Prakarana 27
त्याग-धर्म का सोपान: राजधर्म, कुलधर्म और निजी प्रेम (स्नेह) के टकराव में ‘राम-आज्ञा’ को परम मानकर अहं-क्षय, शरणागति और निष्काम सेवा की सिद्धि। अयोध्या काण्ड साधक को ‘घर’ (सामाजिक भूमिका) के भीतर ही वैराग्य और समर्पण का अभ्यास कराता है—यही इस सोपान का द्वार है।
នៅក្នុងខណ្ឌចម្រុះនេះ (ទោហា ២៦០, ២៦៩) អារម្មណ៍កណ្តាលនៃអយោធ្យាកាណ្ឌបានលេចឡើងពីករុណាស្រឹង្គារ (សេចក្តីស្រឡាញ់ក្រៃលេង) និងស្ថិតនៅក្នុងសាន្តភក្តិ។ ការសោកស្តាយរបស់ភរតចំពោះទោសរបស់មាតា និងភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃព្រហ្មលីលាជាមួយនឹងការចុះចាញ់ចំពោះពាក្យគុរុ បានធ្វើឲ្យសម្ពន្ធភាព "បរិវារ-ម្ចាស់" ក្លាយជាការសួរសិក្សាធម្មិក។ ភាពស្ងៀមដូចទឹកកករបស់សភា និងភ្នែកដែលប្រែទៅជា "ទឹកនៃសេចក្តីស្រឡាញ់" គឺជាគ្រឿងសំគាល់នៃការផ្លាស់ប្តូរខាងក្នុង៖ ទុក្ខក្លាយជាការជម្រះ ការចោទប្រកាន់ក្លាយជាការពិនិត្យខ្លួនឯង និងចុងក្រោយគឺសេចក្តីប្តេជ្ញាចិត្តក្នុងការគោរព "ព្រះរាជបញ្ជារបស់រាម" ជាគ្រប់គ្រាន់។ រឿងរ៉ាវសភាទេវតាបានដាក់នាតកមានមនុស្សនេះក្នុងគំនិតសកលនៃធម៌៖ រាមគឺជា "ភក្តបស" ដែលត្រូវបានឈ្នះដោយភក្តរបស់ទ្រង់ និងភក្តិរបស់ភរតគឺជាឫសគល់នៃសុខមង្គលលោក។ ដូច្នេះនៅក្នុងការឡើងទៅកាន់កំពូលជាជំហានៗ អយោធ្យាកាណ្ឌក្លាយជា "កំពូលសីលធម៌នៃការលះបង់" ដែលវៃរាគ្យត្រូវបានផ្ទៀងផ្ទាត់ពីខាងក្នុងគ្រហស្ថធម៌ផ្ទាល់។
Verses
ចៅបៃ 260.1-4
सुनि मुनि बचन राम रुख पाई।गुरु साहिब अनुकूल अघाई।।
लखि अपने सिर सबु छरु भारू।कहि न सकहिं कछु करहिं बिचारू।।
पुलकि सरीर सभाँ भए ठाढें।नीरज नयन नेह जल बाढ़ें।।
कहब मोर मुनिनाथ निबाहा।एहि तें अधिक कहौं मैं काहा।।
मैं जानउँ निज नाथ सुभाऊ।अपराधिहु पर कोह न काऊ।।
मो पर कृपा सनेह बिसेषी।खेलत खुनिस न कबहूँ देखी।।
सिसुपन तेम परिहरेउँ न संगू।कबहुँ न कीन्ह मोर मन भंगू।।
मैं प्रभु कृपा रीति जियँ जोही।हारेहुँ खेल जितावहिं मोही।।
suni muni bacana rāma rukha pāī |guru sāhiba anukūla aghāī ||
lakhi apane sira sabu charu bhārū |kahi na sakahiṁ kachu karahiṁ bicārū ||
pulaki sarīra sabhā̃ bhae ṭhāḍheṁ |nīraja nayana neha jala bāṛheṁ ||
kahaba mora muninātha nibāhā |ehi teṁ adhika kahauṁ maiṁ kāhā ||
maiṁ jānaũ nija nātha subhāū |aparādhihu para koha na kāū ||
mo para kṛpā saneha biseṣī |khelata khunisa na kabahū̃ dekhī ||
sisupana tema parihareũ na saṁgū |kabahũ na kīnha mora mana bhaṁgū ||
maiṁ prabhu kṛpā rīti jiyã johī |hārehũ khela jitāvahiṁ mohī ||
បានស្តាប់ពាក្យរបស់សាស្ត្រាចារ្យ និងសង្កេតមើលទិដ្ឋភាពរបស់រាម ភរតៈបានឃើញថាទាំងគរុគុរុ និងព្រះអម្ចាស់របស់ទ្រង់មានចិត្តអនុគ្រោះចំពោះទ្រង់យ៉ាងខ្លាំង បានឃើញថាភារៈ និងទម្ងន់ទាំងអស់នៃបញ្ហានេះស្ថិតនៅលើក្បាលរបស់ទ្រង់ផ្ទាល់ ទ្រង់មិនអាចនិយាយអ្វីបាន ហើយឈរគិតយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ រាងកាយរបស់ទ្រង់រំភើប ហើយទ្រង់បានឈរឡើងក្នុងសភា ខណៈទឹកភ្នែកនៃការស្រឡាញ់ហូរច្រោចក្នុងភ្នែកដូចផ្កាឈូករបស់ទ្រង់ ព្រះមហាសាស្ត្រាចារ្យបាននិយាយនូវអ្វីដែលខ្ញុំនឹងនិយាយហើយ ហើយបាននាំបញ្ហានេះទៅដល់ទីបញ្ចប់សម្រាប់ខ្ញុំ ខ្ញុំអាចនិយាយអ្វីបានច្រើនជាងនេះទៀត? ខ្ញុំដឹងពីសភាពរបស់ព្រះអម្ចាស់របស់ខ្ញុំ ព្រះអង្គមិនដែលខ្ញាល់ទោម្បីតែជាមួយអ្នកដែលបានធ្វើខុសចំពោះព្រះអង្គក៏ដោយ ចំពោះខ្ញុំ ព្រះអង្គបានបង្ហាញការអនុគ្រោះ និងការស្រឡាញ់ពិសេស សូម្បីតែក្នុងការលេង ខ្ញុំក៏មិនដែលឃើញព្រះអង្គបង្ហាញការមិនពេញចិត្ត តាំងពីកុមារភាព ខ្ញុំមិនដែលចាកចេញពីការរួមរបស់ព្រះអង្គ ហើយព្រះអង្គមិនដែលធ្វើឱ្យបេះដូងរបស់ខ្ញុំបាក់បែក ខ្ញុំបានចងចាំមារយាទអនុគ្រោះរបស់ព្រះអម្ចាស់ក្នុងចិត្ត សូម្បីតែពេលខ្ញុំចាញ់ក្នុងការលេង ព្រះអង្គក៏បានឱ្យខ្ញុំឈ្នះដែរ
