Prakarana 19
यह सोपान ‘धर्म-संकट’ से ‘शरणागति’ की ओर चढ़ने का द्वार है: राज्य-व्यवस्था (राजधर्म) टूटती दिखती है, पर भक्त-हृदय में राम-नाम का राज्य (रामराज्य-तत्त्व) स्थापित होता है। यहाँ वियोग, लोक-लज्जा, और अपजस के बीच ‘राम-पद-संमुखता’ ही मुक्ति-सीढ़ी का अगला पायदान बनती है।
ការត្បាញរសៈនៃអយោធ្យាកាណ្ឌរំលឹករវាងករុណា និងសាន្ត: នៅទីមួយ ការរំខានដែលបង្កដោយកៃកេយីបាច់ទឹកភ្នែកលើលំដាប់សង្គម; នៅទីពីរ សេចក្តីស្រឡាញ់របស់ភរតៈចំពោះរាមៈបន្សុទ្ធវា និងប្រែក្លាយវាទៅជារសៈនៃសរណាគតិ។ នៅក្នុងខណៈនេះ ទោះបីជាមានការចោទប្រកាន់ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរពីកៃកេយីក៏ដោយ ភរតៈបានបែរចិត្តរបស់គាត់ទៅរង្វាស់ជើងរបស់រាមៈ នេះគឺជាកម្រិតខ្ពស់បំផុតនៃទាស្យភក្តិ។ តុលសីទសបង្ហាញអំណាចរាជវង្សថាស្ថិតក្រោមបរិណាមធម៌ គឺច្បាប់នៃលទ្ធផល: ទ្រព្យសម្បត្តិ ទីក្រុង និងកងទ័ព សុទ្ធតែជារបស់រឃុបតី; ធម៌របស់បម្រើគឺសុខដើម្បីលោកី។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នា សេចក្តីសង្ស័យរបស់និសាទរាជគុហគឺជាសេចក្តីពិតមួយនៃលោកី នៅលើផ្លូវនៃភក្តិក៏ដូច្នេះដែរ ការសម្គាល់ និងការប្រុងប្រយ័ត្នគឺចាំបាច់។ ទីតាំងនៃកាណ្ឌនេះលើសោបានគឺសំខាន់ណាស់: នៅក្នុងការបាត់បង់ខាងក្រៅមានជ័យជម្នះនៃសត្វខាងក្នុង គ្រាន់តែដើរទៅរករាមៈក្លាយជាជំហានមួយរឹងមាំលើជណ្តើរនៃការរំដោះ។
Verses
ចៅបៃ 180.1-4
कैकेई भव तनु अनुरागे।पाँवर प्रान अघाइ अभागे।।
जौं प्रिय बिरहँ प्रान प्रिय लागे।देखब सुनब बहुत अब आगे।।
लखन राम सिय कहुँ बनु दीन्हा।पठइ अमरपुर पति हित कीन्हा।।
लीन्ह बिधवपन अपजसु आपू।दीन्हेउ प्रजहि सोकु संतापू।।
मोहि दीन्ह सुखु सुजसु सुराजू।कीन्ह कैकेईं सब कर काजू।।
एहि तें मोर काह अब नीका।तेहि पर देन कहहु तुम्ह टीका।।
कैकई जठर जनमि जग माहीं।यह मोहि कहँ कछु अनुचित नाहीं।।
मोरि बात सब बिधिहिं बनाई।प्रजा पाँच कत करहु सहाई।।
kaikeī bhava tanu anurāge |pā̃vara prāna aghāi abhāge ||
jauṁ priya birahã prāna priya lāge |dekhaba sunaba bahuta aba āge ||
lakhana rāma siya kahũ banu dīnhā |paṭhai amarapura pati hita kīnhā ||
līnha bidhavapana apajasu āpū |dīnheu prajahi soku saṁtāpū ||
mohi dīnha sukhu sujasu surājū |kīnha kaikeīṁ saba kara kājū ||
ehi teṁ mora kāha aba nīkā |tehi para dena kahahu tumha ṭīkā ||
kaikaī jaṭhara janami jaga māhīṁ |yaha mohi kahã kachu anucita nāhīṁ ||
mori bāta saba bidhihiṁ banāī |prajā pā̃ca kata karahu sahāī ||
ជីវិតអាពាធរបស់ខ្ញុំដែលគ្មានវាសនា នៅតែជាប់នឹងរាងកាយដែលកើតពីនាងកៃកេយី ហើយបានឆ្អែតហើយ បើជីវិតនៅតែជាទីស្រឡាញ់ ទោះបីក្នុងការបែកបាក់ពីសំណាក់អ្នកជាទីស្រឡាញ់ក៏ដោយ ខ្ញុំនឹងបានឃើញនិងបានឮនូវរឿងរ៉ាវជាច្រើនទៀតនៅខាងមុខ នាងបានផ្ដល់ព្រៃដល់ព្រះរាម ព្រះនាងសីតា និងព្រះលក្ស្មណ៍ ហើយបានផ្ញើព្រះស្វាមីទៅកាន់ទីក្រុងអមរៈដើម្បីផ្ដល់ប្រយោជន៍ដល់ព្រះអង្គ នាងបានទទួលយកភាពមេម៉ាយនិងការអាម៉ាស់មកលើខ្លួនឯង ហើយបានផ្ដល់ទុក្ខសោកនិងការទុក្ខធ្ងន់ដល់ប្រជារាស្ត្រ ចំណែកខ្ញុំ នាងបានផ្ដល់សេចក្ដីសុខ កិត្តិសព្ទល្អ និងនគរ នាងកៃកេយីបានបំពេញប្រយោជន៍ដល់គ្រប់គ្នាយ៉ាងពិតប្រាកដ ក្នុងរឿងទាំងអស់នេះ មានអ្វីដែលល្អសម្រាប់ខ្ញុំឥឡូវនេះ ហើយលើសពីនេះទៀត អ្នករាល់គ្នាប្រាប់ឱ្យខ្ញុំទទួលយកសញ្ញានៃរាជសម្បត្តិទៀត កើតក្នុងលោកពីគភ៌របស់នាងកៃកេយី គ្មានអ្វីដែលកើតឡើងនឹងខ្ញុំដែលមិនសមរម្យទេ ព្រហ្មមានបានរៀបចំកិច្ចការទាំងអស់របស់ខ្ញុំរួចរាល់ហើយ ហេតុអ្វីបានជាអ្នកទាំងឡាយក្នុងសភាធ្វើការជួយគ្នាទៀត
ទោហា 180
ग्रह ग्रहीत पुनि बात बस तेहि पुनि बीछी मार।तेहि पिआइअ बारुनी कहहु काह उपचार।।180।।
graha grahīta puni bāta basa tehi puni bīchī māra |tehi piāia bārunī kahahu kāha upacāra ||180||
អ្នកដែលត្រូវខ្មោចចូលស្រេចហើយ ហើយក៏ត្រូវជំងឺខ្យល់ ហើយក៏ត្រូវពពកខ្ទាត បើឲ្យផឹកស្រា ចូរប្រាប់ខ្ញុំ នោះជាឱសថអ្វី?
