Prakarana 5
सोपान-शिखर: भोग-वैराग्य का निर्णायक विवेक। यहाँ राम-राज्य के बाह्य आदर्श से आगे बढ़कर ‘अंतःशासन’ (चित्त-शुद्धि, सत्संग, भक्ति) का उपदेश आता है—कलियुग-स्वभाव का निदान, परहित-धर्म की स्थापना, तथा भक्ति को सर्वसाधन-सार मानकर जीव को भव-सागर से पार कराने की सीढ़ी।
ផ្នែកនៃឧត្តរកាឣ្ឌនេះជាកន្លែងប្រសិនប្រាជ្ញាសីលនិងសារធាតុនៃភក្តី។ នៅក្នុងការត្បូររសជាតិ សាន្តគឺជាគ្រឿងសំខាន់ ប៉ុន្តែខ្សែស្រឡាយនៃករុណា និងវិរក្តិក៏ហូរកាត់ដែរ៖ បញ្ជីនៃលក្ខណៈទាបដូចជាលោភលន់ រីករាយក្នុងទុក្ខរបស់អ្នកដទៃ សេចក្តីស្អប់ចំពោះពួកទ្វិជ និងការបោកប្រាស់ បង្កើតជា "រូបភាពដ៏គួរឲ្យខ្លាចនៃកលិ" ដែលធ្វើឲ្យអ្នកស្តាប់ភ្ញាក់ផ្អើលដើម្បីពិនិត្យខ្លួនឯង។ បន្ទាប់មកសេចក្តីសន្និដ្ឋានរបស់រាមៈថា "គ្មានធម៌ណាស្មើនឹងការធ្វើប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃទេ" ផ្តល់នូវវិធានសកលនៃសីលធម៌។ បន្ទាប់មករូបភាពជណ្តើរត្រូវបានបង្កើនឡើង៖ រាងកាយមនុស្សជាទូកកម្រ សទ្គុរុជាអ្នកបើកទូក និងព្រះគុណដ៏ទេវតាជាខ្យល់អំណោយផល។ នៅក្នុងចំណោមមាគ៌ាអនុវត្តន៍ជាច្រើន ភក្តីត្រូវបានដាក់ខ្ពស់បំផុតថា "ឯករាជ្យ ជារ៉ែនៃសេចក្តីសុខទាំងអស់" ហើយដោយកំណត់សត្សង្គ សេវាកម្មដល់ពួកទ្វិជ និងការថ្វាយបង្គំសង្ករៈជាជំហានចាំបាច់ដើម្បីទទួលបានភក្តី ការរួបរួមរបស់តុលសីរវ្រះហរីនិងហរៈក្លាយជាច្បាស់។ នៅទីបញ្ចប់ឈរនៅការបញ្ជាក់ពីបទពិសោធន៍របស់វសិស្ឋៈថា ដោយគ្មានភក្តីជាសេចក្តីស្រឡាញ់ មលិនក្នុងខ្លួនមិនអាចលាងសម្អាតបានទេ នេះជាសេចក្តីសន្និដ្ឋានរំដោះរបស់ឧត្តរកាឣ្ឌ។
Verses
ចៅបៃ 40.1-4
लोभइ ओढ़न लोभइ डासन।सिस्नोदर पर जमपुर त्रास न।।
काहू की जौं सुनहिं बड़ाई।स्वास लेहिं जनु जूड़ी आई।।
जब काहू कै देखहिं बिपती।सुखी भए मानहुँ जग नृपती।।
स्वारथ रत परिवार बिरोधी।लंपट काम लोभ अति क्रोधी।।
मातु पिता गुर बिप्र न मानहिं।आपु गए अरु घालहिं आनहिं।।
करहिं मोह बस द्रोह परावा।संत संग हरि कथा न भावा।।
अवगुन सिंधु मंदमति कामी।बेद बिदूषक परधन स्वामी।।
बिप्र द्रोह पर द्रोह बिसेषा।दंभ कपट जियँ धरें सुबेषा।।
lobhai oṛhana lobhai ḍāsana |sisnōdara para jampura trāsa na ||
kāhū kī jaũ sunahĩ baṛāī |svāsa lehĩ janu jūṛī āī ||
jaba kāhū kai dekhahĩ bipatī |sukhī bhae mānahũ jaga nṛpatī ||
svāratha rata parivāra birodhī |laṁpaṭa kāma lobha ati krodhī ||
mātu pitā guru bipra na mānahĩ |āpu gae aru ghālahĩ ānahĩ ||
karahĩ moha basa droha parāvā |saṁta saṁga hari kathā na bhāvā ||
avaguṇa siṁdhu maṁdamati kāmī |beda bidūṣaka paradhana svāmī ||
bipra droha para droha biseṣā |daṁbha kapaṭa jiyã dharẽ subeṣā ||
លោភៈគឺជាសម្លៀកបំពាក់របស់ពួកគេ និងលោភៈគឺជាកន្ទេលរបស់ពួកគេ ពួកគេរស់នៅដើម្បីភេទនិងពោះវៀន ហើយមិនខ្លាចទីក្រុងរបស់ព្រះយមទេ បើពួកគេឮនរណាម្នាក់ត្រូវបានសរសើរ ពួកគេស្រូបខ្យល់ដូចជាគ្រុនក្ដៅត្រូវបានចាប់បាន នៅពេលពួកគេឃើញនរណាម្នាក់ធ្លាក់ទៅក្នុងសេចក្ដីវិបត្តិ ពួកគេរីករាយដូចជាត្រូវបានធ្វើឲ្យក្លាយជាស្ដេចនៃពិភពលោកទាំងមូល ពួកគេផ្ដោតលើប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួននិងជម្លោះជាមួយគ្រួសាររបស់ខ្លួន ពួកគេល្មួនកាម ពោរពេញដោយតណ្ហានិងលោភៈ ហើយមានកំហឹងខ្លាំងក្រៃលែង ពួកគេមិនគោរពមាតា បិតា គ្រូ ឬព្រាហ្មណ៍ទេ ពួកគេវិនាសដោយខ្លួនឯង ហើយធ្វើឲ្យអ្នកដទៃវិនាសផងដែរ ក្រោមអំណាចនៃសេចក្ដីវង្វេង ពួកគេបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់អ្នកដទៃ ការជួបជុំជាមួយសាធុជននិងរឿងរ៉ាវរបស់ព្រះហរិមិនបានធ្វើឲ្យពួកគេពេញចិត្តទេ ពួកគេជាសមុទ្រនៃអាក្រក់ មានប្រាជ្ញារឹង និងពោរពេញដោយតណ្ហា បន្ទោសព្រះវេទ និងជាម្ចាស់លើទ្រព្យសម្បត្តិអ្នកដទៃ ពួកគេជាសត្រូវនៃព្រាហ្មណ៍ ហើយជាសត្រូវនៃអ្នកដទៃជាពិសេស ពួកគេកាន់កាប់សេចក្ដីអួតអាងនិងការបោកប្រាស់ក្នុងចិត្ត ខណៈពាក់សម្លៀកបំពាក់ខាងក្រៅដ៏ស្អាតស្អំ