ទោហា 260
महूँ सनेह सकोच बस सनमुख कही न बैन।दरसन तृपित न आजु लगि पेम पिआसे नैन।।260।।
mahū̃ saneha sakoca basa sanamukha kahī na baina |darasana tṛpita na āju lagi pema piāse naina ||260||
ដោយសារសេចក្តីស្រឡាញ់ និងការខ្មាសអៀន ខ្ញុំមិនអាចនិយាយពាក្យណាមួយនៅចំពីមុខទ្រង់បានទេ; ភ្នែករបស់ខ្ញុំមិនឆ្អែតនឹងការមើលឃើញទ្រង់សូម្បីតែឥឡូវនេះ ប៉ុន្តែនៅតែស្រេកឃ្លានដោយសេចក្តីស្រឡាញ់។
ចៅបៃ 261.1-4
बिधि न सकेउ सहि मोर दुलारा।नीच बीचु जननी मिस पारा।।
यहउ कहत मोहि आजु न सोभा।अपनीं समुझि साधु सुचि को भा।।
मातु मंदि मैं साधु सुचाली।उर अस आनत कोटि कुचाली।।
फरइ कि कोदव बालि सुसाली।मुकुता प्रसव कि संबुक काली।।
सपनेहुँ दोसक लेसु न काहू।मोर अभाग उदधि अवगाहू।।
बिनु समुझें निज अघ परिपाकू।जारिउँ जायँ जननि कहि काकू।।
हृदयँ हेरि हारेउँ सब ओरा।एकहि भाँति भलेहिं भल मोरा।।
गुर गोसाइँ साहिब सिय रामू।लागत मोहि नीक परिनामू।।
bidhi na sakeu sahi mora dulārā |nīca bīcu jananī misa pārā ||
yahau kahata mohi āju na sobhā |apanīṁ samujhi sādhu suci ko bhā ||
mātu maṁdi maiṁ sādhu sucālī |ura asa ānata koṭi kucālī ||
pharai ki kodava bāli susālī |mukutā prasava ki saṁbuka kālī ||
sapanehũ dosaka lesu na kāhū |mora abhāga udadhi avagāhū ||
binu samujheṁ nija agha paripākū |jāriũ jāyã janani kahi kākū ||
hṛdayã heri hāreũ saba orā |ekahi bhā̃ti bhalehiṁ bhala morā ||
gura gosāĩ sāhiba siya rāmū |lāgata mohi nīka parināmū ||
ព្រហ្មមិនអាចទ្រាំនូវការដែលខ្ញុំទទួលបានការស្រលាញ់ ហើយអ្នកទាបបានបំបែកពួកយើងដោយយកមាតារបស់ខ្ញុំធ្វើជាឱកាស សូម្បីតែការនិយាយបែបនេះក៏មិននាំកិត្តិយសអ្វីមកឲ្យខ្ញុំនៅថ្ងៃនេះទេ នរណាបានក្លាយជាអ្នកល្អបរិសុទ្ធដោយការវាយតម្លៃខ្លួនឯង ការនាំគំនិតបែបនេះចូលក្នុងចិត្តថាមាតារបស់ខ្ញុំជាមនុស្សអាក្រក់ ចំណែកខ្ញុំជាអ្នកមានគុណធម៌និងប្រព្រឹត្តល្អ នោះខ្លួនវាក៏ជាការអាក្រក់ដល់ទៅកោដិ អង្ករល្អអាចដុះចេញពីគ្រាប់កូដូបានទេ ឬទុំដីស្វាយទឹកពណ៌ខ្មៅអាចបង្កើតមុក្តាបានទេ សូម្បីតែក្នុងក្តីស្នាមក៏គ្មានដាននៃទោសក្នុងនរណាម្នាក់ទេ សំណាងអាក្រក់របស់ខ្ញុំគឺសមុទ្រគ្មានបាត ដោយមិនយល់ថានេះជាការចាស់ក្លាយនៃបាបរបស់ខ្ញុំផ្ទាល់ ខ្ញុំបានដុតមាតាដោយពាក្យក្រៀមក្រំដោយខុស ខ្ញុំបានពិនិត្យចិត្តរបស់ខ្លួនហើយចាញ់គ្រប់ទិសទី មានតែមួយផ្លូវដែលអាចល្អបាន ដ្បិតល្អនឹងកើតចេញពីរឿងទាំងអស់នេះ ដោយមានគុរុ អម្បាល និងម្ចាស់ដូចជាសីតា និងរាម លទ្ធផលហាក់ប្រាកដជាល្អសម្រាប់ខ្ញុំ
ទោហា 261
साधु सभा गुर प्रभु निकट कहउँ सुथल सति भाउ।प्रेम प्रपंचु कि झूठ फुर जानहिं मुनि रघुराउ।।261।।
sādhu sabhā gura prabhu nikaṭa kahaũ suthala sati bhāu |prema prapaṁcu ki jhūṭha phura jānahiṁ muni raghurāu ||261||
នៅចំពោះសភានៃតាបសទាំងឡាយ ព្រះអង្គម្ចាស់ និងព្រះរាជារបស់ខ្ញុំ ខ្ញុំនិយាយនូវសេចក្តីពិតដោយភក្តីភាពបរិសុទ្ធ; តាបសទាំងឡាយ និងព្រះអង្គម្ចាស់នៃរាជវង្សរឃុទ្ទជ្រាបថាតើនេះជាការបង្ហាញនៃសេចក្តីស្រឡាញ់ ឬក៏ជាការកុហក។
ចៅបៃ 262.1-4
भूपति मरन पेम पनु राखी।जननी कुमति जगतु सबु साखी।।
देखि न जाहि बिकल महतारी।जरहिं दुसह जर पुर नर नारी।।
महीं सकल अनरथ कर मूला।सो सुनि समुझि सहिउँ सब सूला।।
सुनि बन गवनु कीन्ह रघुनाथा।करि मुनि बेष लखन सिय साथा।।
बिनु पानहिन्ह पयादेहि पाएँ।संकरु साखि रहेउँ एहि घाएँ।।