ចៅបៃ 181.1-4
कैकइ सुअन जोगु जग जोई।चतुर बिरंचि दीन्ह मोहि सोई।।
दसरथ तनय राम लघु भाई।दीन्हि मोहि बिधि बादि बड़ाई।।
तुम्ह सब कहहु कढ़ावन टीका।राय रजायसु सब कहँ नीका।।
उतरु देउँ केहि बिधि केहि केही।कहहु सुखेन जथा रुचि जेही।।
मोहि कुमातु समेत बिहाई।कहहु कहिहि के कीन्ह भलाई।।
मो बिनु को सचराचर माहीं।जेहि सिय रामु प्रानप्रिय नाहीं।।
परम हानि सब कहँ बड़ लाहू।अदिनु मोर नहि दूषन काहू।।
संसय सील प्रेम बस अहहू।सबुइ उचित सब जो कछु कहहू।।
kaikai suana jogu jaga joī |catura biraṁci dīnha mohi soī ||
dasaratha tanaya rāma laghu bhāī |dīnhi mohi bidhi bādi baṛāī ||
tumha saba kahahu kaṛhāvana ṭīkā |rāya rajāyasu saba kahã nīkā ||
utaru deũ kehi bidhi kehi kehī |kahahu sukhena jathā ruci jehī ||
mohi kumātu sameta bihāī |kahahu kahihi ke kīnha bhalāī ||
mo binu ko sacarācara māhīṁ |jehi siya rāmu prānapriya nāhīṁ ||
parama hāni saba kahã baṛa lāhū |adinu mora nahi dūṣana kāhū ||
saṁsaya sīla prema basa ahahū |sabui ucita saba jo kachu kahahū ||
ភាពសំណាងណាក្នុងពិភពលោកដែលសមគួរដល់បុត្រនៃកៃកេយី ព្រះព្រហ្មដ៏ឆ្នៃប្រដាប់បានប្រទានដល់ខ្ញុំនូវសេចក្តីនោះចំៗ ការជាបុត្រនៃទសរថ និងជាប្អូនប្រុសនៃព្រះរាម ភាពអស្ចារ្យនេះ ព្រះបុរោជក៏បានប្រទានដល់ខ្ញុំដោយឥតប្រយោជន៍ អ្នកទាំងអស់គ្នាត្រូវប្រាប់ឲ្យខ្ញុំទទួលនិមិត្តរាជាភិសេក ព្រះរាជបញ្ញត្តិរបស់ព្រះរាជាក៏ល្អនៅក្នុងភ្នែករបស់គ្រប់គ្នា ខ្ញុំគួរតបដោយវិធីណា ដល់នរណា អ្នកទាំងអស់គ្នាចូរនិយាយដោយសេរីតាមចំណង់ចំណូលចិត្ត លើកលែងខ្ញុំនិងមាតាអាក្រក់របស់ខ្ញុំចេញ ចូរប្រាប់ខ្ញុំថា នរណានឹងនិយាយថានរណាបានធ្វើការល្អ លើកលែងខ្ញុំចេញ នរណាមានក្នុងពិភពលោកទាំងអស់ ទាំងចលននិងអចលន ដែលព្រះសីតា និងព្រះរាមមិនជាទីស្រឡាញ់ដូចជីវិត អ្វីដែលជាការបាត់បង់អធិកប្រសើរបំផុតដល់គ្រប់គ្នា គឺជាការរកប្រយោជន៍ដ៏ធំដល់ខ្ញុំ នេះជាជោគវាសនាអាក្រក់របស់ខ្ញុំផ្ទាល់ មិនមានកំហុសរបស់នរណាទេ អ្នកទាំងអស់គ្នាកំពុងនិយាយដោយសេចក្តីសង្ស័យ សេចក្តីសុជិត និងសេចក្តីស្រឡាញ់ អ្វីៗដែលអ្នកនិយាយទាំងអស់គឺសមរម្យ
ទោហា 181
राम मातु सुठि सरलचित मो पर प्रेमु बिसेषि।कहइ सुभाय सनेह बस मोरि दीनता देखि।।181।।
rāma mātu suṭhi saralacita mo para premu biseṣi |kahai subhāya saneha basa mori dīnatā dekhi ||181||
មាតារបស់រាមមានចិត្តសាមញ្ញខ្លាំងណាស់ ហើយមានសេចក្តីស្រឡាញ់ពិសេសចំពោះខ្ញុំ។ នាងនិយាយដោយធម្មជាតិ ហើយបានជាប់ជំពាក់ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ នៅពេលឃើញភាពទាបទាបរបស់ខ្ញុំ។
ចៅបៃ 182.1-4
गुर बिबेक सागर जगु जाना।जिन्हहि बिस्व कर बदर समाना।।
मो कहँ तिलक साज सज सोऊ।भएँ बिधि बिमुख बिमुख सबु कोऊ।।
परिहरि रामु सीय जग माहीं।कोउ न कहिहि मोर मत नाहीं।।
सो मैं सुनब सहब सुखु मानी।अंतहुँ कीच तहाँ जहँ पानी।।
डरु न मोहि जग कहिहि कि पोचू।परलोकहु कर नाहिन सोचू।।
एकइ उर बस दुसह दवारी।मोहि लगि भे सिय रामु दुखारी।।