ទោហា 40
ऐसे अधम मनुज खल कृतजुग त्रेता नाहिं।द्वापर कछुक बृंद बहु होइहहिं कलिजुग माहिं।।40।।
aise adhama manuja khala kṛtajuga tretā nāhĩ |dvāpara kachuka bṛnda bahu hoihahĩ kalijuga māhĩ ||40||
បុរសទាបថោក អាក្រក់ចិត្តបែបនេះ មិនមានក្នុងយុគក្រិតា និងយុគត្រេតាទេ។ ក្នុងយុគទ្វាបរ ពួកគេបង្ហាញខ្លួនតិចតួច ប៉ុន្តែក្នុងយុគកលិ ពួកគេនឹងកើនច្រើនឡើង។
ចៅបៃ 41.1-4
पर हित सरिस धर्म नहिं भाई।पर पीड़ा सम नहिं अधमाई।।
निर्नय सकल पुरान बेद कर।कहेउँ तात जानहिं कोबिद नर।।
नर सरीर धरि जे पर पीरा।करहिं ते सहहिं महा भव भीरा।।
करहिं मोह बस नर अघ नाना।स्वारथ रत परलोक नसाना।।
कालरूप तिन्ह कहँ मैं भ्राता।सुभ अरु असुभ कर्म फल दाता।।
अस बिचारि जे परम सयाने।भजहिं मोहि संसृत दुख जाने।।
त्यागहिं कर्म सुभासुभ दायक।भजहिं मोहि सुर नर मुनि नायक।।
संत असंतन्ह के गुन भाषे।ते न परहिं भव जिन्ह लखि राखे।।
para hita sarisa dharma nahĩ bhāī |para pīṛā sama nahĩ adhamāī ||
nirnaya sakala purāna beda kara |kaheũ tāta jānahĩ kobida nara ||
nara sarīra dhari je para pīrā |karahĩ te sahahĩ mahā bhava bhīrā ||
karahĩ moha basa nara agha nānā |svāratha rata paraloka nasānā ||
kālarūpa tinh kahã̃ maĩ bhrātā |subha aru asubha karma phala dātā ||
asa bicāri je parama sayāne |bhajahĩ mohi saṁsṛta dukha jāne ||
tyāgahĩ karma subhāsubha dāyaka |bhajahĩ mohi sura nara muni nāyaka ||
saṁta asaṁtanha ke guna bhāṣe |te na parahĩ bhava jinh lakhi rākhe ||
ម្នាលអ្នកជាទីស្រឡាញ់ ធម៌ណាមួយស្មើនឹងការធ្វើប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃមិនមានទេ។ ការធ្វើទុក្ខដល់អ្នកដទៃគឺជាការទាបថោកបំផុត។ នេះជាការសន្និដ្ឋានរបស់គម្ពីរវេទ និងបុរាណទាំងអស់ ដែលបុរសមានប្រាជ្ញាទទួលស្គាល់។ អ្នកដែលកើតជាមនុស្សហើយធ្វើទុក្ខដល់អ្នកដទៃ ត្រូវទទួលទុក្ខវេទនាធំក្នុងច្រវាកីសង្សារ។ ដោយសារមោហៈ មនុស្សធ្វើបាបជាច្រើន ដោយប្រាថ្នាប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ពួកគេបំផ្លាញសុភមង្គលក្នុងលោកខាងមុខ។ ចំពោះពួកនេះ អាត្មាក្លាយជាកាលៈ ជាញាតិរបស់ពួកគេ ផ្តល់ផលនៃកម្មល្អ និងអាក្រក់។ ដោយពិចារណាដូច្នេះ អ្នកមានប្រាជ្ញាពិតជ្រុលគោរពបូជាអាត្មា ដោយដឹងពីទុក្ខនៃសង្សារ។ ពួកគេលះបង់កម្មដែលនាំផលល្អ និងអាក្រក់ ហើយគោរពបូជាអាត្មា ជាធំរបស់ទេវតា មនុស្ស និងឫសីទាំងឡាយ។ ទោះបីអាត្មានិយាយពីគុណរបស់សន្តៈ និងអសន្តៈក៏ដោយ អ្នកដែលចងចាំការនេះមិនធ្លាក់ចូលក្នុងភពទេ។
ទោហា 41
सुनहु तात माया कृत गुन अरु दोष अनेक।गुन यह उभय न देखिअहिं देखिअ सो अबिबेक।।41।।
sunahu tāta māyā-kṛta guna aru doṣa aneka |guna yaha ubhaya na dekhiahĩ dekhia so abibeka ||41||
ម្នាលកូនស្តាប់មក មាយាបង្កើតគុណជាច្រើន និងទោសជាច្រើន។ គុណពិតគឺការមិនយល់ទាំងពីរជាទីបំផុត។ ការយល់ថាជាទីបំផុតគឺជាការខ្វះប្រាជ្ញាញាណ។
ចៅបៃ 42.1-4
श्रीमुख बचन सुनत सब भाई।हरषे प्रेम न हृदयँ समाई।।
करहिं बिनय अति बारहिं बारा।हनूमान हियँ हरष अपारा।।
पुनि रघुपति निज मंदिर गए।एहि बिधि चरित करत नित नए।।