बहुरि निहार निषाद सनेहू।कुलिस कठिन उर भयउ न बेहू।।
अब सबु आँखिन्ह देखेउँ आई।जिअत जीव जड़ सबइ सहाई।।
जिन्हहि निरखि मग साँपिनि बीछी।तजहिं बिषम बिषु तामस तीछी।।
bhūpati marana pema panu rākhī |jananī kumati jagatu sabu sākhī ||
dekhi na jāhi bikala mahatārī |jarahiṁ dusaha jara pura nara nārī ||
mahīṁ sakala anaratha kara mūlā |so suni samujhi sahiũ saba sūlā ||
suni bana gavanu kīnha raghunāthā |kari muni beṣa lakhana siya sāthā ||
binu pānahinha payādehi pāẽ |saṁkaru sākhi raheũ ehi ghāẽ ||
bahuri nihāra niṣāda sanehū |kulisa kaṭhina ura bhayau na behū ||
aba sabu ā̃khinha dekheũ āī |jiata jīva jaṛa sabai sahāī ||
jinhahi nirakhi maga sā̃pini bīchī |tajahiṁ biṣama biṣu tāmasa tīchī ||
ព្រះមហាក្សត្រសុគតដោយរក្សាសញ្ញានៃសេចក្ដីស្រឡាញ់ ព្រះមាតាបានបង្ហាញការគិតវង្វេង ហើយពិភពលោកទាំងមូលជាសាក្សី ខ្ញុំមិនអាចទ្រាំមើលព្រះមាតាទាំងឡាយដែលវិប្បលយ៉ាងស្វិតស្វាញ ហើយបុរសនិងស្ត្រីក្នុងទីក្រុងកំពុងឆេះដោយគ្រុនក្ដៅដែលទ្រាំមិនបាន ខ្ញុំតែម្នាក់គឺជាឫសគល់នៃគ្រោះថ្នាក់ទាំងអស់ ប៉ុន្តែបានឮនិងយល់ហើយ ខ្ញុំបានស៊ូទ្រាំនូវទុក្ខធ្ងន់ទាំងអស់ បានឮថាព្រះរាមាបានចូលទៅក្នុងព្រៃក្នុងរូបភាពជាឥសី ដោយមានព្រះលក្ស្មណ៍និងព្រះសីតាអមដ៏ ដោយគ្មានស្បែកជើង ដើរដោយព្រះបាទ ដោយមានព្រះសង្ករជាសាក្សី ខ្ញុំបានរស់នៅតទៅទោះបីជាត្រូវរងការឈឺចាប់នេះ ម្ដងទៀត ពេលឃើញសេចក្ដីស្រឡាញ់របស់ព្រាននិសាទ បេះដូងខ្ញុំដែលរឹងរ៉ូវិធ្វាសានក៏មិនបានបែកបាក់ ឥឡូវនេះខ្ញុំបានមកនិងឃើញគ្រប់យ៉ាងដោយភ្នែករបស់ខ្លួន វិញ្ញាណដែលល្ងង់និងទុក្ខសោកនេះ នៅមានជីវិតក៏នៅតែស៊ូទ្រាំទាំងអស់ ពេលឃើញពួកគេ ពស់និងក្អែកពិសក្នុងផ្លូវក៏បោះបង់ចោលពិសស្លាប់និងការក្រហល់ក្រហាយដ៏សាហាវនិងមុតស្រួច
ទោហា 262
तेइ रघुनंदनु लखनु सिय अनहित लागे जाहि।तासु तनय तजि दुसह दुख दैउ सहावइ काहि।।262।।
tei raghunaṁdanu lakhanu siya anahita lāge jāhi |tāsu tanaya taji dusaha dukha daiu sahāvai kāhi ||262||
អ្នកទាំងនោះឯង គឺរាម លក្ស្មណ និងសីតា បានក្លាយជាសត្រូវក្នុងចិត្តនាង ហើយនៅពេលដែលលើកលែងកូនប្រុសរបស់ស្ត្រីដូចនោះ ព្រហ្មលិខិតនឹងបណ្តាលឱ្យអ្នកផ្សេងណាទៀតត្រូវទទួលទុក្ខសោកដែលមិនអាចទ្រាំបាន
ចៅបៃ 263.1-4
सुनि अति बिकल भरत बर बानी।आरति प्रीति बिनय नय सानी।।
सोक मगन सब सभाँ खभारू।मनहुँ कमल बन परेउ तुसारू।।
कहि अनेक बिधि कथा पुरानी।भरत प्रबोधु कीन्ह मुनि ग्यानी।।
बोले उचित बचन रघुनंदू।दिनकर कुल कैरव बन चंदू।।
तात जाँय जियँ करहु गलानी।ईस अधीन जीव गति जानी।।
तीनि काल तिभुअन मत मोरें।पुन्यसिलोक तात तर तोरे।।
उर आनत तुम्ह पर कुटिलाई।जाइ लोकु परलोकु नसाई।।
दोसु देहिं जननिहि जड़ तेई।जिन्ह गुर साधु सभा नहिं सेई।।
suni ati bikala bharata bara bānī |ārati prīti binaya naya sānī ||
soka magana saba sabhā̃ khabhārū |manahũ kamala bana pareu tusārū ||
kahi aneka bidhi kathā purānī |bharata prabodhu kīnha muni gyānī ||
bole ucita bacana raghunaṁdū |dinakara kula kairava bana caṁdū ||
tāta jā̃ya jiyã karahu galānī |īsa adhīna jīva gati jānī ||
tīni kāla tibhuana mata moreṁ |punyasiloka tāta tara tore ||
ura ānata tumha para kuṭilāī |jāi loku paraloku nasāī ||
dosu dehiṁ jananihi jaṛa teī |jinha gura sādhu sabhā nahiṁ seī ||