जीवन लाहु लखन भल पावा।सबु तजि राम चरन मनु लावा।।
मोर जनम रघुबर बन लागी।झूठ काह पछिताउँ अभागी।।
gura bibeka sāgara jagu jānā |jinhahi bisva kara badara samānā ||
mo kahã tilaka sāja saja soū |bhaẽ bidhi bimukha bimukha sabu koū ||
parihari rāmu sīya jaga māhīṁ |kou na kahihi mora mata nāhīṁ ||
so maiṁ sunaba sahaba sukhu mānī |aṁtahũ kīca tahā̃ jahã pānī ||
ḍaru na mohi jaga kahihi ki pocū |paralokahu kara nāhina socū ||
ekai ura basa dusaha davārī |mohi lagi bhe siya rāmu dukhārī ||
jīvana lāhu lakhana bhala pāvā |sabu taji rāma carana manu lāvā ||
mora janama raghubara bana lāgī |jhūṭha kāha pachitāũ abhāgī ||
ពិភពលោកស្គាល់គ្រូរបស់ខ្ញុំថាជាមហាសមុទ្រនៃប្រាជ្ញា ដែលចក្រវាឡទាំងមូលមិនធំជាងផលពុទ្រាក្នុងបាដៃរបស់លោកឡើយ សូម្បីតែលោកក៏បានត្រៀមរៀបចំពិធីរាជាភិសេកសម្រាប់ខ្ញុំ នៅពេលវាសនាបែរខ្នង មនុស្សទាំងអស់ក៏បែរខ្នងដែរ ក្រៅពីព្រះរាមនិងព្រះសីតា នៅក្នុងពិភពលោកនេះមិនមាននរណាម្នាក់នឹងមិននិយាយថានេះជាការរៀបចំផ្ទាល់របស់ខ្ញុំឡើយ ខ្ញុំនឹងស្តាប់ហើយស៊ូទ្រាំ រាប់ថាជារីករាយ ដ្បិតនៅទីបញ្ចប់ ទីណាមានទឹក ទីនោះក៏មានភក់ ខ្ញុំមិនខ្លាចថាពិភពលោកនឹងហៅថាខ្ញុំអាក្រក់ ហើយខ្ញុំក៏មិនបារម្ភអំពីលោកក្រោយដែរ មានតែភ្លើងព្រៃដែលមិនអាចទ្រាំបានមួយប៉ុណ្ណោះដែលនៅក្នុងចិត្តរបស់ខ្ញុំ គឺថាដោយសារខ្ញុំ ព្រះសីតានិងព្រះរាមបានក្លាយជាទុក្ខ លក្ស្មណៈបានទទួលរង្វាន់ពិតប្រាកដនៃជីវិត ដ្បិតលោកបានលះបង់អ្វីទាំងអស់ហើយផ្តេកចិត្តលើព្រះបាទព្រះរាម ការកើតរបស់ខ្ញុំគឺដើម្បីនិរទេសរឃុពរទៅកាន់ព្រៃ អ្នកជោគទៅជាខ្ញុំ ហេតុអ្វីត្រូវសោកស្តាយឥតប្រយោជន៍
ទោហា 182
आपनि दारुन दीनता कहउँ सबहि सिरु नाइ।देखें बिनु रघुनाथ पद जिय कै जरनि न जाइ।।182।।
āpani dāruna dīnatā kahaũ sabahi siru nāi |dekheṁ binu raghunātha pada jiya kai jarani na jāi ||182||
ក្រាបថ្វាយបង្គំទៅលើអ្នកទាំងអស់ ខ្ញុំសូមថ្លែងអំពីសេចក្តីទុក្ខលំបាការអាណិតអាសូរដ៏សាហាវរបស់ខ្លួនឯងថា បើមិនបានឃើញព្រះបាទៃរបស់ព្រះរាម ព្រះអម្ចាស់នៃរាគូ ការឆេះរោលរាលក្នុងចិត្តរបស់ខ្ញុំនឹងមិនរលត់ទៅវិញឡើយ។
ចៅបៃ 183.1-4
आन उपाउ मोहि नहि सूझा।को जिय कै रघुबर बिनु बूझा।।
एकहिं आँक इहइ मन माहीं।प्रातकाल चलिहउँ प्रभु पाहीं।।
जद्यपि मैं अनभल अपराधी।भै मोहि कारन सकल उपाधी।।
तदपि सरन सनमुख मोहि देखी।छमि सब करिहहिं कृपा बिसेषी।।
सील सकुच सुठि सरल सुभाऊ।कृपा सनेह सदन रघुराऊ।।
अरिहुक अनभल कीन्ह न रामा।मैं सिसु सेवक जद्यपि बामा।।
तुम्ह पै पाँच मोर भल मानी।आयसु आसिष देहु सुबानी।।
जेहिं सुनि बिनय मोहि जनु जानी।आवहिं बहुरि रामु रजधानी।।
āna upāu mohi nahi sūjhā |ko jiya kai raghubara binu būjhā ||
ekahiṁ ā̃ka ihai mana māhīṁ |prātakāla calihaũ prabhu pāhīṁ ||
jadyapi maiṁ anabhala aparādhī |bhai mohi kārana sakala upādhī ||
tadapi sarana sanamukha mohi dekhī |chami saba karihahiṁ kṛpā biseṣī ||
sīla sakuca suṭhi sarala subhāū |kṛpā saneha sadana raghurāū ||
