດັ່ງຜູ້ຖືຈັກຣະ; ພຣະອົງແມ່ນ ສໍາຣີ—ແທ້ໆ ພຣະອົງກໍຖືກເອີ້ນວ່າ ສໍາຣີ.”

Verse 32

सम्यङ्ङनंतोंगच्छाया कृष्णं वंदे मुनीश्वर । तेजांसि मंस्यते गङ्गा हरिश्छेत्ता मरश्शिवः ॥ ३२ ॥

ໂອ ຈອມເຈົ້າແຫ່ງມຸນີ, ຂ້າພະເຈົ້າຂໍນົບນ້ອມບູຊາ ພຣະກຣິສນະ—ອະນັນຕະຜູ້ແຜ່ຊາຍທົ່ວ—ຜູ້ທີ່ແມ່ນແຕ່ເງົາຂອງພຣະອົງກໍນໍາໃຫ້ບັນລຸສູງສຸດ. ແມ່ນ້ໍາຄັງຄາຖືກນັບຖືວ່າເປັນລັດສະມີຂອງພຣະອົງ; ຮະຣິແມ່ນຜູ້ຕັດບາບ; ແລະ ສິວະແມ່ນຜູ້ປະທານຄວາມມົງຄຸນແລະສະຫວັດດີ.

Verse 33

राम ँकाम्यः कृप ँपूज्यो हरिः पूज्योऽर्च्य एव हि । रोमो दृष्टोऽबला अत्र सुप्ता इष्टा इमा यतः ॥ ३३ ॥

ພຣະຣາມແມ່ນອົງທີ່ນ່າປາຖະໜາໃນການບູຊາທີ່ສຸດ; ເນື່ອງດ້ວຍພຣະເມດຕາ ພຣະອົງຄວນໄດ້ຮັບການນະມັດສະການ. ແທ້ຈິງແລ້ວ ພຣະຫຣິເທົ່ານັ້ນຄວນໄດ້ຮັບການບູຊາແລະອາຣະຈະນາ. ທີ່ນີ້ເຫັນຂົນລຸກຊັນ ແລະຍິງຜູ້ອ່ອນແອນອນຫຼັບ—ດັ່ງນັ້ນນີ້ແມ່ນອັດສະຈັນທີ່ນ່າຮັກໃນສະຖານທີ່ນີ້.

Verse 34

विष्णुर्नभ्यो रविरयं गी फलं प्रातरच्युतः । भक्तैर्वद्योऽप्यंतरात्मा भो भो एष हरिस्तथा । एष शार्ङ्गी सैष रामः संहितैवं प्रकीर्तिता ॥ ३४ ॥

“ນີ້ແມ່ນພຣະວິສນຸ; ຈາກນາບິເກີດພຣະອາທິດ. ນີ້ແມ່ນບົດສັນລະເສີນ; ນີ້ແມ່ນຜົນຂອງມັນ; ຕອນເຊົ້າຄວນລະລຶກພຣະອະຈຸຕະ. ແມ່ນແທ້ວ່າພຣະອົງເປັນອາດມາພາຍໃນ ແຕ່ຜູ້ມີພັກຕິຄວນກ່າວວ່າ ‘ໂອ! ໂອ! ນີ້ແມ່ນພຣະຫຣິ!’ ນີ້ແມ່ນຜູ້ຖືຄັນທະນູ Śārṅga; ນີ້ແມ່ນພຣະຣາມ. ດັ່ງນີ້ ສັມຫິຕາຖືກປະກາດ.”

Verse 35

रामेणाभिहितं करोमि सततं रामं भजे सादरम् । रामेणापहृतं समस्तदुरितं रामाय तुभ्यं नमः । रामान्मुक्तिमभीप्सिता मम सदा रामस्य दासोऽस्म्यहम् । रामे रंजत् मे मनः सुविशदं हे राम तुभ्यं नमः ॥ ३५ ॥

ຂ້ອຍເຮັດຕາມທີ່ພຣະຣາມຊົງກ່າວໄວ້ເສມອ; ຂ້ອຍນະມັດສະການພຣະຣາມດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ. ໂດຍພຣະຣາມ ບາບທັງປວງຂອງຂ້ອຍຖືກກຳຈັດ—ໂອ ພຣະຣາມ ຂ້ອຍຂໍນົບນ້ອມ. ຂ້ອຍປາຖະໜາມຸກຕິຈາກພຣະຣາມເທົ່ານັ້ນ; ຂ້ອຍເປັນດາສະຂອງພຣະຣາມເສມອ. ໃຈຂ້ອຍຊື່ນບານໃນພຣະຣາມ ແລະຜ່ອງໃສຢ່າງຍິ່ງ—ໂອ ພຣະຣາມ ຂ້ອຍຂໍນົບນ້ອມ.

Verse 36

सर्व इत्यादिका गोपाः सखा चैव पतिर्हरिः ॥ ३६ ॥

ພວກນາງໂກປີເລີ່ມກ່າວດ້ວຍຄຳວ່າ “ໂອ ຜູ້ເປັນທຸກສິ່ງ (sarva) …” ແລະສຳລັບນາງໆ ພຣະຫຣິເປັນທັງມິດ ແລະເປັນເຈົ້ານາຍ/ສາມີໃນເວລາດຽວກັນ.

Verse 37

सुश्रीर्भानुः स्वयंभूश्च कर्ता रौ गौस्तु नौरिति । अनङ्घान्गोधुग्लिट् च द्वे त्रयश्चत्वार एव च ॥ ३७ ॥

“(ຄຳເອີ້ນມີ:) Suśrī, Bhānu, Svayaṃbhū, Kartā; ອີກທັງ Rau; ‘Gauḥ’ ແລະ ‘Nauḥ’. ຕໍ່ມາຍັງມີ Anaṅghān ແລະ Godhugliṭ; ແລະກຸ່ມຈຳນວນ ສອງ, ສາມ, ແລະ ສີ່ ດ້ວຍ.”

Verse 38

राजा पंथास्तथा दंडी ब्रह्महा पंच चाष्ट च । अष्टौ अयं मुने सम्राट् सविभ्रद्वपुङ्मनः ॥ ३८ ॥

ໂອ ມຸນີ! ອະທິຣາດ (ການ/ມໍຣະນະ) ນີ້ ຜູ້ມີກາຍໃຈນ່າເກງຂາມ ກ່າວວ່າມີ 8 ຮູບ: ກະສັດ, ເສັ້ນທາງ, ຜູ້ຖືດັນດາ (ຜູ້ລົງໂທດ), ຜູ້ຂ້າພຣາຫມະນ, ຫ້າທາດ, ແລະກຸ່ມແປດອີກດ້ວຍ.