បានឮពាក្យរបស់ភរតដ៏ឧត្តមដែលមានទុក្ខជ្រាលជ្រៅ ពេញដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ការនិន្ទ្រា និងប្រាជ្ញា សភាទាំងមូលបានលិចលង់ក្នុងទុក្ខសោក ដូចជាសត្វរង្លីងធ្លាក់លើផ្ទៃឈូក អ្នកប្រាជ្ញដ៏មានវិជ្ជាបាននិយាយរឿងបុរាណជាច្រើនដោយវិធីផ្សេងៗ និងបានបំបោលបំបាត់ទុក្ខភរត រាមដែលជាគ្រឿងរីករាយនៃរាជវង្សរឃុ ព្រះច័ន្ទនៃឈូកក្នុងវង្សព្រះអាទិត្យ បាននិយាយពាក្យដ៏សមគួរ ប្អូនប្រុសជាទីស្រឡាញ់ អ្នកកើតទុក្ខក្នុងចិត្តដោយខ្មោច ចូរដឹងថាគោចរនៃសត្វមានជីវិតស្ថិតក្រោមព្រះហស្ថនៃព្រះជាម្ចាស់ តាមគំនិតរបស់ខ្ញុំ ប្អូនប្រុស ក្នុងកាលទាំងបីនិងលោកទាំងបី អ្នកមានឈ្មោះល្បីល្បាញបុណ្យទាំងឡាយស្ថិតក្រោមអ្នក អ្នកណាមានគំនិតក្បិនក្បាច់ចំពោះអ្នក ក៏នឹងបាត់បង់ទាំងលោកនេះនិងលោកខាងមុខ តែមនុស្សល្ងង់ប៉ុណ្ណោះដែលត្មះតិះដាក់ម្តាយរបស់អ្នក ដែលមិនដែលបម្រើគ្រូឬអង្គុយក្នុងសភានៃអ្នកមានបុណ្យ
ទោហា 263
मिटिहहिं पाप प्रपंच सब अखिल अमंगल भार।लोक सुजसु परलोक सुखु सुमिरत नामु तुम्हार।।263।।
miṭihahiṁ pāpa prapaṁca saba akhila amaṁgala bhāra |loka sujasu paraloka sukhu sumirata nāmu tumhāra ||263||
បាបទាំងឡាយ និងការបំភាន់ទាំងអស់នឹងត្រូវបានលុបបំបាត់ និងបន្ទុកនៃអំពើអាក្រក់ទាំងមូល។ ការចងចាំនាមរបស់អ្នកនាំមកនូវកិត្តិយសក្នុងលោកនេះ និងសេចក្តីសុខក្នុងលោកបន្ទាប់។
ចៅបៃ 264.1-4
कहउँ सुभाउ सत्य सिव साखी।भरत भूमि रह राउरि राखी।।
तात कुतरक करहु जनि जाएँ।बैर पेम नहि दुरइ दुराएँ।।
मुनि गन निकट बिहग मृग जाहीं।बाधक बधिक बिलोकि पराहीं।।
हित अनहित पसु पच्छिउ जाना।मानुष तनु गुन ग्यान निधाना।।
तात तुम्हहि मैं जानउँ नीकें।करौं काह असमंजस जीकें।।
राखेउ रायँ सत्य मोहि त्यागी।तनु परिहरेउ पेम पन लागी।।
तासु बचन मेटत मन सोचू।तेहि तें अधिक तुम्हार सँकोचू।।
ता पर गुर मोहि आयसु दीन्हा।अवसि जो कहहु चहउँ सोइ कीन्हा।।
kahaũ subhāu satya siva sākhī |bharata bhūmi raha rāuri rākhī ||
tāta kutaraka karahu jani jāẽ |baira pema nahi durai durāẽ ||
muni gana nikaṭa bihaga mṛga jāhīṁ |bādhaka badhika biloki parāhīṁ ||
hita anahita pasu pacchiu jānā |mānuṣa tanu guna gyāna nidhānā ||
tāta tumhahi maiṁ jānaũ nīkeṁ |karauṁ kāha asamaṁjasa jīkeṁ ||
rākheu rāyã satya mohi tyāgī |tanu parihareu pema pana lāgī ||
tāsu bacana meṭata mana socū |tehi teṁ adhika tumhāra sãkocū ||
tā para gura mohi āyasu dīnhā |avasi jo kahahu cahaũ soi kīnhā ||
ខ្ញុំនិយាយតាមពិត ដោយមានព្រះសិវៈជាសាក្សី ភរតៈ ផែនដីនេះនៅតង្វាយព្រោះការគ្រប់គ្រងរបស់អ្នកការពាររក្សាទុក ប្អូនជាទីស្រលាញ់ កុំបង្កើតការសង្ស័យមិនពិតដោយឥតហេតុ ការស្រលាញ់និងការស្អប់មិនអាចលាក់បាំងបានទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយ បក្សីនិងក្ដាន់ទៅជិតសមាសន៍របស់ពួកសីវ្ហ តែពួកវាភាសខ្លួនពេលឃើញអ្នកបាញ់ ដែលជាអ្នកបំផ្លាញវា សត្វនិងបក្សីសូម្បីតែក៏ដឹងមិត្តនិងសត្រូវ យ៉ាងណាមិនថា មនុស្ស ដែលរូបកាយជាទីរក្សាគុណធម៌និងប្រាជ្ញា ប្អូនជាទីស្រលាញ់ ខ្ញុំស្គាល់អ្នកល្អ ខ្ញុំត្រូវធ្វើដូចម្ដេចក្នុងការស្រួចស្រាវនៃចិត្តខ្ញុំ ព្រះរាជាទ្រង់រក្សាព្រះវាចាដោយទ្រង់បោះបង់ខ្ញុំ ហើយទ្រង់បានបោះបង់ព្រះកាយដើម្បីពាក្យសច្យ័នៃការស្រលាញ់ ចិត្តខ្ញុំទុក្ខព្រោះត្រូវលុបព្រះវាចារបស់ព្រះអង្គ តែការខ្មាសអៀនក្នុងការធ្វើឱ្យអ្នកខកចិត្តគឺធំជាងនោះ លើសពីនេះ គ្រូក៏បានបង្គាប់ខ្ញុំផងដែរ អ្វីដែលអ្នកសូម ខ្ញុំប្រាថ្នាធ្វើវាដោយមិនបរាជ័យ
ទោហា 264
मनु प्रसन्न करि सकुच तजि कहहु करौं सोइ आजु।सत्यसंध रघुबर बचन सुनि भा सुखी समाजु।।264।।
manu prasanna kari sakuca taji kahahu karauṁ soi āju |satyasaṁdha raghubara bacana suni bhā sukhī samāju ||264||
