Khanda 1

Verse 1.1

ॐ पुरुषसूक्तार्थनिर्णयं व्याख्यास्यामः। पुरुषसंहितायां पुरुषसूक्तार्थः संग्रहेण प्रोच्यते। सहस्रशीर्षेत्यत्र सशब्दोऽनन्तवाचकः। अनन्तयोजनं प्राह दशाङ्गुलवचस्तथा॥

ឱំ យើងនឹងពន្យល់នូវអត្ថន័យដ៏ច្បាស់លាស់ (និរណយ) នៃ បុរុષសូក្ត។ ក្នុង បុរុષសំហិតា អត្ថន័យនៃ បុរុષសូក្ត ត្រូវបានប្រកាសដោយសង្ខេប។ ក្នុងពាក្យ “សហស្រសីរីษា” (មានក្បាលពាន់) ពាក្យ “សហស្រ” មានន័យថា អនន្ត។ វាក៏ប្រកាសពីវិសាលភាពថា “យោជនាអនន្ត” ហើយសេចក្តីថា “ដប់អង្គុល” ក៏គួរយល់តាមន័យដូចគ្នា។

Verse 1.2

तस्य प्रथमया विष्णोर्देशतो व्याप्तिरीरिता। द्वितीयया चास्य विष्णोः कालतो व्याप्तिरुच्यते॥

ដោយប្រយោគផ្នែកទីមួយ គេប្រកាសពីការសព្វគ្រប់របស់ ព្រះវិෂ្ណុ តាមមាត្រដ្ឋាននៃទីកន្លែង; ហើយដោយផ្នែកទីពីរ គេនិយាយពីការសព្វគ្រប់របស់ ព្រះវិષ្ណុ នេះ តាមមាត្រដ្ឋាននៃកាលៈទេសៈ (ពេលវេលា)។

Verse 1.3

विष्णोर्मोक्षप्रदत्वं च कथितं तु तृतीयया । एतावानिति मन्त्रेण वैभवं कथितं हरेः ॥

ដោយមន្តទីបី ពិតប្រាកដបានបញ្ជាក់ថា ព្រះវិṣṇុ ជាអ្នកប្រទានមោក្សៈ; ហើយដោយមន្តដែលចាប់ផ្តើមថា “etāvān” បានប្រកាសសិរីល្អ និងអានុភាព (vaibhava) របស់ព្រះហរិ។

Verse 1.4

एतेनैव च मन्त्रेण चतुर्व्यूहो विभाषितः । त्रिपादित्यनया प्रोक्तमनिरुद्धस्य वैभवम् ॥

ហើយដោយមន្តដដែលនេះ បានពន្យល់អំពី ចតុរវ្យូហៈ (Vyūha បួន)។ ដោយមន្តដែលចាប់ផ្តើមថា “tripād” បានបញ្ជាក់សិរីល្អ និងអានុភាព (vaibhava) របស់ អនិរុទ្ធ។

Verse 1.5

तस्माद्विराडित्यनया पादनारायणाद्धरेः । प्रकृतेः पुरुषस्यापि समुत्पत्तिः प्रदर्शिता ॥

ដូច្នេះ ដោយមន្តដែលចាប់ផ្តើមថា “virāṭ” បានបង្ហាញការកើតឡើងនៃ ប្រក្រឹតិ (prakṛti) និង បុរុષ (puruṣa) ផងដែរ ពី ពាទ-នារាយណៈ—ព្រះហរិ។

Verse 1.6

यत्पुरुषेणेत्यनया सृष्टियज्ञः समीरितः । सप्तास्यासन्परिधयः समिधश्च समीरिताः ॥

ដោយមន្ត្ររបស់ឥគ្វេទ ដែលចាប់ផ្តើមថា “yat puruṣeṇa…”, បានប្រកាសយជ្ញៈនៃការបង្កើត (សೃષ્ટិយជ្ញៈ) ហើយដោយមន្ត្រនោះដែរ ក៏បានរំលឹកដល់ឈើព័ទ្ធពិធី៧ (paridhi) និងឈើឥន្ធនៈសម្រាប់បូជា (samidh) ផងដែរ។

Verse 1.7

तं यज्ञमिति मन्त्रेण सृष्टियज्ञः समीरितः । अनेनैव च मन्त्रेण मोक्षश्च समुदीरितः ॥

ដោយមន្ត្រដែលមានពាក្យ “taṃ yajñam…”, បានប្រកាសយជ្ញៈនៃការបង្កើត; ហើយដោយមន្ត្រនេះដដែល ក៏បានប្រកាសមោក្សៈ គឺសេចក្តីរួចផុតផងដែរ។

Verse 1.8

तस्मादिति च मन्त्रेण जगत्सृष्टिः समीरिता । वेदाहमिति मन्त्राभ्यां वैभवं कथितं हरेः ॥

ហើយដោយមន្ត្រដែលចាប់ផ្តើមថា “tasmād…”, បានប្រកាសការបង្កើតលោក; ដោយមន្ត្រពីរដែលចាប់ផ្តើមថា “veda” និង “aham” បានពោលអំពីវៃភវៈ (vaibhava) គឺសិរីរុងរឿង និងអធិរាជភាពរបស់ហរិ។

Verse 1.9

यज्ञेनेत्युपसंहारः सृष्टेर्मोक्षस्य चेरितः । य एवमेतज्जानाति स हि मुक्तो भवेदिति ॥

ដោយពាក្យថា «ដោយយជ្ញៈ (ពិធីបូជាសក្ការៈ) …» នេះ គេបានប្រកាសសេចក្តីសន្និដ្ឋាន—ទាក់ទងនឹងការបង្កើត និងការមោក្សៈ (ការរួចផុត)។ អ្នកណាដឹងដូច្នេះ នោះពិតជាក្លាយជាមុក្កតៈ (រួចផុត) ដូចដែលបាននិយាយ។