Verse 39

प्रत्यङ् पुमान्महान् धीमान् विद्वान्षट् पिपठीश्च दोः । उशनासाविंमे पुंसि स्यारक्तलविरामकाः ॥ ३९ ॥

ບຸກຄົນຜູ້ຫັນໃຈເຂົ້າພາຍໃນ ແມ່ນຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ ມີປັນຍາໝັ້ນຄົງ ແລະຮູ້ແທ້. ໃນຄົນນັ້ນ “ຫົກປະການ” ຖືກສວດດີ ແລະ “ສອງປະການ” ຖືກຄວບຄຸມ. ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມກຳໜັດແລະຄວາມຍຶດຕິດ ຈຶ່ງສົງົບຢຸດລົງ.

Verse 40

राधा सर्वा गतिर्गोपी स्री श्रीर्धेनुर्वधूः स्वसा । गौर्नौरुपान् दूद्यौर्गोः क्षुत् ककुप्संवित्तु वा क्वचित् ॥ ४० ॥

ຣາທາ ແມ່ນໂກປີຜູ້ເປັນທີ່ພຶ່ງພາອັນສົມບູນ ແລະເປົ້າໝາຍສຸດທ້າຍຂອງທຸກຜູ້. ນາງແມ່ນ ສຣີ (ລັກສະມີ) ເອງ—ເປັນທັງງົວ, ເຈົ້າສາວ, ແລະນ້ອງສາວ. ນາງກາຍເປັນງົວ, ເຮືອ, ເກີບ, ແມ່ນແຕ່ນ້ຳນົມ; ແລະບາງຄັ້ງປາກົດເປັນຄວາມຫິວ, ເປັນທິດ, ຫຼືເປັນຜູ້ມີສະຕິຮູ້.

Verse 41

रुग्विडुद्भाः स्रियास्तपः कुलं सोमपमक्षि च । ग्रामण्यंबुरवलप्वेवं कर्तृ चातिरि वातिनु ॥ ४१ ॥

ພຣະອົງແມ່ນແຫຼ່ງກຳເນີດແຫ່ງຣິກເວດ, ແສງສະຫວ່າງທີ່ປາກົດ, ຄວາມຮັ່ງມີ (ສຣີ), ຕະປະ (ພຣະຕະບະ), ຕະກູນອັນສູງສົ່ງ, ຜູ້ດື່ມໂສມະ, ດວງຕາທີ່ເຫັນທຸກສິ່ງ, ຜູ້ນຳຊຸມຊົນ, ຜູ້ດຸດດັ່ງມະຫາສະໝຸດ, ຜູ້ປົກປ້ອງ, ຜູ້ກະທຳ, ຜູ້ຫາຜູ້ເທົ່າບໍ່ໄດ້, ແລະລົມທີ່ເຄື່ອນໄວ.

Verse 42

स्वनहुच्च विमलद्यु वाश्वत्वारीदमेव च । एतद्ब्रह्माहश्च दंडी असृक्किंचित्त्यदादि च ॥ ४२ ॥

ນີ້ແມ່ນຖ້ອຍຄຳສັກສິດ/ຄຳເທັກນິກເພີ່ມເຕີມ: “svanahucca”, “vimaladyu”, “vāśvatvāri”, “idam eva”, “etad”, “brahmāha”, “daṇḍī”, “asṛk”, “kiñcit”, “tyad” ແລະອື່ນໆທຳນອງນີ້.

Verse 43

एतद्वे भिद्गवाक्गवाङ् गोअक् गोङ्गोक् गोङ् । तिर्यग्यकृच्छकृच्चैव ददद्भवत्पचत्तुदत् ॥ ४३ ॥

ແທ້ຈິງ ນີ້ແມ່ນການແບ່ງຕາມສຽງ: «gavāk, gavāṅ; go’ak; goṅgok; goṅ». ດັ່ງນັ້ນໃນຮູບຜັນທີ່ບິດເບືອນ/ຜິດປົກກະຕິ ແລະແບບ kṛccha ກໍມີ: «dadad, bhavat, pacat, tudat».

Verse 44

दीव्यद्धनुश्च पिपठीः पयोऽदःसुमुमांसि च । गुणद्रव्य क्रियायोगांस्रिलिंगांश्च कति ब्रुवे ॥ ४४ ॥

ມີຄໍາເຊັ່ນ «dīvyad-dhanuḥ, pipaṭhīḥ, payo’daḥ, su-mumāṁsi». ອີກທັງມີໝວດໝູ່ຂອງ ຄຸນ (qualities), ສິ່ງຂອງ/ດຣັບຍະ (substances), ກິລິຍາ (actions), ຄວາມສຳພັນ/ສົມາສ (relations/compounds), ແລະຮູບແບບເພດຍິງ—ຂ້ອຍຈະກ່າວອະທິບາຍເທົ່າໃດດີ?

Verse 45

शुक्तः कीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः । पटुः स्वयंभूः कर्ता च माता चैव व पिता च ना ॥ ४५ ॥

ພຣະອົງຖືກສັນລະເສີນວ່າ ມີວາຈາອັນຫວານລຶກ ແລະເປັນແກ່ນສານແຫ່ງນ້ຳດື່ມອັນຫວານ; ພຣະອົງບໍລິສຸດ ເປັນຜູ້ນຳແຫ່ງທຸກສິ່ງ ເປັນຜູ້ຮູ້ແທ້ ແລະມີຄວາມສາມາດສູງສຸດ. ພຣະອົງເກີດດ້ວຍພຣະອົງເອງ ແລະເປັນຜູ້ກະທຳທຸກຢ່າງ; ສຳລັບພວກເຮົາ ພຣະອົງແມ່ນທັງແມ່ ແລະພໍ່.

Verse 46

सत्यानाग्यास्तथा पुंसो मतभ्रमरदीर्घपात् । धनाकृसोमौ चागर्हस्तविर्ग्रथास्वर्णन्बहू ॥ ४६ ॥

ດັ່ງນັ້ນ ສຳລັບຜູ້ຊາຍ ຖືກກຳຊັບໃຫ້ມີຄວາມຈິງ ແລະບໍ່ມີການຫລອກລວງ; ແລະຄວນຫລີກພົ້ນຈາກຄວາມຫລົງໃນຄວາມເຫັນ ແລະການຕົກຍາວໄປສູ່ຄວາມພິນາດ. ຄວນລະຄວາມໂລບຕໍ່ຊັບສິນ ແລະການສູນເສຍກຳລັງ; ບໍ່ຄວນດຳລົງຊີວິດທີ່ນ່າຕຳນິ, ບໍ່ຄວນປະພຶດສັບສົນ, ຫຼືຍຶດຕິດຄຳທອງເກີນຄວນ.

Verse 47

रिमपव्विषाद्वजातानहो तथा सर्वं विश्वोभये चोभौ अन्यांतरेतराणि च ॥ ४७ ॥

ດັ່ງນັ້ນ ຈາກຄວາມຍິນດີ ແລະຄວາມເສົ້າໝອງ ຜົນຂອງມັນຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ; ເພາະສະນັ້ນ ຈັກກະວານທັງໝົດ—ທັງຄູ່ຕົກກັນຂ້າມ ແລະຄວາມສຳພັນທີ່ພຶ່ງພາກັນໄປມາລະຫວ່າງສິ່ງໜຶ່ງກັບອີກສິ່ງໜຶ່ງ—ຈຶ່ງຖືກປະສົບຮັບຮູ້ໂດຍພວກເຮົາ.