बार बार नारद मुनि आवहिं।चरित पुनीत राम के गावहिं।।
नित नव चरन देखि मुनि जाहीं।ब्रह्मलोक सब कथा कहाहीं।।
सुनि बिरंचि अतिसय सुख मानहिं।पुनि पुनि तात करहु गुन गानहिं।।
सनकादिक नारदहि सराहहिं।जद्यपि ब्रह्म निरत मुनि आहहिं।।
सुनि गुन गान समाधि बिसारी।सादर सुनहिं परम अधिकारी।।
śrīmukha bacana sunata saba bhāī |haraṣe prema na hṛdayã samāī ||
karahĩ binaya ati bārahĩ bārā |hanūmāna hiyã haraṣa apārā ||
puni raghupati nija maṁdira gae |ehi bidhi carita karata nita nae ||
bāra bāra nārada muni āvahĩ |carita punīta rāma ke gāvahĩ ||
nita nava caraṇa dekhi muni jāhī̃ |brahmaloka saba kathā kahāhī̃ ||
suni birañci atisaya sukha mānahĩ |puni puni tāta karahu guṇa gānahĩ ||
sanakādika nāradahi sarāhahĩ |jadyapi brahma nirata muni āhahĩ ||
suni guṇa gāna samādhi bisārī |sādara sunahĩ parama adhikārī ||
បានឮពាក្យពីឱស្ឋបរិសុទ្ធរបស់ព្រះអម្ចាស់ បងប្អូនទាំងអស់ត្រេកអរ សេចក្តីស្រឡាញ់ហូរច្រោះ មិនអាចចុះក្នុងហឫទ័យបានទេ។ ពួកគេក្រាបបង្គំទូលម្តងហើយម្តងទៀត ក្នុងហឫទ័យរបស់ហនុមានមានសេចក្តីត្រេកអរអស្ចារ្យ។ បន្ទាប់មក ព្រះរាមទ្រង់ត្រឡប់ទៅព្រះរាជវាំងរបស់ព្រះអង្គវិញ ដោយវិធីនេះ ព្រះអង្គធ្វើកិច្ចការថ្មីជានិច្ច។ ឫសីនារទទួលទៅច្រើនដង ដើម្បីច្រៀងនូវរឿងរ៉ាវបរិសុទ្ធរបស់ព្រះរាម។ រាល់ថ្ងៃ ក្រោយពីបានឃើញព្រះបាទថ្មីជានិច្ច ឫសីទៅកាន់លោកព្រហ្ម និងរៀបរាប់រឿងទាំងអស់នៅទីនោះ។ ព្រហ្មាបានឮហើយទ្រង់ត្រេកអរខ្លាំងណាស់ ហើយទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា ម្តងហើយម្តងទៀត ម្នាលកូន ច្រៀងសរសើរព្រះអង្គចុះ។ សនកៈ និងឫសីផ្សេងទៀតសរសើរនារទ ទោះបីពួកគេជាឧបាសកក្នុងការពិចារណាព្រហ្មក៏ដោយ។ បានឮគាថាសរសើរគុណ ពួកគេភ្លេចសមាធិរបស់ខ្លួន ហើយស្តាប់ដោយគោរពយ៉ាងខ្ពស់។
ទោហា 42
जीवनमुक्त ब्रह्मपर चरित सुनहिं तजि ध्यान।जे हरि कथाँ न करहिं रति तिन्ह के हिय पाषान।।42।।
jīvanmukta brahma-para carita sunahiṁ taji dhyāna |je hari kathā̃ na karahiṁ rati tinh ke hiya pāṣāna ||42||
អ្នកដែលរួចផុតក្នុងជីវិតនេះហើយ ដែលប្រកបដោយព្រហ្ម លះបង់សមាធិដើម្បីស្តាប់រឿងរ៉ាវរបស់ព្រះអម្ចាស់។ អ្នកដែលមិនមានសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះកថារបស់ព្រះហរិ ហឫទ័យរបស់ពួកគេគឺជាថ្ម។
ចៅបៃ 43.1-4
एक बार रघुनाथ बोलाए।गुर द्विज पुरबासी सब आए।।
बैठे गुर मुनि अरु द्विज सज्जन।बोले बचन भगत भव भंजन।।
सनहु सकल पुरजन मम बानी।कहउँ न कछु ममता उर आनी।।
नहिं अनीति नहिं कछु प्रभुताई।सुनहु करहु जो तुम्हहि सोहाई।।
सोइ सेवक प्रियतम मम सोई।मम अनुसासन मानै जोई।।
जौं अनीति कछु भाषौं भाई।तौं मोहि बरजहु भय बिसराई।।
बड़ें भाग मानुष तनु पावा।सुर दुर्लभ सब ग्रंथिन्ह गावा।।
साधन धाम मोच्छ कर द्वारा।पाइ न जेहिं परलोक सँवारा।।
eka bāra raghunātha bolāe |gur dvija purabāsī saba āe ||
baiṭhe gur muni aru dvija sajjana |bole bacana bhagata bhava-bhañjana ||
sunahu sakala pura-jana mama bānī |kahuṁ na kachu mamatā ura ānī ||
nahiṁ anīti nahiṁ kachu prabhutāī |sunahu karahu jo tumhahi sohāī ||
soi sevaka priyatama mama soī |mama anusāsana mānai joī ||
jauṁ anīti kachu bhāṣauṁ bhāī |tauṁ mohi barajahu bhaya bisarāī ||
baṛeṁ bhāga mānuṣa tanu pāvā |sura durlabha saba granthinha gāvā ||
sādhana dhāma moccha kara dvārā |pāi na jehiṁ paraloka saṁvārā ||