arihuka anabhala kīnha na rāmā |maiṁ sisu sevaka jadyapi bāmā ||
tumha pai pā̃ca mora bhala mānī |āyasu āsiṣa dehu subānī ||
jehiṁ suni binaya mohi janu jānī |āvahiṁ bahuri rāmu rajadhānī ||
ខ្ញុំមិនអាចគិតឃើញមធ្យោបាយផ្សេងទៀតឡើយ។ នរណាហ្នឹងដឹងអ្វីដែលនៅក្នុងចិត្ត នៅលើព្រះរាម? សេចក្តីសម្រេចចិត្តតែមួយប៉ុណ្ណោះគង់នៅក្នុងចិត្តរបស់ខ្ញុំ ថាពេលព្រឹកភ្លឺ ខ្ញុំនឹងទៅរកព្រះអង្គ។ ទោះបីជាខ្ញុំជាអ្នកបាបអាក្រក់ ហើយទុក្ខសោកទាំងអស់នេះកើតឡើងពីព្រោះខ្ញុំក៏ដោយ ក៏ដោយឡែក ព្រះអង្គបានឃើញខ្ញុំមកសូមទីពឹង នឹងទ្រង់អភ័យទោសទាំងអស់ ហើយប្រោសព្រះគុណពិសេសដល់ខ្ញុំ។ ព្រះរាជានៃរាជវង្សរាហូ ទ្រង់ស្លូតភ្លឺវ ប្រកបដោយសភាពសាមញ្ញបរិសុទ្ធ ជាទីលំនៅនៃការអាណិតអាសូរនិងសេចក្តីស្រឡាញ់។ ព្រះរាមមិនដែលធ្វើបាបសូម្បីតែសត្រូវ ហើយខ្ញុំជាកូននិងបំពេញការរបស់ព្រះអង្គ ទោះបីជាខ្ញុំអាក្រក់ក៏ដោយ។ អ្នកទាំងឡាយចូរយល់ថានេះជាប្រយោជន៍ដល់ខ្ញុំ ហើយចូរប្រទានការអនុញ្ញាតនិងពរដល់ខ្ញុំ ដោយពាក្យសំដីថ្លៃថ្លា។ ដើម្បីឱ្យព្រះរាមបានឮសេចក្តីទូលព្រះបរមរាជាឲ្យដឹងថាខ្ញុំជាមនុស្សរបស់ព្រះអង្គ ហើយសូមព្រះអង្គត្រឡប់មករាជធានីវិញ។
ទោហា 183
जद्यपि जनमु कुमातु तें मैं सठु सदा सदोस।आपन जानि न त्यागिहहिं मोहि रघुबीर भरोस।।183।।
jadyapi janamu kumātu teṁ maiṁ saṭhu sadā sadosa |āpana jāni na tyāgihahiṁ mohi raghubīra bharosa ||183||
ទោះបីជាខ្ញុំកើតចេញពីម្តាយអាក្រក់ ហើយខ្ញុំជាមនុស្សអាក្រក់ ដែលពោរពេញដោយកំហុសជានិច្ចកាលក៏ដោយ ខ្ញុំពឹងផ្អែកលើវីរបុរសនៃរាជវង្សរគុ ព្រះអង្គនឹងទទួលស្គាល់ខ្ញុំថាជារបស់ព្រះអង្គ ហើយនឹងមិនបោះបង់ខ្ញុំទេ
ចៅបៃ 184.1-4
भरत बचन सब कहँ प्रिय लागे।राम सनेह सुधाँ जनु पागे।।
लोग बियोग बिषम बिष दागे।मंत्र सबीज सुनत जनु जागे।।
मातु सचिव गुर पुर नर नारी।सकल सनेहँ बिकल भए भारी।।
भरतहि कहहि सराहि सराही।राम प्रेम मूरति तनु आही।।
तात भरत अस काहे न कहहू।प्रान समान राम प्रिय अहहू।।
जो पावँरु अपनी जड़ताई।तुम्हहि सुगाइ मातु कुटिलाई।।
सो सठु कोटिक पुरुष समेता।बसिहि कलप सत नरक निकेता।।
अहि अघ अवगुन नहि मनि गहई।हरइ गरल दुख दारिद दहई।।
bharata bacana saba kahã priya lāge |rāma saneha sudhā̃ janu pāge ||
loga biyoga biṣama biṣa dāge |maṁtra sabīja sunata janu jāge ||
mātu saciva gura pura nara nārī |sakala sanehã bikala bhae bhārī ||
bharatahi kahahi sarāhi sarāhī |rāma prema mūrati tanu āhī ||
tāta bharata asa kāhe na kahahū |prāna samāna rāma priya ahahū ||
jo pāvãru apanī jaṛatāī |tumhahi sugāi mātu kuṭilāī ||
so saṭhu koṭika puruṣa sametā |basihi kalapa sata naraka niketā ||
ahi agha avaguna nahi mani gahaī |harai garala dukha dārida dahaī ||