Verse 48

उत्तरश्चोत्तमो नेमस्त्वसमोऽथ समा इषः । पूर्वोत्तरोत्तराश्चैव दक्षिणश्चोत्तराधरौ ॥ ४८ ॥

ອຸຕຕະຣະ ແມ່ນສູງສຸດ; ເນມັສ ບໍ່ມີຜູ້ເທົ່າທຽມ; ແລ້ວ ອິສະ ກໍເທົ່າກັນ. ດັ່ງນັ້ນ ປູຣວໂອຸຕຕະຣະ ແລະ ອຸຕຕະຣາ ກໍເປັນເຊັ່ນນັ້ນ; ແລະ ທັກຊິນະ ຈັບຄູ່ກັບ ອຸຕຕະຣາທະຣະ.

Verse 49

अपरश्चतुरोऽप्येतद्यावत्तत्किमसौ द्वयम् । युष्मदस्मञ्च प्रथमश्चरमोल्पस्तथार्धकः ॥ ४९ ॥

ຍັງມີອີກ: ຮູບສີ່ຢ່າງຂອງ «etad» ຈົນເຖິງ «tat»; ແລະຍັງມີສອງຄໍາ «kim» ແລະ «asau». ດັ່ງນັ້ນ «yuṣmad» ແລະ «asmad»—ຮູບຕົ້ນ ແລະ ຮູບທ້າຍ—ພ້ອມທັງຮູບ «alpa» ແລະ «ardhaka» ກໍຄວນເຂົ້າໃຈ.

Verse 50

नोरः कतिपयो द्वे च त्रयो शुद्धादयस्तथा । स्वेकाभुविरोधपरि विपर्ययश्चाव्ययास्तथा ॥ ५० ॥

«noraḥ», «katipayaḥ», «dve», «ca», «trayaḥ» ແລະຄໍາທີ່ເລີ່ມດ້ວຍ «śuddha»; ດັ່ງນັ້ນ «sva», «eka», «abhu», «virodha», «pari», «viparyaya»—ທັງໝົດນີ້ກໍໃຫ້ເຂົ້າໃຈວ່າເປັນຄໍາບໍ່ຜັນ (avyaya).

Verse 51

तद्धिताश्चाप्यपत्यार्थे पांडवाः श्रैधरस्तथा । गार्ग्यो नाडायनात्रेयौ गांगेयः पैतृष्वस्रीयः ॥ ५१ ॥

ປັດໃຈຕັດທິຕະ (taddhita) ກໍໃຊ້ເພື່ອສື່ຄວາມໝາຍເຖິງສາຍສະກຸນ ຫຼື ລູກຫຼານ; ດັ່ງນັ້ນຈຶ່ງເກີດຮູບເຊັ່ນ Pāṇḍava ແລະ Śraidhara. ທຳນອງດຽວກັນຍັງມີ Gārgya, Nāḍāyana, Ātreya, Gāṅgeya ແລະ Paitṛṣvasrīya.

Verse 52

देवतार्थे चेदमर्थे ह्यैद्रं ब्राह्मो हविर्बली । क्रियायुजोः कर्मकर्त्रोर्धैरियः कौङ्कुमं तथा ॥ ५२ ॥

ຖ້າເຈດຕະນາເພື່ອບູຊາເທວະດາ ກໍໃຫ້ເຂົ້າໃຈວ່າເປັນຂອງຂອບເຂດແຫ່ງອິນທຣະ; ຖ້າເພື່ອຈຸດປະສົງພຣາຫມະນິກອັນສັກສິດ ກໍເປັນຮະວິສ ແລະ ບະລິ. ດັ່ງນັ້ນ ສໍາລັບຜູ້ຜູກພິທີກັບການນໍາໃຊ້ ແລະຜູ້ກະທໍາກຳ ຈຶ່ງກໍານົດໃຫ້ມີຄວາມໝັ້ນຄົງ (dhairya); ແລະການໃຊ້ kauṅkuma (ສີຫອມ/ສີແດງ) ກໍເຊັ່ນກັນ.

Verse 53

भवाद्यर्थे तु कानीनः क्षत्रियो वैदिकः स्वकः । स्वार्थे चौरस्तु तुल्यार्थे चंद्रवन्मुखमीक्षते ॥ ५३ ॥

ໃນນັຍທີ່ເລີ່ມດ້ວຍ «bhava» ຕາມການໃຊ້ທີ່ສືບທອດ ຄໍານັ້ນເອີ້ນວ່າ kānīna; ໃນການໃຊ້ອື່ນເອີ້ນວ່າ kṣatriya; ໃນພາສາເວດະເອີ້ນວ່າ svaka. ໃນນັຍຫຼັກຂອງມັນແມ່ນ caura (ຂໂຈນ); ແຕ່ໃນນັຍປຽບທຽບ ກ່າວວ່າ “ເບິ່ງໜ້າດັ່ງດວງຈັນ”.

Verse 54

ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणता भावे ब्राह्मण्यमेव च । गोमान्धनी च धनवानस्त्यर्थे प्रमितौ कियान् ॥ ५४ ॥

«ຄວາມເປັນພຣາຫມັນ», «ການເປັນພຣາຫມັນ», ແລະ «ພຣາຫມັນະພາວະ» ລ້ວນເປັນຄໍາທີ່ຊີ້ໄປຫາສະພາບດຽວກັນ. ດັ່ງນັ້ນ «ຜູ້ມີງົວ», «ຜູ້ມີເຂົ້າ/ຊັບ», ແລະ «ຄົນຮັ່ງມີ» ກໍໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍດຽວກັນ; ແລ້ວຈະມີຄວາມແຕກຕ່າງໃນມາດຕາວັດຂອງນັຍທີ່ຕັ້ງໃຈຢ່າງໃດ?

Verse 55

जातार्थे तुंदिलः श्रद्धालुरौन्नत्त्ये तु दंतुरः । स्रग्वी तपस्वी मेधावी मायाव्यस्त्यर्थ एव च ॥ ५५ ॥

ໃນນັຍເກີດກໍາເນີດ ເຂົາຖືກເອີ້ນວ່າ Tuṇḍila (ທ້ອງປ່ອງ). ໃນນັຍແຫ່ງສັດທາ ເອີ້ນວ່າ Śraddhālu (ຜູ້ມີສັດທາ). ໃນນັຍແຫ່ງຄວາມສູງສົ່ງ ເອີ້ນວ່າ Dantura. ຍັງເອີ້ນວ່າ Sragvī (ຜູ້ສວມພວງດອກໄມ້), Tapasvī (ຜູ້ປະພຶດຕະປະ), Medhāvī (ຜູ້ມີປັນຍາ), ແລະ Māyāvī (ຜູ້ຊໍານານກົນລະຍຸດ)—ເຫຼົ່ານີ້ແມ່ນນັຍທີ່ຕັ້ງໃຈແທ້.