ម្តងមួយ ព្រះរាមទ្រង់អញ្ជើញពួកគេ គ្រូ ព្រាហ្មណ៍ និងអ្នកទីក្រុងទាំងអស់មកប្រជុំ។ គ្រូ ឫសី និងព្រាហ្មណ៍ដ៏ចំណាស់អង្គុយហើយ ព្រះអម្ចាស់ជាទីពឹងរបស់ភក្តី ជាអ្នកទំលាយសង្សារទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា៖ សូមស្តាប់ពាក្យរបស់អាត្មា ម្នាលពលរដ្ឋទាំងឡាយ។ អាត្មានិយាយដោយគ្មានការប្រកាន់ក្នុងហឫទ័យ។ គ្មានអំពើអាក្រក់នៅទីនេះទេ គ្មានអំណាចផ្តាច់ព្រ័ត្រទេ។ សូមស្តាប់ ហើយធ្វើអ្វីដែលសមរម្យចំពោះអ្នករាល់គ្នា។ អ្នកណាម្នាក់ដែលគោរពតាមវិន័យរបស់អាត្មា គឺជាអ្នកបម្រើជាទីស្រឡាញ់របស់អាត្មា។ ប្រសិនបើអាត្មានិយាយអ្វីមិនសមស្រប ម្នាលបងប្អូនទាំងឡាយ សូមហាមឃាត់អាត្មា ដោយភ្លេចការភ័យខ្លាច។ ដោយបុណ្យធំ អ្នករាល់គ្នាបានកើតជាមនុស្ស ដែលទេវតាក៏ពិបាកបាន ដូចគម្ពីរទាំងអស់បានពោល។ នេះជាលំនៅនៃសាធនា ជាទ្វារទៅកាន់ការរួចផុត ប៉ុន្តែជាច្រើនបានទទួលហើយមិនរៀបចំលោកខាងក្រៅឲ្យបានល្អទេ។
ទោហា 43
सो परत्र दुख पावइ सिर धुनि धुनि पछिताइ।कालहि कर्महि ईस्वरहि मिथ्या दोष लगाइ।।43।।
so paratra dukha pāvai sira dhuni dhuni pachitāi |kālahi karmahi īsvarahi mithyā doṣa lagāi ||43||
គាត់ជួបទុក្ខក្នុងលោកខាងមុខ ដល់ដើមទ្រូងម្តងហើយម្តងទៀតក្នុងការសោកស្តាយ។ ទោះបីនោះក៏គាត់បន្តទុកកំហុសលើកាលៈ លើកម្ម និងលើព្រះអម្ចាស់ដែរ។
ចៅបៃ 44.1-4
एहि तन कर फल बिषय न भाई।स्वर्गउ स्वल्प अंत दुखदाई।।
नर तनु पाइ बिषयँ मन देहीं।पलटि सुधा ते सठ बिष लेहीं।।
ताहि कबहुँ भल कहइ न कोई।गुंजा ग्रहइ परस मनि खोई।।
आकर चारि लच्छ चौरासी।जोनि भ्रमत यह जिव अबिनासी।।
फिरत सदा माया कर प्रेरा।काल कर्म सुभाव गुन घेरा।।
कबहुँक करि करुना नर देही।देत ईस बिनु हेतु सनेही।।
नर तनु भव बारिधि कहुँ बेरो।सन्मुख मरुत अनुग्रह मेरो।।
करनधार सदगुर दृढ़ नावा।दुर्लभ साज सुलभ करि पावा।।
ehi tana kara phala biṣaya na bhāī |svargau svalpa anta dukhadāī ||
nara tanu pāi biṣayaṁ mana dehīṁ |palaṭi sudhā te saṭha biṣ lehīṁ ||
tāhi kabahuṁ bhala kahai na koī |guṁjā grahai parasa mani khoī ||
ākara cāri laccha caurāsī |joni bhramata yaha jiva abināsī ||
phirata sadā māyā kara prerā |kāla karma subhāva guna gherā ||
kabahuka kari karunā nara dehī |deta īsa binu hetu sanehī ||
nara tanu bhava bāridhi kahuṁ bero |sanmukha maruta anugraha mero ||
karanadhāra sadguru dṛḍha nāvā |durlabha sāja sulabha kari pāvā ||
ផលនៃរូបកាយនេះ មិត្តអើយ មិនមែនជាការសោះស្នេហ៍តាមវិញ្ញាណទេ សូម្បីសេចក្តីសុខនៃស្ថានសួគ៌ក៏តិចតួច ហើយនៅទីបញ្ចប់នាំមកនូវទុក្ខ អ្នកដែលបានរូបកាយមនុស្សហើយប្រគល់ចិត្តទៅនឹងអារម្មណ៍តាមវិញ្ញាណ គឺជាមនុស្សល្ងង់ដែលបែរចាកទឹកអម្រឹតហើយយកថ្នាំពិសជំនួសវិញ គ្មាននរណាបានហៅអ្នកបែងនោះថាជាអ្នកប្រាជ្ញទេ ដូចជាអ្នកដែលបាត់បង់គ្រឿងអស្ចារ្យហើយប្រមូលផ្លែគុញ្ជាឡើងវិញ វិញ្ញាណអមតៈនេះត្រាច់ចរលើកំណើតទាំងបួន និងពូជសត្វប្រាំបួនសិបបួនលាន ត្រាច់ចរជានិច្ច ត្រូវបានជំរុញដោយមាយា និងត្រូវបានឡោមព័ទ្ធដោយកាល កម្ម សភាព និងគុណ ក្នុងកាលខ្លះ ព្រះអម្ចាស់ដែលជាមិត្តនៃសព្វសត្វ ដោយសេចក្តីអាណិតអាសូរដោយគ្មានហេតុផល ប្រទានរូបកាយមនុស្ស រូបកាយមនុស្សគឺជាទូកសម្រាប់ឆ្លងកាត់សមុទ្រនៃភពជាតិ ហើយព្រះហឫទ័យប្រណីរបស់ខ្ញុំគឺជាខ្យល់ល្អដែលបក់មកពីមុខ ព្រះគ្រូពិតគឺជាអ្នកកាន់ចង្កូត ទូកនោះមាំមួន ដូច្នេះបាននូវគ្រឿងបរិក្ខាដែលកម្រនឹងបានដោយងាយ
ទោហា 44
जो न तरै भव सागर नर समाज अस पाइ।सो कृत निंदक मंदमति आत्माहन गति जाइ।।44।।