ពាក្យរបស់ភរត បានធ្វើឱ្យអ្នកទាំងពួងពេញចិត្ត ដូចជាត្រូវបានជ្រាបដោយអមតៈនៃការស្រឡាញ់ចំពោះរាម ប្រជារាស្ត្រដែលត្រូវបានដុតកំដៅដោយពិសដ៏ខ្លាំងនៃការបែកបាក់ ហាក់ដូចជារស់ឡើងវិញពេលបានស្តាប់ពាក្យទាំងនេះ ដូចជាមន្តអាគមដែលមានព្យញ្ជនៈពូជត្រូវបានសូត្រឡើង ព្រះមាតាទាំងឡាយ អធិការបតី គ្រូ និងបុរសស្ត្រីទាំងអស់ក្នុងទីក្រុង ត្រូវបានគ្របសង្កត់ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់យ៉ាងខ្លាំង ពួកគេសរសើរភរតម្ដងៗថា រូបកាយរបស់អ្នកគឺជារូបភាពនៃការស្រឡាញ់ចំពោះរាម ភរតជាទីស្រឡាញ់ ហេតុអ្វីអ្នកមិនគួរនិយាយបែបនេះ អ្នកជាទីស្រឡាញ់របស់រាមដូចជាជីវិតរបស់ទ្រង់ដែរ មនុស្សអាក្រក់ណាមួយ ដោយភាពល្ងង់ខ្លៅរបស់ខ្លួន ច្រៀងថាអ្នកមានភាពអាក្រក់ដូចម្តាយរបស់អ្នក មនុស្សពាលនោះ ព្រមទាំងវង្សត្រកូលដប់លានជំនាន់ នឹងត្រូវគង់នៅក្នុងឋាននរករយៈកប្ប ត្បូងមិនទទួលយកបាបនិងគុណអាក្រក់របស់ពស់ទេ ប៉ុន្តែវាបំបែកពិសនិងឆេះបំផ្លាញទុក្ខនិងភាពក្រីក្រ
ទោហា 184
अवसि चलिअ बन रामु जहँ भरत मंत्रु भल कीन्ह।सोक सिंधु बूड़त सबहि तुम्ह अवलंबनु दीन्ह।।184।।
avasi calia bana rāmu jahã bharata maṁtru bhala kīnha |soka siṁdhu būṛata sabahi tumha avalaṁbanu dīnha ||184||
យើងទាំងអស់គ្នាត្រូវទៅកាន់ព្រៃដែលព្រះរាមស្ថិតនៅជាក់ជាមិនខាន ភរតៈបានផ្ដល់ឱវាទដ៏ល្អ យើងទាំងអស់គ្នាកំពុងលិចលង់ក្នុងមហាសមុទ្រនៃសេចក្ដីទុក្ខសោក ហើយអ្នកបានផ្ដល់ទីពឹងដល់យើង
ចៅបៃ 185.1-4
भा सब कें मन मोदु न थोरा।जनु घन धुनि सुनि चातक मोरा।।
चलत प्रात लखि निरनउ नीके।भरतु प्रानप्रिय भे सबही के।।
मुनिहि बंदि भरतहि सिरु नाई।चले सकल घर बिदा कराई।।
धन्य भरत जीवनु जग माहीं।सीलु सनेहु सराहत जाहीं।।
कहहि परसपर भा बड़ काजू।सकल चलै कर साजहिं साजू।।
जेहि राखहिं रहु घर रखवारी।सो जानइ जनु गरदनि मारी।।
कोउ कह रहन कहिअ नहिं काहू।को न चहइ जग जीवन लाहू।।
bhā saba keṁ mana modu na thorā |janu ghana dhuni suni cātaka morā ||
calata prāta lakhi niranau nīke |bharatu prānapriya bhe sabahī ke ||
munihi baṁdi bharatahi siru nāī |cale sakala ghara bidā karāī ||
dhanya bharata jīvanu jaga māhīṁ |sīlu sanehu sarāhata jāhīṁ ||
kahahi parasapara bhā baṛa kājū |sakala calai kara sājahiṁ sājū ||
jehi rākhahiṁ rahu ghara rakhavārī |so jānai janu garadani mārī ||
kou kaha rahana kahia nahiṁ kāhū |ko na cahai jaga jīvana lāhū ||
មិនមានភាពរីករាយតិចតួចក្នុងចិត្តរបស់គ្រប់គ្នាទេ ដូចជាបក្សីចាតកៈ និងបក្សីម៉ាក់ឃើញ ពេលបានឮសំឡេងពពករន្ទះ ពេលឃើញថាការចេញដំណើរនៅពេលព្រឹកគឺជាការតស៊ូដ៏ល្អ ភរតៈក្លាយជាទីស្រឡាញ់ជាងជីវិតរបស់គ្រប់គ្នា ថ្វាយបង្គំដល់សាស្ត្រាចារ្យ និងក្រាបថ្វាយបង្គំភរតៈ ទាំងអស់គ្នាបានលាប្រោសហើយត្រឡប់ទៅផ្ទះរៀងៗខ្លួន "ជីវិតរបស់ភរតៈក្នុងលោកនេះពិតជាមានពរ!" គ្រប់គ្នាបាននិយាយ ដោយសរសើរគុណធម៌ និងការស្រឡាញ់របស់ទ្រង់តាមផ្លូវ គ្រប់គ្នាបាននិយាយគ្នាទៅវិញទៅមកថា "មានការងារធំបានកើតឡើង" ហើយទាំងអស់ក៏ចាប់ផ្តើមរៀបចំការត្រៀមដំណើរ អ្នកណាដែលត្រូវបានបង្ការ់ឱ្យនៅរក្សាផ្ទះ ក៏មានអារម្មណ៍ដូចជាកខ្លួនកំពុងត្រូវបានកាប់ មានមនុស្សខ្លះបាននិយាយថា "មិនគួរប្រាប់ឱ្យនរណានៅក្រោយទេ នរណាក្នុងលោកនេះមិនប្រាថ្នាផលប្រយោជន៍នៃជីវិតទេ?"