Verse 56

वाचालश्चैव वाचाटो बहुकुत्सितभाषिणि । ईषदपरिसमाप्तौ कल्पव्देशीय एव च ॥ ५६ ॥

ຄົນໜຶ່ງຍັງຖືກເອີ້ນວ່າ vācāla (ເວົ້າຫຼາຍ), vācāṭa (ຈໍ້ຈາ), ຜູ້ເວົ້າຄໍາດູຖູກຫຼາຍ, ຜູ້ປະໂຫຍກບໍ່ສໍາເລັດເຕັມທີ່ເລັກນ້ອຍ, ແລະຜູ້ເວົ້າຄືກັບໃຫ້ຄໍາແນະນໍາຕາມການຄາດເດົາ (kalpadeśīya).

Verse 57

कविकल्पः कविदेश्यः प्रकारवचने तथा । पटुजातीयः कुत्सायां वैद्यपाशः प्रशंसने ॥ ५७ ॥

ຄໍາວ່າ “kavikalpa” ແລະ “kavideśya” ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍຂອງການກ່າວອະທິບາຍຮູບແບບ/ວິທີ (prakāra). ດັ່ງນັ້ນ “paṭu-jātīya” ໃຊ້ເມື່ອຈະຕໍານິ, ແລະ “vaidya-pāśa” ໃຊ້ເມື່ອຈະສັນລະເສີນ.

Verse 58

वैद्यरूपो भूतपूर्वे मतो दृष्टचरो मुने । प्राचुर्यादिष्वन्नमयो मृण्मयः स्रीमयस्तथा ॥ ५८ ॥

ໂອ ມຸນີ! ໃນການກ່ອນ ທ່ານນັ້ນຖືກນັບຖືວ່າ ເດີນທາງໄປມາໃນຮູບຂອງແພດ; ແລະຕາມຄວາມອຸດົມສົມບູນ ກໍກ່າວວ່າ ເປັນຮູບທີ່ເກີດຈາກອາຫານ, ຈາກດິນ, ແລະຈາກຄວາມຮັ່ງມີດ້ວຍ.

Verse 59

जातार्थे लज्जितोऽत्यर्थे श्रेयाञ्छ्रेष्टश्च नारद । कृष्णतरः शुक्लतमः किम आख्यानतोऽव्ययान् ॥ ५९ ॥

ໂອ ນາຣະດາ, ບາງຄົນອາດອາຍຢ່າງຫນັກຕໍ່ເປົ້າໝາຍໂລກີ ແຕ່ກໍຍັງຖືກເອີ້ນວ່າ “ດີກວ່າ” ແລະ “ດີເລີດທີ່ສຸດ”. ແລ້ວການເລົ່າເຖິງສິ່ງອະມະຕະດ້ວຍຄໍາວ່າ “ມືດກວ່າ” ຫຼື “ຂາວກວ່າ” ຈະມີປະໂຫຍດອັນໃດ?

Verse 60

किंतरां चैवातितरामभिह्युच्चैस्तरामपि । परिमाणे जानुदघ्नं जानुद्वयसमित्यपि ॥ ६० ॥

ພວກນັ້ນຍັງຖືກເອີ້ນວ່າ “ກິນຕະຣາ”, “ອະຕິຕະຣາ” ແລະກະທັ້ງ “ອະພິຫຍຸອຸຈໄຈສະຕະຣາ” ຄືສູງສົງຢ່າງຍິ່ງ. ໃນດ້ານຂະໜາດ ກ່າວວ່າສູງເຖິງຫົວເຂົ່າ ແລະກ່າວອີກວ່າເທົ່າກັບຫົວເຂົ່າທັງສອງ (ຫົວເຂົ່າດຽວ ຫຼື ສອງຫົວເຂົ່າ).

Verse 61

जानुमात्रं च निर्द्धारे बहूनां च द्वयोः क्रमात् । कतमः कतरः संख्येयविशेषावधारणे ॥ ६१ ॥

ຄໍາວ່າ “ເຖິງຫົວເຂົ່າ” ໃຊ້ເມື່ອກໍານົດຂະໜາດ. ເມື່ອຈັດລໍາດັບຫຼາຍສິ່ງ ແລະເມື່ອຈັດລໍາດັບສອງສິ່ງ ຈຶ່ງໃຊ້ຄໍາ “katama” ແລະ “katara” ເພື່ອກໍານົດສິ່ງໜຶ່ງໃນບັນດາທາງເລືອກທີ່ນັບໄດ້.

Verse 62

द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थः षष्टपंचमौ । एतादशः कतिपयः कतिथः कति नारद ॥ ६२ ॥

“ອັນທີສອງ, ອັນທີສາມ, ອັນທີສີ່; ອັນທີຫ້າ ແລະ ອັນທີຫົກ”—ດັ່ງນີ້ແຫຼະ ບາງຢ່າງຖືກນັບວ່າ “ບໍ່ຫຼາຍ”, ບາງຢ່າງຖືກເອີ້ນວ່າ “ຈໍານວນໜຶ່ງທີ່ກໍານົດ”. ມີຈໍານວນເທົ່າໃດ, ໂອ ນາຣະດາ?

Verse 63

विंशश्च विंशतितमस्तथा शततमादयः । द्वेधा द्वैधा द्विधा संख्या प्रकारेऽथ मुनीश्वर ॥ ६३ ॥

«ຊາວ, ທີ່ຊາວ, ແລະທີ່ຮ້ອຍ ພ້ອມທັງອື່ນໆ—ຈໍານວນຖືກກ່າວເປັນສອງແນວ, ເປັນຮູບສອງຊັ້ນ, ແລະຍັງເອີ້ນວ່າ “ດວິທາ” ຕາມການໃຊ້, ໂອ ຈອມມຸນີ»។

Verse 64

क्रियावृत्तौ पंचकृत्वो द्विस्रिर्बहुश इत्यपि । द्वितयं त्रितपं चापि संख्यायां हि द्वयं त्रयम् ॥ ६४ ॥

«ໃນການກະທໍາ (ພິທີ ແລະການເຮັດຊ້ໍາ) ມີຄໍາວ່າ “ຫ້າເທື່ອ”, “ສອງຫຼືສາມເທື່ອ”, ແລະ “ຫຼາຍເທື່ອ”. ໃນການນັບຈໍານວນ ຄໍາວ່າ “ຄູ່” ແລະ “ສາມພວກ” ໝາຍເຖິງ “ສອງ” ແລະ “ສາມ” ເທົ່ານັ້ນ»។

Verse 65

कुटीरश्च शमीरश्च शुंडारोऽल्पार्थके मतः । त्रैणः पौष्णस्तुंडिभश्च वृंदारककृषीवलौ ॥ ६५ ॥