jo na tarai bhava sāgara nara samāja asa pāi |so kṛta niṁdaka manda-mati ātmāhana gati jāi ||44||
អ្នកដែលបានទទួលសមាគមមនុស្សបែបនេះហើយ មិនឆ្លងមហាសមុទ្រនៃសង្សារទេ។ អ្នកធ្វើការដែលគួរត្រូវបន្ទាបសូន្យ គ្មានប្រាជ្ញា ជាអ្នកសម្លាប់ខ្លួនឯង ទៅកាន់ទីបញ្ចប់អាក្រក់នោះ។
ចៅបៃ 45.1-4
जौं परलोक इहाँ सुख चहहू।सुनि मम बचन हृदयँ दृढ़ गहहू।।
सुलभ सुखद मारग यह भाई।भगति मोरि पुरान श्रुति गाई।।
ग्यान अगम प्रत्यूह अनेका।साधन कठिन न मन कहुँ टेका।।
करत कष्ट बहु पावइ कोऊ।भक्ति हीन मोहि प्रिय नहिं सोऊ।।
भक्ति सुतंत्र सकल सुख खानी।बिनु सतसंग न पावहिं प्रानी।।
पुन्य पुंज बिनु मिलहिं न संता।सतसंगति संसृति कर अंता।।
पुन्य एक जग महुँ नहिं दूजा।मन क्रम बचन बिप्र पद पूजा।।
सानुकूल तेहि पर मुनि देवा।जो तजि कपटु करइ द्विज सेवा।।
jauṁ paraloka ihāṁ sukha chahahū |suni mama bacana hṛdayaṁ dṛṛha gahahū ||
sulabha sukhada māraga yaha bhāī |bhagati mori purāna śruti gāī ||
gyāna agama pratyūha anekā |sādhana kaṭhina na mana kahuṁ ṭekā ||
karata kaṣṭa bahu pāvai koū |bhakti-hīna mohi priya nahiṁ soū ||
bhakti sutaṁtra sakala sukha khānī |binu satsaṅga na pāvahiṁ prānī ||
punya puñja binu milahiṁ na saṁtā |satsaṅgati saṁsṛti kara aṁtā ||
punya eka jaga mahuṁ nahiṁ dūjā |mana krama bacana bipra pada pūjā ||
sānukūla tehi para muni devā |jo taji kapaṭu karai dvija sevā ||
ប្រសិនបើអ្នកចង់បានសេចក្តីសុខទីនេះ និងនៅលោកខាងមុខ សូមស្តាប់ពាក្យរបស់អាត្មា ហើយកាន់យកឲ្យជាប់ក្នុងហឫទ័យ។ ផ្លូវនេះងាយស្រួល និងផ្តល់សេចក្តីសុខ ម្នាលបងប្អូន៖ ភក្តិរបស់អាត្មាត្រូវបានសរសើរដោយបុរាណ និងវេទ។ ផ្លូវនៃការដឹងត្រឹមតែប៉ុនណោះពិបាកទៅដល់ មានឧបសគ្គជាច្រើន។ សាធនារបស់វាពិបាក ហើយចិត្តមិនឃើញទីពឹងទេ។ ខ្លះអាចទៅដល់ក្រោយការលំបាកធំ។ ប៉ុន្តែអ្នកគ្មានភក្តិមិនជាទីស្រឡាញ់របស់អាត្មាទេ។ ភក្តិគឺជាធំ ជារ៉ែនៃសេចក្តីសុខទាំងអស់។ ប៉ុន្តែដោយគ្មានសមាគមនៃអ្នកល្អ សត្វមិនអាចទទួលបានទេ។ ដោយគ្មានបុណ្យសន្សំ ពួកសន្តៈមិនជួបប្រទះទេ។ សមាគមបរិសុទ្ធានាំឲ្យចុងបញ្ចប់នៃវដ្តនៃការកើត។ ក្នុងលោកនេះ គ្មានបុណ្យស្មើនឹងមួយទេ៖ គោរពបូជាបាទព្រាហ្មណ៍ដោយចិត្ត កាយ និងវាចា។ ចំពោះអ្នកបែបនេះ ឫសី និងទេវតាសប្បាយចិត្ត៖ អ្នកដែលលះការបោកប្រាស់ ហើយបម្រើព្រាហ្មណ៍។
ទោហា 45
औरउ एक गुपुत मत सबहि कहउँ कर जोरि।संकर भजन बिना नर भगति न पावइ मोरि।।45।।
aurau eka guputa mata sabahi kahauṁ kara jori |śaṅkara bhajana binā nara bhagati na pāvai mori ||45||
អូ ឧមា! អាត្មសូមនិយាយនូវគន្លឹះសម្ងាត់មួយទៀតដល់ទាំងអស់គ្នា ដោយបត់ដៃ៖ បើគ្មានការគោរពបូជាដល់សង្ករ មនុស្សមិនអាចទទួលបាននូវភាពជាអ្នកក្សត្រិយ៍ចំពោះអាត្មទេ។
ចៅបៃ 46.1-4
कहहु भगति पथ कवन प्रयासा।जोग न मख जप तप उपवासा।।
सरल सुभाव न मन कुटिलाई।जथा लाभ संतोष सदाई।।
मोर दास कहाइ नर आसा।करइ तौ कहहु कहा बिस्वासा।।
बहुत कहउँ का कथा बढ़ाई।एहि आचरन बस्य मैं भाई।।
बैर न बिग्रह आस न त्रासा।सुखमय ताहि सदा सब आसा।।
अनारंभ अनिकेत अमानी।अनघ अरोष दच्छ बिग्यानी।।
प्रीति सदा सज्जन संसर्गा।तृन सम बिषय स्वर्ग अपबर्गा।।
भगति पच्छ हठ नहिं सठताई।दुष्ट तर्क सब दूरि बहाई।।
kahahu bhagati patha kavana prayāsā |joga na makha japa tapa upavāsā ||
sarala subhāva na mana kuṭilāī |jathā lābha saṁtoṣa sadāī ||
mora dāsa kahāi nara āsā |karai tau kahahu kahā bisvāsā ||
bahuta kahauṁ kā kathā baṛhāī |ehi ācarana basya maiṁ bhāī ||