ទោហា 185
जरउ सो संपति सदन सुखु सुहद मातु पितु भाइ।सनमुख होत जो राम पद करै न सहस सहाइ।।185।।
jarau so saṁpati sadana sukhu suhada mātu pitu bhāi |sanamukha hota jo rāma pada karai na sahasa sahāi ||185||
សូមឲ្យវាឆេះទៅចុះ ទ្រព្យសម្បត្តិ ផ្ទះសម្បែងនិងសេចក្តីសុខ មិត្តភក្តិ ម្តាយ ឪពុក និងបងប្អូន ដែលមិនជួយឲ្យនរណាម្នាក់បែរមករកព្រះបាទរាមដោយស្វាមុខឡើយ
ចៅបៃ 186.1-4
घर घर साजहिं बाहन नाना।हरषु हृदयँ परभात पयाना।।
भरत जाइ घर कीन्ह बिचारू।नगरु बाजि गज भवन भँडारू।।
संपति सब रघुपति कै आही।जौ बिनु जतन चलौं तजि ताही।।
तौ परिनाम न मोरि भलाई।पाप सिरोमनि साइँ दोहाई।।
करइ स्वामि हित सेवकु सोई।दूषन कोटि देइ किन कोई।।
अस बिचारि सुचि सेवक बोले।जे सपनेहुँ निज धरम न डोले।।
कहि सबु मरमु धरमु भल भाषा।जो जेहि लायक सो तेहिं राखा।।
करि सबु जतनु राखि रखवारे।राम मातु पहिं भरतु सिधारे।।
ghara ghara sājahiṁ bāhana nānā |haraṣu hṛdayã parabhāta payānā ||
bharata jāi ghara kīnha bicārū |nagaru bāji gaja bhavana bhãḍārū ||
saṁpati saba raghupati kai āhī |jau binu jatana calauṁ taji tāhī ||
tau parināma na mori bhalāī |pāpa siromani sāĩ dohāī ||
karai svāmi hita sevaku soī |dūṣana koṭi dei kina koī ||
asa bicāri suci sevaka bole |je sapanehũ nija dharama na ḍole ||
kahi sabu maramu dharamu bhala bhāṣā |jo jehi lāyaka so tehiṁ rākhā ||
kari sabu jatanu rākhi rakhavāre |rāma mātu pahiṁ bharatu sidhāre ||
ក្នុងគ្រួសារនីមួយៗគេត្រៀមរថគ្រប់ប្រភេទ ភាពរីករាយបំពេរហ្លួងព្រះហឫទ័យ ដោយការធ្វើដំណើរនឹងចាប់ផ្តើមនៅពេលព្រឹក ភរតទៅកាន់ផ្ទះហើយគិតថា ទីក្រុង សេះ ដំរី ព្រះរាជវាំង និងឃ្លាំងសម្រាប់ទុក ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់នេះជារបស់ព្រះអង្គម្ចាស់នៃរាជវង្សរគុ បើខ្ញុំទុកវាចោលហើយចេញទៅដោយមិនត្រៀមទុក នោះលទ្ធផលនឹងមិនល្អដល់ខ្ញុំទេ ការប្រព្រឹត្តការព្រមនឹងម្ចាស់គឺជាបាបធំបំផុត អ្នកដែលជាអ្នកបម្រើពិតប្រាកដគឺអ្នកដែលធ្វើប្រយោជន៍ដល់ម្ចាស់ ទោះបីជាគេត្មិះតិះដៀលរាប់លានដងក៏ដោយ គិតដូច្នេះហើយ ទ្រង់បានហៅអ្នកបម្រើដែលគួរឱ្យទុកចិត្ត ដែលមិនដែលលំបាកពីការបំពេញការទោះត្រឹមតែក្នុងក្តីសុបិន ទ្រង់បានប្រាប់គោលបំណងទាំងអស់ និងនិយាយអំពីការបំពេញការយ៉ាងល្អ ហើយបញ្ជូនអ្នកនីមួយៗទៅកន្លែងដែលស័ក្តិសម បន្ទាប់ពីបានត្រៀមរៀបរាល់ហើយ និងតាំងអ្នកយាមព្រាវហើយ ភរតបានចេញដំណើរទៅកាន់ផ្ទះនៃព្រះមាតារបស់ព្រះរាម
ទោហា 186
आरत जननी जानि सब भरत सनेह सुजान।कहेउ बनावन पालकीं सजन सुखासन जान।।186।।
ārata jananī jāni saba bharata saneha sujāna |kaheu banāvana pālakīṁ sajana sukhāsana jāna ||186||
ដោយដឹងថាមាតាទាំងឡាយរបស់ទ្រង់កំពុងទុក្ខវេទនា ហើយដោយបរិបូណ៌ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ភរតៈដ៏ឆ្លាតវ័យបានបង្គាប់ឱ្យរៀបចំអាវុធហួស និងទីអង្គ័នដ៏សុខសប្បាយ។
ចៅបៃ 187.1-4
चक्क चक्कि जिमि पुर नर नारी।चहत प्रात उर आरत भारी।।
जागत सब निसि भयउ बिहाना।भरत बोलाए सचिव सुजाना।।
कहेउ लेहु सबु तिलक समाजू।बनहिं देब मुनि रामहिं राजू।।
बेगि चलहु सुनि सचिव जोहारे।तुरत तुरग रथ नाग सँवारे।।
अरुंधती अरु अगिनि समाऊ।रथ चढ़ि चले प्रथम मुनिराऊ।।
बिप्र बृंद चढ़ि बाहन नाना।चले सकल तप तेज निधाना।।
नगर लोग सब सजि सजि जाना।चित्रकूट कहँ कीन्ह पयाना।।
सिबिका सुभग न जाहिं बखानी।चढ़ि चढ़ि चलत भई सब रानी।।
cakka cakki jimi pura nara nārī |cahata prāta ura ārata bhārī ||
jāgata saba nisi bhayau bihānā |bharata bolāe saciva sujānā ||