«ຄໍາວ່າ Kuṭīra, Śamīra, ແລະ Śuṇḍāra ຖືກເຫັນວ່າໝາຍເຖິງ “ມີຄ່ານ້ອຍ/ບໍ່ສໍາຄັນ”. ອີກທັງ Traiṇa, Pauṣṇa, Tuṇḍibha ເປັນຄໍາພ້ອມຄວາມ; ແລະ Vṛndāraka ກັບ Kṛṣīvala ກໍພ້ອມຄວາມເຊັ່ນກັນ»។

Verse 66

मलिनो विकटो गोमी भौरिकीविधमुत्कटम् । अवटीटोवनाटे निबिडं चेक्षुशाकिनम् ॥ ६६ ॥

«ບໍ່ບໍລິສຸດ, ພິລຶກພິລັນ, ແລະມີກິ່ນເໝັນ—ນ່າຢ້ານກົວດ້ວຍຮູບຮ່າງ; ອາໄສໃນຫຼຸມແລະປ່າ, ຄວາມມືດໜາແນ່ນ, ແລະຫຼອນຫຼວງຢູ່ປ່າອ້ອຍ—ເຫຼົ່ານີ້ແມ່ນສັດອັນນ່າສະພຶງກົວທີ່ຖືກພັນລະນາ»។

Verse 67

निबिरीसमेषुकारी वित्तोविद्याञ्चणस्तथा । विद्याथुंचुर्बहुतिथं पर्वतः शृंगिणस्तथा ॥ ६७ ॥

«ຍັງມີການກ່າວເຖິງ Nibirīsa, Meṣukārī, Vitto-vidyāñcaṇa, Vidyāthuṃcu, Bahutitha ແລະພູທີ່ຊື່ Śṛṃgin ອີກດ້ວຍ»។

Verse 68

स्वामी विषमरूप्यं चोपत्यकाधित्यका तथा । चिल्लश्च चिपिटं चिक्वं वातूलः कुतपस्तथा ॥ ६८ ॥

(ພຣະອົງຖືກເອີ້ນວ່າ) ພຣະເຈົ້າ (Svāmī); ຜູ້ມີຮູບອັນຫາທຽບບໍ່ໄດ້; ອີກທັງ Upatyakā, Ādhityakā; Cilla, Cipiṭa, Cikva; Vātūla; ແລະ Kutapa ດ້ວຍ.

Verse 69

वल्लश्व हिमेलुश्च कहोडश्चोपडस्ततः । ऊर्णायुश्च मरूतश्चैकाकी चर्मण्वती तथा ॥ ६९ ॥

ຕໍ່ມາໄດ້ກ່າວເຖິງ Vallaśva, Himelu, Kahoḍa ແລະຕໍ່ຈາກນັ້ນ Upaḍa; ອີກທັງ Ūrṇāyu, Marūta, Ekākī ແລະ Carmaṇvatī ດ້ວຍ.

Verse 70

ज्योत्स्ना तमिस्राऽष्टीवच्च कक्षीवद्य्रर्मण्वती । आसंदी वञ्च चक्रीवत्तूष्णीकां जल्पतक्यपि ॥ ७० ॥

ແສງຈັນກາຍເປັນຄວາມມືດ; ແມ່ນແຕ່ສິ່ງທີ່ແນ່ນຫນາກໍກາຍເປັນບໍ່ມັ່ນຄົງ; ສິ່ງທີ່ຄວນເປັນທີ່ພຶ່ງກັບກາຍເປັນການບີບຄັ້ນ. ບ່ອນນັ່ງກາຍເປັນກັບດັກ; ແລະແມ່ນແຕ່ຜູ້ນັ່ງງຽບ ກໍຍັງ “ເວົ້າ” ດ້ວຍຄວາມກະວົນກະວາຍໃນໃຈ.

Verse 71

कंभश्च कंयुः कंवश्च नारदकेतिः कंतुः कंतकंपौ शंवस्तथैव च । शंतः शंतिः शंयशंतौ शंयोहंयुः शुभंयुवत् ॥ ७१ ॥

“(ນີ້ແມ່ນນາມອັນສັກສິດເພີ່ມເຕີມທີ່ຄວນສວດ:) Kambha, Kaṃyu, Kaṃva, Nārada-keti, Kaṃtu, Kantakaṃpa ແລະ Śaṃva; ອີກທັງ Śaṃta, Śaṃti, Śaṃyaśaṃta, Śaṃyohaṃyu ແລະ Śubhaṃyuvat.”

Verse 72

भवति बगभूव भविता भविष्यति भवत्वभवद्भघवेच्चापि ॥ ७२ ॥

“ມັນເປັນ, ມັນເຄີຍເປັນ, ມັນຈະເປັນ, ຂໍໃຫ້ມັນເປັນ; ມັນບໍ່ເປັນ—ແຕ່ກໍຕາມ ຮູບຄໍາກິລິຍາເຫຼົ່ານີ້ລ້ວນແຕ່ເປັນຖ້ອຍຄໍາທີ່ຖວາຍແດ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ (Bhagavān).”

Verse 73

भूयादभूदभविष्यल्लादावेतानि रूपाणि । अत्ति जघासात्तात्स्यत्यत्त्वाददद्याद्द्विरघसदात्स्यत् ॥ ७३ ॥

«ຂໍໃຫ້ເປັນ», «ມັນເຄີຍເປັນ», ແລະ «ມັນຈະເປັນ»—ນີ້ແມ່ນຮູບຄໍາກິລິຍາທີ່ເລີ່ມດ້ວຍປະທານ l- (lakāra)។ ດັ່ງດຽວກັນ «ລາວກິນ» (atti), «ລາວໄດ້ກິນ» (jaghāsa), «ລາວຈະກິນ» (tātsyat), «ເນື່ອງຈາກຄວາມເປັນການກິນ» (attvāt), «ຄວນກິນ» (adadyāt), ແລະ «ຈະກິນອີກຄັ້ງ» (dvir-aghāsadātsyat)—ທັງໝົດເປັນຮູບຕົວຢ່າງ।

Verse 74

जुहितो जुहाव जुहवांचकार होता होष्यति जुहोतु । अजुहोज्जुहुयाद्धूयादहौषीदहोष्यद्दीव्यति । दिदेव देविता देविष्यति च अदीव्यद्दीव्येद्दीव्याद्वै ॥ ७४ ॥

«juhita», «juhāva», «juhavāṃcakāra»; «hotā», «hoṣyati», «juhotu»; «ajuhoḥ», «juhuyāt», «dhūyāt», «ahauṣīt», «ahoṣyat»; ແລະ «dīvyati», «dideva», «devitā», «deviṣyati», «adīvyat», «dīvyet», «dīvyāt»—ແທ້ຈິງແລ້ວ ທັງໝົດນີ້ແມ່ນຮູບຄໍາກິລິຍາທີ່ຖືກຕ້ອງ (ເພື່ອເປັນຕົວຢ່າງ)។