សូមធ្វើឱ្យចិត្តរីករាយ ហើយលះបង់ការស្ទាក់ស្ទើរចោល សូមប្រាប់ថាតើទ្រង់ប្រាថ្នាអ្វី ខ្ញុំនឹងធ្វើវានៅថ្ងៃនេះ កាលបើសមាគមបានស្តាប់ពាក្យរបស់រាម ដែលជាអ្នកល្អឯកនៃរាជវង្សរគុ ដែលគោរពតាមសច្ចៈ ក៏មានសេចក្តីសោមនស្សរីករាយ
ចៅបៃ 265.1-4
सुर गन सहित सभय सुरराजू।सोचहिं चाहत होन अकाजू।।
बनत उपाउ करत कछु नाहीं।राम सरन सब गे मन माहीं।।
बहुरि बिचारि परस्पर कहहीं।रघुपति भगत भगति बस अहहीं।।
सुधि करि अंबरीष दुरबासा।भे सुर सुरपति निपट निरासा।।
सहे सुरन्ह बहु काल बिषादा।नरहरि किए प्रगट प्रहलादा।।
लगि लगि कान कहहिं धुनि माथा।अब सुर काज भरत के हाथा।।
आन उपाउ न देखिअ देवा।मानत रामु सुसेवक सेवा।।
हियँ सपेम सुमिरहु सब भरतहि।निज गुन सील राम बस करतहि।।
sura gana sahita sabhaya surarājū |socahiṁ cāhata hona akājū ||
banata upāu karata kachu nāhīṁ |rāma sarana saba ge mana māhīṁ ||
bahuri bicāri paraspara kahahīṁ |raghupati bhagata bhagati basa ahahīṁ ||
sudhi kari aṁbarīṣa durabāsā |bhe sura surapati nipaṭa nirāsā ||
sahe suranha bahu kāla biṣādā |narahari kie pragaṭa prahalādā ||
lagi lagi kāna kahahiṁ dhuni māthā |aba sura kāja bharata ke hāthā ||
āna upāu na dekhia devā |mānata rāmu susevaka sevā ||
hiyã sapema sumirahu saba bharatahi |nija guna sīla rāma basa karatahi ||
ព្រះឥន្ទ្រជាម្ចាស់ទេព ព្រមដោយពួកទេពទាំងអស់ មានសេចក្តីភ័យ និងកង្វល់ ដោយគិតថាកិច្ចការរបស់ខ្លួននឹងវិនាស ឧបាយកលណាដែលគេគិតឃើញ ក៏មិនអាចសម្រេចបាន ហេតុនេះក្នុងចិត្តទាំងអស់គេ ទៅពឹងព្រះរាមជាទីពឹង បន្ទាប់មកពិចារណាគ្នាថ្មី ហើយនិយាយគ្នាថា ព្រះរាមជាធំក្នុងត្រកូលរគុ ទ្រង់ស្ថិតក្រោមអំណាចនៃភក្តិភាពរបស់ភក្ត នឹករំលងរឿងអំព្រីស និងទុរវាស ទេពទាំងឡាយ និងព្រះឥន្ទ្រជាធំ ក៏សោកស្តាយអស់សង្ឃឹម ទេពទាំងឡាយបានស៊ូទ្រាំនូវទុក្ខលំបាកអស់កាលយូរ រហូតដល់ប្រហ្លាទបានឱ្យព្រះនរសិង្ហបង្ហាញខ្លួន ជិតគ្នាសំឡឹងត្រចៀក និយាយខ្សិបៗ និងវាយក្បាលថា ឥឡូវកិច្ចការរបស់ទេពស្ថិតក្នុងដៃភរត ឱទេពទាំងឡាយ យើងមិនឃើញឧបាយកលផ្សេងទៀតទេ ព្រះរាមទ្រង់ទទួលយកសេវាការរបស់អ្នកបម្រើស្មោះត្រង់ ចូររំលឹកភរតទាំងអស់គ្នា ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ក្នុងចិត្ត ដោយគុណធម៌ និងសីលធម៌ផ្ទាល់ខ្លួន ទ្រង់នឹងនាំព្រះរាមមកស្ថិតក្រោមអំណាច
ទោហា 265
सुनि सुर मत सुरगुर कहेउ भल तुम्हार बड़ भागु।सकल सुमंगल मूल जग भरत चरन अनुरागु।।265।।
suni sura mata suragura kaheu bhala tumhāra baṛa bhāgu |sakala sumaṁgala mūla jaga bharata carana anurāgu ||265||
លឺដំបូន្មានរបស់ព្រះទាំងឡាយ គ្រូបាធ្យាយ្យរបស់ព្រះទាំងឡាយបានមានប្រសាសន៍ថា សំណាងល្អរបស់អ្នកពិតជាធំធេងណាស់។ ឫសគល់នៃពរជ័យទាំងអស់ក្នុងលោកគឺជាសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះព្រះបាទភរត។
ចៅបៃ 266.1-4
सीतापति सेवक सेवकाई।कामधेनु सय सरिस सुहाई।।
भरत भगति तुम्हरें मन आई।तजहु सोचु बिधि बात बनाई।।
देखु देवपति भरत प्रभाऊ।सहज सुभायँ बिबस रघुराऊ।।
मन थिर करहु देव डरु नाहीं।भरतहि जानि राम परिछाहीं।।
सुनो सुरगुर सुर संमत सोचू।अंतरजामी प्रभुहि सकोचू।।
निज सिर भारु भरत जियँ जाना।करत कोटि बिधि उर अनुमाना।।
करि बिचारु मन दीन्ही ठीका।राम रजायस आपन नीका।।
निज पन तजि राखेउ पनु मोरा।छोहु सनेहु कीन्ह नहिं थोरा।।
sītāpati sevaka sevakāī |kāmadhenu saya sarisa suhāī ||
bharata bhagati tumhareṁ mana āī |tajahu socu bidhi bāta banāī ||
dekhu devapati bharata prabhāū |sahaja subhāyã bibasa raghurāū ||