baira na bigraha āsa na trāsā |sukhamaya tāhi sadā saba āsā ||
anāraṁbha aniketa amānī |anagha aroṣa daccha bigyānī ||
prīti sadā sajjana saṁsargā |tṛna sama biṣaya svarga apabargā ||
bhagati paccha haṭha nahiṁ saṭhatāī |duṣṭa tarka saba dūri bahāī ||
ប្រាប់អាត្មមក តើការខិតខំប្រឹងប្រែងអ្វីខ្លះនៅលើផ្លូវនៃភាពជាអ្នកក្សត្រិយ៍? មិនមែនជាយោគៈ មិនមែនជាយញ្ញៈ មិនមែនជាការសូត្រមន្ត មិនមែនជាតបៈ ហើយក៏មិនមែនជាការអត់អាហារដែរ។ វាគឺជាសេចក្តីស្មារតីសាមញ្ញ ចិត្តដែលគ្មានការក្បត់ និងការពេញចិត្តជានិច្ចចំពោះអ្វីដែលទទួលបានដោយស្របច្បាប់។ ប្រសិនបើមនុស្សម្នាក់ ខណៈពេលហៅខ្លួនឯងថាជាអ្នកបម្រើរបស់អាត្ម នៅតែមានការរង់ចាំសង្ឃឹម នោះប្រាប់មក តើទំនុកចិត្តនៅឯណា? ហេតុអ្វីត្រូវពន្យល់រឿងរ៉ាវដោយពាក្យច្រើន? ដោយឥរិយាបថនេះតែមួយ អាត្មត្រូវបានឈ្នះចិត្តហើយ អ្នកទាំងឡាយ។ គ្មានការស្អប់ គ្មានការឈ្លោះប្រកែក គ្មានការលោភលន់ គ្មានការភ័យខ្លាច មនុស្សបែបនេះគឺជាសេចក្តីសុខផ្ទាល់ខ្លួន ហើយក្តីសង្ឃឹមទាំងប៉ុន្មានរបស់គាត់ត្រូវបានបំពេញ។ គ្មានការចាប់ផ្តើមដោយមិនចាំបាច់ គ្មានការយល់ថាផ្ទះជារបស់ខ្លួន គ្មានការថ្លើមថ្លាបំផុត គ្មានបាប គ្មានកំហឹង មានសមត្ថភាព និងមានការយល់ដឹង។ ស្រឡាញ់ការរួមរស់ជាមួយអ្នកល្អជានិច្ច រាប់រកវត្ថុតាមញ្ញត្ត សួគ៌ និងទោះបីជាការរំដោះក៏ដោយ ថាដូចជាស្មៅ។ គ្មានការរឹងរូសក្នុងភាពជាអ្នកក្សត្រិយ៍ គ្មានការបោកប្រាស់ គាត់ឲ្យការជជែកដែលពាក់ព័ន្ធនឹងអំពើអាក្រក់ទាំងអស់ត្រូវបានបណ្តេញចេញឆ្ងាយ។
ទោហា 46
मम गुन ग्राम नाम रत गत ममता मद मोह।ता कर सुख सोइ जानइ परानंद संदोह।।46।।
mama guna grāma nāma rata gata mamatā mada moha |tā kara sukha soi jānai parānanda saṁdoha ||46||
អ្នកដែលស្រប់ចិត្តក្នុងនាមរបស់អាត្ម និងក្នុងការសរសើរជាក្រុមអំពីគុណធម៌របស់អាត្ម ការកាន់កាប់ មោហៈ និងសេចក្តីវង្វេងរបស់គាត់បានចាកចេញទៅ។ មានតែគាត់ទេដែលដឹងនូវសេចក្តីសុខនោះ៖ ជាឃ្លាំងនៃប្រាជ្ញាដ៏ខ្ពស់បំផុត។
ចៅបៃ 47.1-4
सुनत सुधासम बचन राम के।गहे सबनि पद कृपाधाम के।।
जननि जनक गुर बंधु हमारे।कृपा निधान प्रान ते प्यारे।।
तनु धनु धाम राम हितकारी।सब बिधि तुम्ह प्रनतारति हारी।।
असि सिख तुम्ह बिनु देइ न कोऊ।मातु पिता स्वारथ रत ओऊ।।
हेतु रहित जग जुग उपकारी।तुम्ह तुम्हार सेवक असुरारी।।
स्वारथ मीत सकल जग माहीं।सपनेहुँ प्रभु परमारथ नाहीं।।
सबके बचन प्रेम रस साने।सुनि रघुनाथ हृदयँ हरषाने।।
निज निज गृह गए आयसु पाई।बरनत प्रभु बतकही सुहाई।।
sunata sudhā-sama bacana rāma ke |gahe sabani pada kṛpādhāma ke ||
janani janaka guru baṁdhu hamāre |kṛpā-nidhāna prāna te pyāre ||
tanu dhanu dhāma rāma hitakārī |saba bidhi tumha pranaṭārati hārī ||
asi sikha tumha binu dei na koū |mātu pitā svāratha rata oū ||
hetu rahita jaga juga upakārī |tumha tumhāra sevaka asurārī ||
svāratha mīta sakala jaga māhīṁ |sapanehuṁ prabhu paramāratha nāhīṁ ||
sabake bacana prema rasa sāne |suni raghunātha hṛdayaṁ haraṣāne ||
nija nija gṛha gae āyasu pāī |baranata prabhu batakahī suhāī ||