Verse 75

अदेवीददेवीष्यत्सुनोति सुषाव सोता सोष्यति वै । सुनोत्वसुनोत्सुनुयात्सूयादशावीदसोष्युत्तुदति च ॥ ७५ ॥

“ລາວໄດ້ບີບ(ໂສມ)ແລ້ວ; ລາວຈະບີບ; ລາວບີບຢູ່. ລາວໄດ້ບີບຢ່າງດີ. ຜູ້ບີບຈະບີບແທ້. ‘ຂໍໃຫ້ລາວບີບ’; ‘ລາວໄດ້ບີບ’; ‘ຄວນບີບ’; ‘ອາດຈະບີບ’; ‘ໄດ້ບີບແລ້ວ’; ‘ເຄີຍບີບ’; ‘ຈະໄດ້ບີບແລ້ວ’—ແລະລາວຍັງກະຕຸ້ນຜູ້ອື່ນໃຫ້ບີບອີກດ້ວຍ।

Verse 76

तुतोद तोत्ता तोत्स्यति तुदत्वतुदत्तुदेत्तुद्याद्धि । अतौत्सीदतोत्स्यदिति च रुणद्धि रूरोध रोद्धा रोत्स्यति वै ॥ ७६ ॥

“ຈາກຮາກ tud (‘ຕີ/ກະແທກ’): tutoda (ລາວຕີແລ້ວ), tottā (ຜູ້ຕີ), totsyati (ລາວຈະຕີ); ດັ່ງດຽວກັນ tudat (ກໍາລັງຕີ), tudatva (ສະພາບ/ການຕີ), tudetta (ຂໍໃຫ້ຕີ), tudyāt (ຄວນຕີ) ແທ້. ແລະຈາກຮາກ rudh (‘ກັ້ນ/ຂັດຂວາງ’): atautsīt (ຕີແລ້ວ—ຮູບ aorist ຕົວຢ່າງ), atotsyat (ຈະຕີ—ຮູບ future ຕົວຢ່າງ); ພ້ອມທັງ ruṇaddhi (ກັ້ນ), rūrodha (ໄດ້ກັ້ນ), roddhā (ຜູ້ກັ້ນ), rotsyati (ຈະກັ້ນ) ແທ້.”

Verse 77

रुणद्धु अरुणद्रुध्यादरौत्सीदारोत्स्यञ्च । तनोति ततान तनिता तनिष्यति तनोत्वतनोत्तनुयाद्धि ॥ ७७ ॥

ຮູບຜັນ: ruṇaddhu; aruṇa; (optative) drudhyāt; (aorist) arautsīt; ແລະ (future) ārotsya. ດັ່ງດຽວກັນ: tanoti; (perfect) tatāna; (ນາມຜູ້ກະທໍາ) tanitā; (future) taniṣyati; (imperative) tanotu; (aorist) vatanot; ແລະ (optative) tanuyāt ແທ້ໆ.

Verse 78

अतनीञ्चातानीदतनिष्यत्क्रीणाति चिक्राय क्रेता क्रेष्यति क्रीणात्विति च । अक्रीणात्क्रीणात्क्रीणीयात्क्रीयादक्रैषीदक्रेष्यञ्चोरयति चोरयामास चोरयिता चोरयिष्यति चोरयतु ॥ ७८ ॥

“(ຕົວຢ່າງຮູບກິລິຍາ) ‘ລາວໄດ້ຍືດ’, ‘ລາວໄດ້ຍືດອອກ’, ‘ລາວຈະຍືດ’; ເຊັ່ນດຽວກັນ ‘ລາວຊື້’, ‘ລາວໄດ້ຊື້’, ‘ຜູ້ຊື້’, ‘ລາວຈະຊື້’, ‘ຂໍໃຫ້ລາວຊື້’। ອີກທັງ ‘ບໍ່ໄດ້ຊື້’, ‘ໄດ້ຊື້’, ‘ຄວນຊື້’, ‘ອາດຖືກຊື້’, ‘ເຮັດໃຫ້ຊື້’, ‘ທີ່ຈະຕ້ອງຊື້’। ເຊັ່ນດຽວກັນ ‘ລາວລັກ’, ‘ລາວໄດ້ລັກ’, ‘ຂໂຈນ’, ‘ລາວຈະລັກ’, ‘ຂໍໃຫ້ລາວລັກ’”។

Verse 79

अचोरयञ्चोरयेच्चोर्यात् अचूचुरदचोरिष्यदित्येवं दश वै गणाः । प्रयोजके भावयति सनीच्छायां बुभूषति । क्रियासमभिहारे तु पंडितो बोभूयते मुने ॥ ७९ ॥

ດັ່ງນັ້ນ ມີກຸ່ມການຜັນກິລິຍາ (gaṇa) ສິບປະເພດແທ້ ໂດຍຍົກຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: “ຈົ່ງໃຫ້ເຂົາເຮັດໃຫ້ລັກ”, “ເຂົາອາດເຮັດໃຫ້ລັກ”, “ເຂົາຈະລັກ”, “ພວກເຂົາໄດ້ລັກ”, ແລະ “ເຂົາຈະບໍ່ລັກ”। ໃນຮູບບັງຄັບ (causative) ໝາຍວ່າ “ເຂົາເຮັດໃຫ້ຄົນອື່ນເຮັດ”; ໃນຮູບປາຖະໜາ (desiderative) ໝາຍວ່າ “ປາຖະໜາຈະເປັນ/ຈະເຮັດ”; ແລະໃນຮູບທະວີ (intensive) ຊີ້ການກະທຳຊ້ຳໆ ຫຼືຢ່າງເນັ້ນແນ່—ໂອ ມຸນີ।

Verse 80

तथा यङ्लुकि बोभवीति च पठ्यते । पुत्रीयतीत्यात्मनीच्छायां तथाचारेऽपि नारद । अनुदात्तञितो धातोः क्रियाविनिमये तथा ॥ ८० ॥

ເຊັ່ນດຽວກັນ ເມື່ອລົບປະທັບ yaṅ (yaṅ-luk) ກໍມີການອ່ານຮູບ “bobhavīti” ດ້ວຍ. ແລະ “putrīyati” ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍແຫ່ງຄວາມປາຖະໜາຂອງຕົນເອງ (ປາຖະໜາຈະມີລູກຊາຍ); ໃນການໃຊ້ຕາມປະເພນີກໍເຊັ່ນນັ້ນ, ໂອ ນາຣະດະ. ແລະໃນທຳນອງດຽວກັນ ສຳລັບຮາກກິລິຍາທີ່ມີໝາຍ anudātta ແລະຕົວຊີ້ Ñ (anudātta-Ñit) ມີການສັບປ່ຽນການກະທຳ (kriyā-vinimaya)។

Verse 81

निविशादेस्तथा विप्र विजानीह्यात्मनेपदम् । परस्मैपदमाख्यातं शेषात्कर्तारि शाब्दिकैः ॥ ८१ ॥

ເຊັ່ນດຽວກັນ, ໂອ ວິປຣະ (ພຣາຫມັນ), ຈົ່ງຮູ້ວ່າ ກິລິຍາທີ່ເລີ່ມດ້ວຍ “niviś-” ແລະອື່ນໆ ຄວນໃຊ້ໃນ Ātmanepada. ສ່ວນກິລິຍາທີ່ເຫຼືອ ນັກໄວຍາກອນກ່າວວ່າ ໃນຄວາມໝາຍກະທຳໂດຍຜູ້ກະທຳ (kartari) ຄວນໃຊ້ Parasmaipada.