mana thira karahu deva ḍaru nāhīṁ |bharatahi jāni rāma parichāhīṁ ||
suno suragura sura saṁmata socū |aṁtarajāmī prabhuhi sakocū ||
nija sira bhāru bharata jiyã jānā |karata koṭi bidhi ura anumānā ||
kari bicāru mana dīnhī ṭhīkā |rāma rajāyasa āpana nīkā ||
nija pana taji rākheu panu morā |chohu sanehu kīnha nahiṁ thorā ||
ការបម្រើនៃអ្នកបម្រើព្រះម្ចាស់នៃសីតា គឺស្អាតដូចគោកាមធនូរ้อយក្បាល ភក្ដីភាពចំពោះភរតៈបានមកក្នុងចិត្តរបស់អ្នក ចូរលះបង់ការព្រួយបារម្ភ ដ្បិតព្រះព្រហ្មបានធ្វើឱ្យរឿងនេះប្រព្រឹត្តទៅដោយល្អ ចូរមើលព្រះម្ចាស់នៃទេវតា អំណាចនៃភរតៈ ព្រះរាជានៃរាជវង្សរឃុ ស្ថិតក្រោមអំណាចដោយសភាពទន់ភ្លន់តាមធម្មជាតិរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ ចូរធ្វើចិត្តឱ្យនឹងណ្ស័យទេវតា មិនមានអ្វីត្រូវភ័យខ្លាចទេ ដ្បិតចូរដឹងថាភរតៈគឺជាស្រមោលនៃរាម ព្រះអង្គដែលជ្រាបចិត្តគ្រប់គ្នា ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ការព្រួយបារម្ភនៃព្រហស្បតិនិងទេវតាក្នុងការប្រឹក្សា ហើយទ្រង់អៀនខ្មាស ភរតៈបានស្គាល់ក្នុងចិត្តថាបន្ទុកទាំងអស់ស្ថិតលើក្បាលរបស់ខ្លួន ហើយក្នុងចិត្តបានគិតរាប់លានវិធី បន្ទាប់ពីពិចារណាហើយ ទ្រង់បានតាំងចិត្តឱ្យនឹងក្នុងសេចក្ដីសម្រេចមួយថា ការធ្វើតាមព្រះបញ្ជានៃរាមគឺល្អបំផុតសម្រាប់ខ្លួន លះបង់ការសន្យារបស់ខ្លួន ទ្រង់បានរក្សាការសន្យារបស់យើង ហើយទ្រង់បានបង្ហាញសេចក្ដីស្រឡាញ់ដល់យើងមិនមែនតិចទេ
ទោហា 266
कीन्ह अनुग्रह अमित अति सब बिधि सीतानाथ।करि प्रनामु बोले भरतु जोरि जलज जुग हाथ।।266।।
kīnha anugraha amita ati saba bidhi sītānātha |kari pranāmu bole bharatu jori jalaja juga hātha ||266||
ព្រះអម្ចាស់នៃសីតាបានបង្ហាញព្រះហឫទ័យករុណាគ្មានព្រំដែនក្នុងគ្រប់វិធី។ ដោយចូលគ្រងសេចក្តីគោរពដោយដៃឈូករ័ត្នទាំងគូ ភរតបានក្រាបនមស្ការ និងមានប្រសាសន៍។
ចៅបៃ 267.1-4
कहौं कहावौं का अब स्वामी।कृपा अंबुनिधि अंतरजामी।।
गुर प्रसन्न साहिब अनुकूला।मिटी मलिन मन कलपित सूला।।
अपडर डरेउँ न सोच समूलें।रबिहि न दोसु देव दिसि भूलें।।
मोर अभागु मातु कुटिलाई।बिधि गति बिषम काल कठिनाई।।
पाउ रोपि सब मिलि मोहि घाला।प्रनतपाल पन आपन पाला।।
यह नइ रीति न राउरि होई।लोकहुँ बेद बिदित नहिं गोई।।
जगु अनभल भल एकु गोसाईं।कहिअ होइ भल कासु भलाईं।।
देउ देवतरु सरिस सुभाऊ।सनमुख बिमुख न काहुहि काऊ।।
kahauṁ kahāvauṁ kā aba svāmī |kṛpā aṁbunidhi aṁtarajāmī ||
gura prasanna sāhiba anukūlā |miṭī malina mana kalapita sūlā ||
apaḍara ḍareũ na soca samūleṁ |rabihi na dosu deva disi bhūleṁ ||
mora abhāgu mātu kuṭilāī |bidhi gati biṣama kāla kaṭhināī ||
pāu ropi saba mili mohi ghālā |pranatapāla pana āpana pālā ||
yaha nai rīti na rāuri hoī |lokahũ beda bidita nahiṁ goī ||
jagu anabhala bhala eku gosāīṁ |kahia hoi bhala kāsu bhalāīṁ ||
deu devataru sarisa subhāū |sanamukha bimukha na kāhuhi kāū ||
ខ្ញុំនឹងនិយាយអ្វីទៀត ឬឲ្យអ្នកដទៃនិយាយជំនួស ព្រះអង្គម្ចាស់? ព្រះអង្គជាសមុទ្រនៃការអាណិតអាសូរ និងជាអ្នកដឹងចិត្តគ្រប់គ្នា។ គ្រូបាធ្យាបានពេញព្រះទ័យ និងព្រះម្ចាស់បានប្រោសប្រណី ទុក្ខសោកដែលបានបង្កើតឡើងក្នុងចិត្តអាក្រក់បានរលត់ទៅវិញហើយ។ ខ្ញុំបានភ័យខ្លាចដោយការភ័យឥតមានហេតុ និងការបារម្ភឥតមានឫសគល់ វាមិនមែនជាកំហុសរបស់ព្រះអាទិត្យទេ ព្រះអង្គម្ចាស់ បើសូម្បីតែនរណាម្នាក់ភ្លេចទិសនៃមេឃ។ វាសនាអាក្រក់របស់ខ្ញុំផ្ទាល់ អាក្រក់ក្អករបស់ព្រះមាតា គន្លងអាក្រក់នៃព្រះវិហារ និងភាពលំបាកនៃសម័យកាល