បានស្តាប់ពាក្យដ៏ដូចអម្រឹតរបស់ព្រះរាម ទាំងអស់គ្នាក៏ក្រាបថ្វាយបង្គំចាប់កាន់ព្រះបាទនៃព្រះអង្គដែលជាទីលំនៅនៃករុណា "អ្នកជាមាតាបិតាគ្រូនិងញាតិរបស់យើងខ្ញុំ អ្នកជាសម្បត្តិនៃការអាណិតអាសូរដែលជាទីស្រឡាញ់ជាងជីវិត កាយទ្រព្យនិងទីលំនៅ ព្រះរាមអ្នកជាអ្នកប្រោសប្រណី គ្រប់បែបយ៉ាងអ្នកជាអ្នកបណ្តេញទុក្ខរបស់អ្នកដែលថ្វាយបង្គំ មិនមានអ្នកណាផ្សេងពីអ្នកផ្តល់ការប្រឹក្សាដូច្នេះទេ មាតាបិតាក៏មានចិត្តមុះមុតនឹងប្រយោជន៍របស់ខ្លួន ដោយគ្មានហេតុផល អ្នកដែលជាប្រយោជន៍ដល់ពិភពលោកតាមយុគសម័យមានតែអ្នកនិងបម្រើរបស់អ្នក អ្នកដែលជាសត្រូវនៃអសុរ មិត្តភក្តិទាំងអស់ក្នុងពិភពលោកទាំងមូលជាមិត្តភក្តិដើម្បីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន សូម្បីតែក្នុងសុបិន្តក៏មិនគិតដល់ប្រយោជន៍ដ៏ឧត្តមទេ ព្រះអង្គ" បានស្តាប់ពាក្យរបស់ទាំងអស់គ្នាដែលពោរពេញដោយរសនៃការស្រឡាញ់ ព្រះអង្គនៃរាជវង្សរឃុក៏មានព្រះហឫទ័យរីករាយ បានទទួលព្រះបញ្ជាហើយក៏ត្រឡប់ទៅកាន់ទីលំនៅរបស់ខ្លួន រាប់រៀបរាប់ពីព្រះវាចាដ៏ស្រស់ស្អាតរបស់ព្រះអង្គ
ទោហា 47
उमा अवधबासी नर नारि कृतारथ रूप।ब्रह्म सच्चिदानंद घन रघुनायक जहँ भूप।।47।।
umā avadhabāsī nara nāri kṛtāratha rūpa |brahma saccidānanda ghana raghunāyaka jahã bhūpa ||47||
អូ ឧមា! បុរសនិងស្ត្រីនៃអយុធ្យាបានក្លាយជាតំណាងនៃវាសនាដែលបានបំពេញ ដ្បិតព្រហ្មញ្ញ ដែលជាអាទិទេពនៃការគិត ស្មារតី និងសេចក្តីសុខ បានសោយរាជ្យនៅទីនោះជាស្តេចក្នុងរូបរាងរបស់ព្រះអម្ចាស់នៃរាជវង្សរឃុ។
ចៅបៃ 48.1-4
एक बार बसिष्ट मुनि आए।जहाँ राम सुखधाम सुहाए।।
अति आदर रघुनायक कीन्हा।पद पखारि पादोदक लीन्हा।।
राम सुनहु मुनि कह कर जोरी।कृपासिंधु बिनती कछु मोरी।।
देखि देखि आचरन तुम्हारा।होत मोह मम हृदयँ अपारा।।
महिमा अमित बेद नहिं जाना।मैं केहि भाँति कहउँ भगवाना।।
उपरोहित्य कर्म अति मंदा।बेद पुरान सुमृति कर निंदा।।
जब न लेउँ मैं तब बिधि मोही।कहा लाभ आगें सुत तोही।।
परमातमा ब्रह्म नर रूपा।होइहि रघुकुल भूषन भूपा।।
eka bāra basiṣṭha muni āe |jahā̃ rāma sukhadhāma suhāe ||
ati ādara raghunāyaka kīnhā |pada pakhāri pādodaka līnhā ||
rāma sunahu muni kaha kara jorī |kṛpāsindhu binatī kachu morī ||
dekhi dekhi ācarana tumhārā |hota moha mama hṛdayã apārā ||
mahimā amita beda nahĩ jānā |maĩ kehi bhā̃ti kahaũ bhagavānā ||
uporohitya karma ati mandā |beda purāna sumṛti kara nĩdā ||
jaba na leũ maĩ taba bidhi mohī |kahā lābha āgẽ suta tohī ||
paramātmā brahma nara rūpā |hoihi raghukula bhūṣana bhūpā ||
សារមួយព្រះឫសីវសិស្ឋាបានយាងមកកន្លែងដែលព្រះរាមដែលជាស្ថាននៃសេចក្តីសុខគង់ប្រថាប់យ៉ាងស្រស់ស្អាត អ្នកគ្រងស្តេចនៃរាជវង្សរគូទ្រង់ទទួលដោយការគោរពយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ ទ្រង់លាងព្រះបាទហើយទទួលយកទឹកដែលលាងព្រះបាទនោះ ព្រះឫសីទ្រង់ស្រេចព្រះហស្ថទ្រង់ត្រាស់ថា "សូមព្រះរាមស្តាប់ ព្រះអង្គជាសមុទ្រនៃការអាណិតអាណូត ខ្ញុំមានសេចក្តីសូមតិចតួច" "ពេលឃើញអាការៈរបស់ព្រះអង្គម្តងហើយម្តងទៀត ភាពងងឹតដែលគ្មានព្រំដែនកើតឡើងក្នុងព្រះហឫទ័យខ្ញុំ" "ភាពអស្ចារ្យរបស់ព្រះអង្គគ្មានទំហំ សូម្បីព្រះវេទក៏មិនអាចស្គាល់ ឱព្រះអង្គ ខ្ញុំនឹងពណ៌នាយ៉ាងណា" "ការងាររបស់បុរោហិតគឺទាបណាស់ សូម្បីព្រះវេទ ព្រះបុរាណ និងស្ម្រិតិក៏ត្រដេបត្ដូស" "ពេលខ្ញុំមិនព្រមទទួល ព្រះព្រហ្មទ្រង់ត្រាស់នឹងខ្ញុំថា 'បុត្រា ឯងនឹងទទួលប្រយោជន៍ពីវានៅពេលអនាគត'" "'ព្រះបរមាត្ម័ដែលជាព្រះព្រហ្មផ្ទាល់ នឹងយករូបមនុស្សហើយក្លាយជាស្តេច ដែលជាគ្រឿងតុបត្កាប់នៃរាជវង្សរគូ'"
ទោហា 48
तब मैं हृदयँ बिचारा जोग जग्य ब्रत दान।जा कहुँ करिअ सो पैहउँ धर्म न एहि सम आन।।48।।
taba maĩ hṛdayã bicārā joga jagya brata dāna |jā kahũ kari-a so paihaũ dharma na ehi sama āna ||48||