Verse 82

ञित्स्वरितेतश्च उभे यक्च स्याद्भावकर्मणोः । सौकर्यातिशयं चैव यदाद्योतयितुं मुने ॥ ८२ ॥

ແລະໝາຍວິຍາກອນ ñit ແລະ svarita ພ້ອມທັງ yaK ທັງສອງຮູບ ໃຊ້ເພື່ອອ້າງອີງທັງ bhāva (ສະພາບ/ການກະທຳ) ແລະ karman (ກຳ/ວັດຖຸຮັບການກະທຳ) ເພື່ອໃຫ້ສະແດງຢ່າງຊັດເຈນ—ໂອ ມຸນີ—ນັຍພິເສດແຫ່ງຄວາມສະດວກງ່າຍໃນການຖ້ອຍຄຳ.

Verse 83

विवक्ष्यते न व्यापारो लक्ष्ये कर्तुस्तदापरे । लभंते कर्तृते पश्य पच्यते ह्योदनः स्वयम् ॥ ८३ ॥

ເມື່ອຈິດຈະເຮັດ ການ ‘ປະຕິບັດ’ ທີ່ແທ້ບໍ່ໄດ້ເປັນຂອງຜູ້ກະທໍາເປັນເປົ້າໝາຍ; ຜູ້ຄົນພຽງແຕ່ສົມມຸດວ່າມີຜູ້ກະທໍາ. ເບິ່ງເຖີດ—ເຂົ້າສຸກດັ່ງກັບສຸກເອງ।

Verse 84

साधु वासिश्छिनत्त्येवं स्थाली पचति वै मुने । धातोः सकर्मकाद्भावे कर्मण्यपि लप्रत्ययाः ॥ ८४ ॥

«ດີແທ້!» ດັ່ງນັ້ນ ‘ຂວານຕັດ’ ແລະ ‘ໝໍ້ຫຸງຕົ້ມ’ ໂອ ມຸນີ. ແມ່ນແຕ່ຮາກຄໍາກິລິຍາເປັນສະກັມມະກະ (sakarmaka) ກໍອາດໃຊ້ປັດໄຈກຣິດ ‘la’ ໃນນັຍຂອງການກະທໍາ (bhāva) ແລະໃນນັຍຂອງກຳ (karma) ໄດ້ເຊັ່ນກັນ।

Verse 85

तस्मै वाकर्मकाद्विप्र भावे कर्तरि कीर्तितः । फलव्यापरयोरेकनिष्टतायामकर्मकः ॥ ८५ ॥

ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ພຣາຫມະນ, ເມື່ອກ່າວເຖິງສະພາບ (bhāva) ຫຼືຜູ້ກະທໍາ (kartṛ) ແລະຜົນ (phala) ກັບການເຄື່ອນໄຫວຂອງການກະທໍາ (vyāpāra) ສະຖິດຢູ່ໃນຖານດຽວກັນ, ກິລິຍານັ້ນຖືກກ່າວວ່າເປັນອະກັມມະກະ (akarmaka).

Verse 86

धातुस्तयोर्द्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः । गौणे कर्मणि द्रुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम् ॥ ८६ ॥

ເມື່ອລະຫວ່າງທັງສອງ (ຜູ້ກະທໍາ ແລະ ກຳ) ມີຄວາມແຕກຕ່າງໃນບົດບາດ (dharmī-bheda), ຮາກຄໍາກິລິຍາຖືກສອນວ່າເປັນສະກັມມະກະ (sakarmaka). ໃນກໍລະນີທີ່ກຳເປັນຮອງ ຍົກຕົວຢ່າງ druh (ເຮັດຮ້າຍ) ແລະອື່ນໆ; ໃນກໍລະນີທີ່ກຳເປັນຫຼັກ ຍົກຕົວຢ່າງ nī (ນໍາ), hṛ (ພາໄປ), kṛṣ (ລາກ/ດຶງ), vah (ຂົນສົ່ງ), hā (ລະທິ້ງ).

Verse 87

बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया । प्रयोज्य कर्मण्यन्येषां ण्यंतानां लादयो मताः ॥ ८७ ॥

ໃນກິລິຍາທີ່ມີນັຍ ‘ເຮັດໃຫ້ຮູ້’ ຫຼື ‘ເຮັດໃຫ້ກິນ’ ແລະໃນກິລິຍາທີ່ຮັບຄໍາເວົ້າເປັນກຳ, ຮູບກະຕຸ້ນ (ṇyanta) ອາດນໍາໃຊ້ໄດ້ຕາມຄວາມປາຖະໜາ. ແລະສໍາລັບກິລິຍາອື່ນໆ ກໍເຂົ້າໃຈວ່າ ປາຍ la- (la-ādayaḥ) ໃຊ້ກັບຮູບກະຕຸ້ນເຫຼົ່ານັ້ນເມື່ອໃຊ້ໃນນັຍ ‘ໃຫ້ຄົນອື່ນເຮັດ’.

Verse 88

फलव्यापारयोर्द्धातुराश्रये तु तिङः स्मृताः । फले प्रधानं व्यापारस्तिङ्र्थस्तु विशेषणम् ॥ ८८ ॥

ໃນການຖືວ່າ ທາດ (dhātu) ເປັນຖານຮອງຂອງທັງ ຜົນ (phala) ແລະ ການກະທຳ/ຂະບວນການ (vyāpāra) ນັ້ນ ປັດໄຈທ້າຍຄຳກິລິຍາ (tiṅ) ຖືກສອນໄວ້. ເມື່ອກ່າວເຖິງຜົນ ການກະທຳເປັນຫົວໃຈ ແລະ ຄວາມໝາຍຈາກ tiṅ ເປັນພຽງຄຳຂະຫຍາຍ.

Verse 89

एधितव्यमेधनीयमिति कृत्ये निदर्शनम् । भावे कर्मणि कृत्याः स्युः कृतः कर्तरि कीर्तिताः ॥ ८९ ॥

“ຄວນໃຫ້ເພີ່ມພູນ” ແລະ “ຄວນຈຸດໃຫ້ລຸກໄຟ” ແມ່ນຕົວຢ່າງຂອງຮູບ kṛtya. ປັດໄຈ kṛtya ໃຊ້ເມື່ອໝາຍເຖິງການກະທຳໂດຍຕົວມັນ (bhāva) ຫຼືເມື່ອຍົກວັດຖຸຮັບການກະທຳ (karmaṇi) ໃຫ້ເດັ່ນ; ແຕ່ຮູບ kṛt “kṛta” ຖືກກ່າວໄວ້ເມື່ອຈະຊີ້ເຖິງຜູ້ກະທຳ (kartari).