ទាំងអស់បានរួបរួមគ្នា ដាក់ជើងយ៉ាងម៉ឺងក្រាំ និងគាស់ខ្ញុំធ្លាក់ចុះ ប៉ុន្តែអ្នកការពារអ្នកដែលថ្វាយបង្គំទៅលើទ្រង់ បានរក្សាពាក្យសំដីរបស់ទ្រង់ផ្ទាល់។ នេះមិនមែនជាផ្លូវថ្មីរបស់ព្រះអង្គទេ វាត្រូវបានស្គាល់ក្នុងពិភពលោក និងក្នុងគម្ពីរវេទ ហើយមិនមែនជារបស់កំបាំងទេ។ ពិភពលោកពោរពេញដោយភាពអាក្រក់ ហើយព្រះអង្គតែម្នាក់គត់ដែលល្អ ព្រះអង្គម្ចាស់ សូមប្រាប់ថា ដោយភាពល្អរបស់នរណាដែលនរណាម្នាក់អាចល្អបាន បើមិនមែនដោយព្រះអង្គទេ? សភាពរបស់ព្រះអង្គ ព្រះអង្គម្ចាស់ ប្រៀបដូចជារុក្ខជាតិសួគ៌ ដែលមិនដែលល្អចំពោះម្នាក់ និងអាក្រក់ចំពោះអ្នកផ្សេងទៀត ទោះបីជានរណាក៏ដោយ។
ទោហា 267
जाइ निकट पहिचानि तरु छाहँ समनि सब सोच।मागत अभिमत पाव जग राउ रंकु भल पोच।।267।।
jāi nikaṭa pahicāni taru chāhã samani saba soca |māgata abhimata pāva jaga rāu raṁku bhala poca ||267||
ដោយចូលទៅជិត ហើយស្គាល់ដើមឈើនោះ ស្រមោលរបស់វាយកចេញនូវការព្រួយបារម្ភទាំងអស់ មនុស្សក្នុងពិភពលោក ទោះជាស្តេចក៏ដោយ ទោះជាអ្នកសូកក៏ដោយ ទោះល្អក៏ដោយ ទោះអាក្រក់ក៏ដោយ សុំហើយបាននូវអ្វីដែលប្រាថ្នាទាំងអស់
ចៅបៃ 268.1-4
लखि सब बिधि गुर स्वामि सनेहू।मिटेउ छोभु नहिं मन संदेहू।।
अब करुनाकर कीजिअ सोई।जन हित प्रभु चित छोभु न होई।।
जो सेवकु साहिबहि सँकोची।निज हित चहइ तासु मति पोची।।
सेवक हित साहिब सेवकाई।करै सकल सुख लोभ बिहाई।।
स्वारथु नाथ फिरें सबही का।किएँ रजाइ कोटि बिधि नीका।।
यह स्वारथ परमारथ सारु।सकल सुकृत फल सुगति सिंगारु।।
देव एक बिनती सुनि मोरी।उचित होइ तस करब बहोरी।।
तिलक समाजु साजि सबु आना।करिअ सुफल प्रभु जौं मनु माना।।
lakhi saba bidhi gura svāmi sanehū |miṭeu chobhu nahiṁ mana saṁdehū ||
aba karunākara kījia soī |jana hita prabhu cita chobhu na hoī ||
jo sevaku sāhibahi sãkocī |nija hita cahai tāsu mati pocī ||
sevaka hita sāhiba sevakāī |karai sakala sukha lobha bihāī ||
svārathu nātha phireṁ sabahī kā |kiẽ rajāi koṭi bidhi nīkā ||
yaha svāratha paramāratha sāru |sakala sukṛta phala sugati siṁgāru ||
deva eka binatī suni morī |ucita hoi tasa karaba bahorī ||
tilaka samāju sāji sabu ānā |karia suphala prabhu jauṁ manu mānā ||
បានឃើញសេចក្តីស្រឡាញ់របស់គ្រូ និងស្វាមីរបស់ខ្ញុំក្នុងគ្រប់វិធី សេចក្តីឈឺចាប់របស់ខ្ញុំបានរលត់ ហើយគ្មានសេចក្តីសង្ស័យណានៅក្នុងចិត្តទៀតទេ។ ឥឡូវនេះ ទ្រង់ជាគ្រាប់នៃករុណា សូមធ្វើនូវសេចក្តីដែលជាប្រយោជន៍ដល់បរិស័ទ ហើយព្រះហឫទ័យនៃស្វាមីមិនឈឺចាប់ឡើយ។ បរិស័ទណាដែលធ្វើឱ្យម្ចាស់របស់ខ្លួនអៀនស្ងប់ ខណៈស្វែងរកប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន បរិស័ទនោះមានចិត្តទាប។ ប្រយោជន៍ពិតរបស់បរិស័ទគឺការបម្រើម្ចាស់ ធ្វើដោយបោះបង់ចំណង់ក្នុងសេចក្តីសុខទាំងអស់ និងលោភៈ។ ស្វាមីអើយ ការត្រឡប់របស់ទ្រង់ជាប្រយោជន៍របស់គ្រប់គ្នា តែការធ្វើតាមព្រះបញ្ជារបស់ទ្រង់ ប្រយោជន៍កាន់តែធំជាងកោដិដង។ ប្រយោជន៍នេះជាសារៈសំខាន់នៃប្រយោជន៍លោកិយ និងប្រយោជន៍បរមត្ថ ជាផលនៃកុសលទាំងអស់ និងជាគ្រឿងតុបតែងនៃទីបំផុតដ៏ល្អ។ ទ្រង់ជាទេវតា សូមស្តាប់សេចក្តីទូលអង្វរមួយនេះរបស់ខ្ញុំ ហើយបន្ទាប់មកសូមធ្វើតាមដែលទ្រង់យល់ឃើញសមគួរ។ ខ្ញុំបាននាំយកគ្រឿងប្រដាប់ទាំងអស់សម្រាប់ពិធីអភិសេកមកទាំងអស់ហើយ បើព្រះហឫទ័យទ្រង់ពេញចិត្ត សូមធ្វើឱ្យសម្រេចផល។
ទោហា 268
सानुज पठइअ मोहि बन कीजिअ सबहि सनाथ।नतरु फेरिअहिं बंधु दोउ नाथ चलौं मैं साथ।।268।।
sānuja paṭhaia mohi bana kījia sabahi sanātha |nataru pheriahiṁ baṁdhu dou nātha calauṁ maiṁ sātha ||268||