kaheu lehu sabu tilaka samājū |banahiṁ deba muni rāmahiṁ rājū ||
begi calahu suni saciva johāre |turata turaga ratha nāga sãvāre ||
aruṁdhatī aru agini samāū |ratha caṛhi cale prathama munirāū ||
bipra bṛṁda caṛhi bāhana nānā |cale sakala tapa teja nidhānā ||
nagara loga saba saji saji jānā |citrakūṭa kahã kīnha payānā ||
sibikā subhaga na jāhiṁ bakhānī |caṛhi caṛhi calata bhaī saba rānī ||
បុរសនិង្សតីក្នុងទីក្រុងដូចជាបក្សីចក្វា និងចក្វី រំពឹងរសៀលដោយចិត្តធ្ងន់ដោយទុក្ខ ភ្ញាក់អស់ទាំងយប់រហូតដល់ព្រឹកភ្លឺ ភរតទូលហៅអ្នកប្រឹក្សាដ៏ឆ្លាតវៃ ទ្រង់ត្រាស់ថា ចូរយកគ្រឿងរាជាភិសេកទាំងអស់ទៅជាមួយផង នៅក្នុងព្រៃយើងនឹងប្រគល់រាជ្យាធិរាជដល់ព្រះមុនីរាម ចូរទៅឆាប់ អ្នកប្រឹក្សាលឺដូចនេះក៏ថ្វាយបង្គំ ហើយរៀបចំសេះ រថ និងដំរីភ្លាម ព្រះមុនីវសិស្ឋដ៏ជាប្រមុខនៃព្រះមុនី ទ្រង់យកព្រះនាងអរុន្ធធី និងភ្លើងពិសិត្តទៅជាមួយ ទ្រង់ឡើងរថជាមុនគេ ហើយចេញដំណើរ ពួកព្រាហ្មណ៍ជាឃ្លាំងនៃតបស្ស និងតេជានុភាព ឡើងយានជាច្រើនប្រភេទ ហើយចេញដំណើរទាំងអស់ ប្រជារាស្ត្រក្នុងទីក្រុងទាំងអស់រៀបចំយានរបស់ខ្លួន ហើយធ្វើដំណើរទៅកាន់ចិត្រកូដ សម្រស់នៃស្នឹងដែលមិនអាចពណ៌នាបាន ព្រះមហេសីទាំងអស់ឡើងស្នឹងម្នាក់ៗ ហើយចេញដំណើរ
ទោហា 187
सौंपि नगर सुचि सेवकनि सादर सकल चलाइ।सुमिरि राम सिय चरन तब चले भरत दोउ भाइ।।187।।
sauṁpi nagara suci sevakani sādara sakala calāi |sumiri rāma siya carana taba cale bharata dou bhāi ||187||
ដោយប្រគល់ទីក្រុងឱ្យអ្នកបម្រើដែលស្មោះត្រង់ និងបញ្ជូនពួកគេទាំងអស់ឱ្យចេញដំណើរដោយកិត្តិយស ហើយដោយចងចាំព្រះបាទរបស់រាមនិងសីតា ភរតៈនិងប្អូនប្រុសរបស់ទ្រង់បានចេញដំណើរ។
ចៅបៃ 188.1-4
राम दरस बस सब नर नारी।जनु करि करिनि चले तकि बारी।।
बन सिय रामु समुझि मन माहीं।सानुज भरत पयादेहिं जाहीं।।
देखि सनेहु लोग अनुरागे।उतरि चले हय गय रथ त्यागे।।
जाइ समीप राखि निज डोली।राम मातु मृदु बानी बोली।।
तात चढ़हु रथ बलि महतारी।होइहि प्रिय परिवारु दुखारी।।
तुम्हरें चलत चलिहि सबु लोगू।सकल सोक कृस नहिं मग जोगू।।
सिर धरि बचन चरन सिरु नाई।रथ चढ़ि चलत भए दोउ भाई।।
तमसा प्रथम दिवस करि बासू।दूसर गोमति तीर निवासू।।
rāma darasa basa saba nara nārī |janu kari karini cale taki bārī ||
bana siya rāmu samujhi mana māhīṁ |sānuja bharata payādehiṁ jāhīṁ ||
dekhi sanehu loga anurāge |utari cale haya gaya ratha tyāge ||
jāi samīpa rākhi nija ḍolī |rāma mātu mṛdu bānī bolī ||
tāta caṛhahu ratha bali mahatārī |hoihi priya parivāru dukhārī ||
tumhareṁ calata calihi sabu logū |sakala soka kṛsa nahiṁ maga jogū ||
sira dhari bacana carana siru nāī |ratha caṛhi calata bhae dou bhāī ||
tamasā prathama divasa kari bāsū |dūsara gomati tīra nivāsū ||
បុរសនិងស្ត្រីទាំងអស់ ដោយសារតែប្រាថ្នាចង់ឃើញព្រះរាម បានចេញដំណើរដូចជាដំរីនិងគូរបស់វាដែលបានឃើញស្រះទឹក ពិចារណាថាព្រះសីតានិងព្រះរាមនៅក្នុងព្រៃ ភរតនិងសត្រុឃនបងប្អូនបានដើរដោយជើង ឃើញសេចក្តីស្រឡាញ់របស់ពួកគេ ប្រជារាស្ត្រមានចិត្តភ្ញាក់រំភើប បានចុះពីលើសេះ ដំរី និងរថ ហើយដើរតទៅ ព្រះមាតារបស់ព្រះរាមបានចូលទៅជិត បញ្ឈប់អាគារយានដែលខ្លួន ហើយនិយាយដោយសំឡេងទន់ភ្លន់ កូនអើយ សូមអង្វរឱ្យឡើងរថ បើមិនដូច្នោះទេ គ្រួសារជាទីស្រឡាញ់នឹងត្រូវទុក្ខលំបាក បើអ្នកដើរ ប្រជារាស្ត្រទាំងអស់នឹងដើរតាមផង ហើយពួកគេស្គមស្កាំងដោយទុក្ខសោក មិនអាចធ្វើដំណើរបាន ទទួលពាក្យរបស់ព្រះនាងទុកលើសិរសា ហើយក្រាបថ្វាយបង្គំលើព្រះបាទ បងប្អូនទាំងពីរបានឡើងរថនិងដើរតទៅ ថ្ងៃទីមួយបានសម្រាកនៅឆ្នេរទន្លេតមសា ហើយថ្ងៃទីពីរបានសម្រាកនៅឆ្នេរទន្លេគោមតី