Verse 90

कर्ता कारक इत्याद्या भूते भूतादि कीर्तितम् । गम्यादिगम्ये निर्दिष्टं शेषमद्यतने मतम् ॥ ९० ॥

ໃນການໃຊ້ອະດີດ (bhūta) ຄວາມໝາຍເຊັ່ນ “ຜູ້ກະທຳ” (kartṛ) ແລະ “ຄວາມສຳພັນກາຣະກະ” (kāraka) ໄດ້ຖືກອະທິບາຍໄວ້ພາຍໃຕ້ຫົວຂໍ້ “bhūta” ພ້ອມຮູບທີ່ກ່ຽວຂ້ອງ. ເຊັ່ນດຽວກັນ ກຸ່ມທີ່ເລີ່ມດ້ວຍ “gamya” ຖືກກຳນົດສຳລັບສິ່ງທີ່ພຶງໄປເຖິງ/ພຶງເຂົ້າໃຈ; ສ່ວນທີ່ເຫຼືອຖືວ່າເປັນປັດຈຸບັນ (adyatana).

Verse 91

अधिस्रीत्यव्ययीभावे यथाशक्ति च कीर्तितम् । रामाश्रितस्तत्पुरुषे धान्यार्थो यूपदारु च ॥ ९१ ॥

ໃນສົມາສະອະວິຍະຍີພາວະ (avyayībhāva) ການໃຊ້ “adhisrītya” ໄດ້ຖືກກ່າວໄວ້ຕາມກຳລັງ. ໃນສົມາສະຕັດປຸຣຸສະ (tatpuruṣa) ມີຕົວຢ່າງ “rāmāśrita” ແມ່ນ “ຜູ້ອາໄສພຶ່ງພາພຣະຣາມ” ແລະຍັງມີຄຳທີ່ສື່ຄວາມໝາຍເຖິງ ເຂົ້າເກັບ/ທັນຍາ (dhānya) ແລະ ໄມ້ເສົາບູຊາ (yūpa-dāru).

Verse 92

व्याघ्रभी राजपुरुषोऽक्षशौंडो द्विगुरुच्यते । पंचगवं दशग्रामी त्रिफलेति तु रूढितः ॥ ९२ ॥

ຄົນທີ່ຢ້ານເສືອ ຖືກເອີ້ນວ່າເຈົ້າໜ້າທີ່ຫຼວງ; ນັກພະນັນ ຖືກເອີ້ນວ່າ “ຜູ້ມີຄູສອງຄົນ”. ສ່ວນສົມປະສານຜະລິດຕະພັນຈາກງົວຫ້າຢ່າງ ຮູ້ຈັກກັນວ່າ “pañcagavya”; “daśagrāmī” ໝາຍເຖິງມາດຕາວັດຂອງສິບບ້ານ; ແລະ “triphala” ແມ່ນນາມທີ່ໃຊ້ຕາມປະເພນີສຳລັບຜົນໄມ້ສາມຢ່າງ.

Verse 93

नीलोत्पलं महाषष्टी तुल्यार्थे कर्मधारयः । अब्राह्मणो न ञि प्रोक्तः कुंभकारादिकः कृता ॥ ९३ ॥

ໃນສົມາສເຊັ່ນ nīlotpala («ດອກບົວສີຟ້າ») ຄວາມສຳພັນຖືກນັບເປັນ mahā-ṣaṣṭhī (ສະສະຖີໃຫຍ່) ແລະເມື່ອມີນັຍຄວາມຄ້າຍຄື (tulya-artha) ຈຶ່ງເປັນ karmadhāraya. ອີກທັງ ປັດໄຈ taddhita «Ñi» ບໍ່ສອນຕໍ່ຈາກ «a-brāhmaṇa» (ຜູ້ບໍ່ແມ່ນພຣາຫມັນ) ແຕ່ຄຳເຊັ່ນ kumbhakāra («ຊ່າງເຮັດໝໍ້») ແລະອື່ນໆ ຖືກຮັບຮອງເປັນຄຳສືບຮູບທີ່ຕັ້ງຢູ່ແລ້ວ.

Verse 94

अन्यार्थे तु बहुव्रीहौ ग्रामः प्राप्तोदको द्विज । पंचगू रूपवद्भार्यो मध्याह्नः ससुतादिकः ॥ ९४ ॥

ແຕ່ເມື່ອສົມາສ bahuvrīhi ສື່ຄວາມໝາຍອື່ນນອກເນື້ອຄຳຕາມຕົວ, ໂອ ທະວິຊະ (ຜູ້ເກີດສອງຄັ້ງ), ມັນຊີ້ເຖິງ: «ບ້ານທີ່ໄດ້ນ້ຳມາຮອດ», «ຜູ້ມີງົວຫ້າໂຕ», «ຜູ້ມີເມຍງາມ», ແລະ «ເວລາທ່ຽງພ້ອມສິ່ງປະກອບຂອງມັນ (ເຊັ່ນ ຕາເວັນຢູ່ຈຸດສູງສຸດ)».

Verse 95

समुच्चये गुरुं चेशं भजस्वान्वाचये त्वट ॥ च द्वयोः क्रमात् । भिक्षामानय गां चापि वाक्यमेवानयोर्भवेत् ॥ ९५ ॥

ໃນຄຳສັ່ງທີ່ຮວມກັນ (samuccaya) ຄວນນະມັດສະການບູຊາພຣະຄູ (Guru) ແລະພຣະເຈົ້າ (Īśa); ແລະໃນກໍລະນີຄຳສັ່ງທາງເລືອກສອງຢ່າງ ຈະຕ້ອງຖືຕາມລຳດັບ. ເຊັ່ນດຽວກັນ ໃນຄຳສັ່ງ «ນຳບິນທະບາດມາ» ແລະ «ນຳງົວມາ» ພະລັງຂອງການບັງຄັບຢູ່ທີ່ຖ້ອຍຄຳກິລິຍາອັນເປັນຄຳສັ່ງນັ້ນເອງ.

Verse 96

इतरेतरयोगे तु रामकृष्णौ समाहृतौ । रामकृष्णं द्विज द्वै द्वै ब्रह्म चैकमुपास्यते ॥ ९६ ॥

ແຕ່ໃນການປະສານກັນແບບອິຕະເຣຕະຣະໂຍກ (itaretara-yoga) ນາມ «Rāma» ແລະ «Kṛṣṇa» ຖືກນຳມາຮວມກັນ. ໂອ ທະວິຊະ, ເມື່ອນະມັດສະການ «Rāma-Kṛṣṇa» ແມ່ນແມ່ນວ່າເວົ້າເປັນສອງ, ກໍເປັນການບູຊາພຣະພຣະຫມັນ (Brahman) ອົງດຽວ.