សូមបញ្ជូនទូលព្រះបង្គំទៅកាន់ព្រៃជាមួយនឹងព្រះអនុជ ហើយចូរធ្វើឱ្យយើងទាំងអស់គ្នាមានសុវត្ថិភាព។ បើមិនដូច្នោះទេ សូមឱ្យព្រះអនុជទាំងពីរត្រឡប់ក្រោយវិញ ហៃព្រះអង្គម្ចាស់ ហើយទូលព្រះបង្គំនឹងទៅជាមួយព្រះអង្គ។
ចៅបៃ 269.1-4
नतरु जाहिं बन तीनिउ भाई।बहुरिअ सीय सहित रघुराई।।
जेहि बिधि प्रभु प्रसन्न मन होई।करुना सागर कीजिअ सोई।।
देवँ दीन्ह सबु मोहि अभारु।मोरें नीति न धरम बिचारु।।
कहउँ बचन सब स्वारथ हेतू।रहत न आरत कें चित चेतू।।
उतरु देइ सुनि स्वामि रजाई।सो सेवकु लखि लाज लजाई।।
अस मैं अवगुन उदधि अगाधू।स्वामि सनेहँ सराहत साधू।।
अब कृपाल मोहि सो मत भावा।सकुच स्वामि मन जाइँ न पावा।।
प्रभु पद सपथ कहउँ सति भाऊ।जग मंगल हित एक उपाऊ।।
nataru jāhiṁ bana tīniu bhāī |bahuria sīya sahita raghurāī ||
jehi bidhi prabhu prasanna mana hoī |karunā sāgara kījia soī ||
devã dīnha sabu mohi abhāru |moreṁ nīti na dharama bicāru ||
kahaũ bacana saba svāratha hetū |rahata na ārata keṁ cita cetū ||
utaru dei suni svāmi rajāī |so sevaku lakhi lāja lajāī ||
asa maiṁ avaguna udadhi agādhū |svāmi sanehã sarāhata sādhū ||
aba kṛpāla mohi so mata bhāvā |sakuca svāmi mana jāĩ na pāvā ||
prabhu pada sapatha kahaũ sati bhāū |jaga maṁgala hita eka upāū ||
បើមិនដូច្នេះទេ សូមឲ្យបងប្អូនទាំងបីទៅក្នុងព្រៃ ហើយស្តេចនៃរាជវង្សរឃុទត្រឡប់មកវិញព្រមដោយនាងសីតា ដោយវិធីណាដែលព្រះទ័យនៃព្រះអង្គត្រេកអរ សូមព្រះអង្គជាសមុទ្រនៃការអាណិតអាសូរ ធ្វើតាមវិធីនោះ ព្រះអង្គជាម្ចាស់បានផ្តាច់បន្ទុកទាំងអស់មកខ្ញុំ ទោះបីខ្ញុំមិនមានការយល់ដឹងអំពីនយោបាយឬធម៌ក៏ដោយ ពាក្យទាំងអស់ដែលខ្ញុំនិយាយគឺដើម្បីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ចិត្តរបស់អ្នកដែលកំពុងទុក្ខលំបាកមិនអាចរក្សាសេចក្តីយល់ដឹងបាន អ្នកបម្រើដែលស្តាប់បញ្ជារបស់ម្ចាស់ហើយឆ្លើយតប ពេញឃើញអ្នកនោះទាំងការខ្មាសអៀនក៏ត្រូវខ្មាសអៀន ខ្ញុំជាសមុទ្រគ្មានបាតនៃទោស ប៉ុន្តែដោយស្នេហារបស់ម្ចាស់ ទ្រង់នៅតែសរសើរខ្ញុំថាជាមនុស្សល្អ ឥឡូវនេះ ទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំជាអ្នកមេត្តាករុណា ផែនកាណាដែលមិនធ្វើឱ្យព្រះទ័យនៃម្ចាស់ត្រូវអៀនមុខ ទូលព្រះបង្គំក៏ពេញចិត្ត ទូលព្រះបង្គំសច្យាប្រាប់ដោយព្រះបាទនៃព្រះអង្គជាម្ចាស់ និងនិយាយដោយសេចក្តីស្មោះត្រង់ មានវិធីតែមួយគត់សម្រាប់សេចក្តីសុខសាន្តនៃពិភពលោក
ទោហា 269
प्रभु प्रसन्न मन सकुच तजि जो जेहि आयसु देब।सो सिर धरि धरि करिहि सबु मिटिहि अनट अवरेब।।269।।
prabhu prasanna mana sakuca taji jo jehi āyasu deba |so sira dhari dhari karihi sabu miṭihi anaṭa avareba ||269||
បើព្រះអម្ចាស់មានព្រះទ័យត្រេកអរ ទ្រង់បោះបង់ចោលការស្ទាក់ស្ទើរទាំងអស់ ហើយទ្រង់បង្គាប់អ្វីដល់យើងរាល់គ្នា យើងទាំងអស់គ្នានឹងទទួលយកដាក់លើក្បាលនិងប្រតិបត្តិតាម បញ្ហានិងការច្របូកច្របល់ទាំងអស់នឹងបាត់បង់ទៅ
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में भरत-विनय (दोहा 260–269) का पाठ ‘सेवक-धर्म’ और ‘गुरु-वचन-पालन’ की बुद्धि देता है, मातृ/कुल-कलह से उत्पन्न दोषारोप-भाव को शान्त करता है, तथा ‘राम-आज्ञा’ के प्रति श्रद्धा बढ़ाकर गृहस्थ-जीवन में भी वैराग्य और शरणागति की सिद्धि कराता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट जोड़ा जाता है; विशेषतः भरत-प्रसंग में ‘भरत चरन अनुरागु’ की भावना के साथ राम-नाम जप (राम/सीता-नाम) को संपुट रूप में रखा जाता है।
Ask anything about Prakarana 27 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