ទោហា 188
पय अहार फल असन एक निसि भोजन एक लोग।करत राम हित नेम ब्रत परिहरि भूषन भोग।।188।।
paya ahāra phala asana eka nisi bhojana eka loga |karata rāma hita nema brata parihari bhūṣana bhoga ||188||
ខ្លះចិញ្ចឹមជីវិតដោយទឹកដោះគោតែម្នាក់ឯង ខ្លះទទួលទានតែផ្លែឈើ ខ្លះទទួលទានអាហារតែមួយពេលនៅពេលយប់ ដើម្បីព្រះរាម ពួកគេបានថែរក្សាសីលនិងការប្រតិបត្តិដោយខ្ជាបខ្ជួន បោះបង់គ្រឿងតុបតែងនិងសេចក្តីសុខទាំងប៉ុន្មាន
ចៅបៃ 189.1-4
सई तीर बसि चले बिहाने।सृंगबेरपुर सब निअराने।।
समाचार सब सुने निषादा।हृदयँ बिचार करइ सबिषादा।।
कारन कवन भरतु बन जाहीं।है कछु कपट भाउ मन माहीं।।
जौं पै जियँ न होति कुटिलाई।तौ कत लीन्ह संग कटकाई।।
जानहिं सानुज रामहि मारी।करउँ अकंटक राजु सुखारी।।
भरत न राजनीति उर आनी।तब कलंकु अब जीवन हानी।।
सकल सुरासुर जुरहिं जुझारा।रामहि समर न जीतनिहारा।।
का आचरजु भरतु अस करहीं।नहिं बिष बेलि अमिअ फल फरहीं।।
saī tīra basi cale bihāne |sṛṁgaberapura saba niarāne ||
samācāra saba sune niṣādā |hṛdayã bicāra karai sabiṣādā ||
kārana kavana bharatu bana jāhīṁ |hai kachu kapaṭa bhāu mana māhīṁ ||
jauṁ pai jiyã na hoti kuṭilāī |tau kata līnha saṁga kaṭakāī ||
jānahiṁ sānuja rāmahi mārī |karaũ akaṁṭaka rāju sukhārī ||
bharata na rājanīti ura ānī |taba kalaṁku aba jīvana hānī ||
sakala surāsura jurahiṁ jujhārā |rāmahi samara na jītanihārā ||
kā ācaraju bharatu asa karahīṁ |nahiṁ biṣa beli amia phala pharahīṁ ||
ព្រមទាំងអស់គ្នានៅកាន់តាមមាត់ទន្លេសៃ លុះភ្លឺងឹកក៏ចេញដំណើរ ហើយគ្រប់គ្នាបានជិតដល់ទីក្រុងស្រិង្គវេរបុរៈ និសាទបានឮដំណឹងទាំងអស់ ហើយពិចារណាក្នុងចិត្តដោយសោកសង្រេង "ភរតទៅកាន់ព្រៃដោយហេតុអ្វី ច្បាស់ជាមានការបោកប្រាស់ក្នុងចិត្ត" "បើក្នុងចិត្តមិនមានការកេង្រាស់ ហេតុអ្វីបានជាយកទ័ពទៅជាមួយផង" "គេត្រូវការសម្លាប់រាមព្រមជាមួយព្រះអនុជ ហើយគ្រងរាជ្យដោយសុខសប្បាយ ដោយគ្មានអ្វីតស៊ូ" "ភរតមិនបានយកគោលការនយោបាយមកកាន់ចិត្ត មុននេះមានការអាម៉ាស់ ឥឡូវនេះនឹងបាត់បង់ជីវិតទៀត" "ទោះបីទេវតា និងអសុរទាំងអស់ និងយុទ្ធជនទាំងអស់ បើចូលរួមគ្នា ក៏មិនអាចយកជ័យជម្នះលើរាមក្នុងសង្គ្រាមបាន" "ភរតធ្វើដូច្នេះមានអ្វីដែលគួរឆ្ងល់ លើចំណួតពិសមិនអាចមានផ្លែអមតៈបានទេ"],
ទោហា 189
अस बिचारि गुहँ ग्याति सन कहेउ सजग सब होहु।हथवाँसहु बोरहु तरनि कीजिअ घाटारोहु।।189।।
asa bicāri guhã gyāti sana kaheu sajaga saba hohu |hathavā̃sahu borahu tarani kījia ghāṭārohu ||189||
បន្ទាប់ពីគិតពិចារណាដូច្នេះហើយ គុហាបាននិយាយទៅកាន់ពួកញាតិសន្តានរបស់ខ្លួនថា សូមឲ្យអ្នកទាំងអស់គ្នាត្រូវប្រុងប្រយ័ត្នទាំងអស់គ្នា ចងទូកឲ្យជាប់ហើយលេចទឹក ហើយរារាំងច្រកចុះទូក
Frequently Asked Questions
परंपरा में मान्यता है कि भरत-चरित्र (दीनता, स्वामी-हित, राम-पद-संमुखता) का पाठ ‘भ्रांति-निवारण’ और ‘शरणागति-स्थैर्य’ देता है—मन का संशय (गुह-जैसा) शांत होकर राम-भक्ति में निश्चय बनता है, तथा परिवार/समाज के कलह में भी धर्म-बुद्धि जागती है।
सामान्य मानस-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का नाम-संपुट, तथा विनय-प्रधान प्रसंगों में ‘सियाराम मय सब जग जानी’/‘राम नाम’ का जप-संपुट जोड़ा जाता है (स्थानीय परंपरा के अनुसार)।
Ask anything about Prakarana 19 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