កាលនោះ ខ្ញុំបានពិចារណាក្នុងចិត្តថា តាមរយៈសមាធិ ការបូជា ការថ្លែងសច្តា និងការបរិសុទ្ធ ខ្ញុំនឹងបាននូវព្រះអង្គនោះ ដែលជាទីបំណងនៃការប្រព្រឹត្តទាំងនេះ មិនមានការងារផ្សេងទៀតស្មើនឹងការនេះទេ
ចៅបៃ 49.1-4
जप तप नियम जोग निज धर्मा।श्रुति संभव नाना सुभ कर्मा।।
ग्यान दया दम तीरथ मज्जन।जहँ लगि धर्म कहत श्रुति सज्जन।।
आगम निगम पुरान अनेका।पढ़े सुने कर फल प्रभु एका।।
तब पद पंकज प्रीति निरंतर।सब साधन कर यह फल सुंदर।।
छूटइ मल कि मलहि के धोएँ।घृत कि पाव कोइ बारि बिलोएँ।।
प्रेम भगति जल बिनु रघुराई।अभिअंतर मल कबहुँ न जाई।।
सोइ सर्बग्य तग्य सोइ पंडित।सोइ गुन गृह बिग्यान अखंडित।।
दच्छ सकल लच्छन जुत सोई।जाकें पद सरोज रति होई।।
japa tapa niyama joga nija dharmā |śruti saṁbhava nānā subha karmā ||
gyāna dayā dama tīratha majjana |jahã lagi dharma kahata śruti sajjana ||
āgama nigama purāna anekā |paṛhe sune kara phala prabhu ekā ||
taba pada paṅkaja prīti nirantara |saba sādhana kara yaha phala sundara ||
chūṭai mala ki malahi ke dhoẽ |ghṛta ki pāva koi bāri biloẽ ||
prema bhagati jala binu raghurāī |abhiantara mala kabahũ na jāī ||
soi sarbagya tagya soi paṇḍita |soi guna gṛha bigyāna akhaṇḍita ||
daccha sakala lacchana juta soī |jākẽ pada saroja rati hoī ||
ការសូត្រមន្ត ការតបតៈ ការរក្សាសីល យោគ ធម៌របស់ខ្លួន និងកិច្ចល្អផ្សេងៗដែលកើតចេញពីគម្ពីវេទ ការដឹង ការអាណិតអាសូរ ការស្រូតស្រាប់ខ្លួន ការងូតទឹកក្នុងទីសក្កិសិទ្ធ និងអ្វីៗទាំងអស់ដែលគម្ពីវេទនិងអ្នកធ្មឹងហៅថាធម៌ អាគម និគម និងបុរាណជាច្រើន ទោះបីអានឬស្តាប់ក៏ដោយ ផលនៃទាំងអស់នោះ ព្រះអម្ចាស់ មានតែមួយគត់ គឺសេចក្ដីស្រឡាញ់មិនដាច់ដោយចំពោះបាទប៉ាតុមរបស់ព្រះអម្ចាស់ នេះគឺផលដ៏ស្អាតស្អំនៃការអនុវត្តទាំងអស់ ភាពមន្ទិលអាចជម្រះបានឬដោយការលាងដោយភាពមន្ទិល នរណាអាចទទួលបានខ្ទិះដោយការកូរទឹក បើគ្មានទឹកនៃភក្ដិដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ ព្រះម្ចាស់នៃរាហ្គុ ភាពមន្ទិលខាងក្នុងនឹងមិនអាចជម្រះបាន អ្នកនោះហើយគឺអ្នកដឹងគ្រប់យ៉ាង អ្នកនោះគឺអ្នកមានប្រាជ្ញា អ្នកនោះគឺអ្នកមានចំណេះដឹង អ្នកនោះគឺឃ្លាំងនៃគុណធម៌និងមានចំណេះដឹងមិនបំបែក អ្នកនោះហើយគឺអ្នកឈ្លាសវៃនិងប្រកបដោយគុណលក្ខណៈល្អទាំងអស់ ដែលមានសេចក្ដីស្រឡាញ់ចំពោះបាទប៉ាតុមរបស់ព្រះអម្ចាស់
ទោហា 49
नाथ एक बर मागउँ राम कृपा करि देहु।जन्म जन्म प्रभु पद कमल कबहुँ घटै जनि नेहु।।49।।
nātha eka bara māgaũ rāma kṛpā kari dehu |janma janma prabhu pada kamala kabahũ ghaṭai jani nehu ||49||
អ្នកជាម្ចាស់ អាត្មសុំនូវពរមួយ រាម សូមព្រះអង្គប្រោសប្រទានវាដោយព្រះគុណរបស់ព្រះអង្គ៖ តាមរយៈកំណើតម្តងហើយម្តងទៀត សូមឲ្យសេចក្តីស្រឡាញ់របស់អាត្មចំពោះព្រះបាទផ្កាឈូករបស់ព្រះអង្គមិនដែលថយចុះឡើយ។
Frequently Asked Questions
परपीड़ा-त्याग, सत्संग-रुचि और राम-चरण-प्रेम की वृद्धि; परहित-धर्म का बोध होकर कलि-प्रभाव से रक्षा—ऐसी पारंपरिक मान्यता है। विशेषतः ‘मानुष-तनु दुर्लभ’ और ‘भक्ति सुतंत्र’ वाले उपदेश का श्रवण/पाठ वैराग्य तथा नाम-रति को स्थिर करता है।
परंपरा में सामान्यतः राम-नाम-सम्पुट जोड़ा जाता है—जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’—या ‘राम राम’ का जप; और ‘संकर भजन बिना…’ (दोहा 45) के भाव के अनुरूप शिवार्चन/‘ॐ नमः शिवाय’ का सहचर-जप भी कई सत्संगों में किया जाता है।
Ask anything about Prakarana 5 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
