Sarga 7
अमात्य-गुणवर्णनम् (The Virtues of Daśaratha’s Ministers and the Order of Governance)
बालकाण्ड
សರ್ಗ ៧ បង្ហាញរូបភាពរដ្ឋបាលនៃអយោធ្យា ក្រោមព្រះបាទទសរថ ដោយពិពណ៌នាគុណភាព និងវិន័យសីលធម៌របស់អាមាត្យ (មន្ត្រី) និងទីប្រឹក្សា។ អាមាត្យត្រូវបានសរសើរថា មានគុណធម៌ ជំនាញក្នុងមន្ត្រ-ជ្ញា (ចំណេះដឹងក្នុងការប្រឹក្សា) និងឥង្គិត-ជ្ញា (ចំណេះដឹងក្នុងការអានចេតនា) ហើយតែងតែបម្រើអ្វីដែលទាំងពេញព្រះហឫទ័យ និងមានប្រយោជន៍ដល់ព្រះមហាក្សត្រ។ បន្ទាប់មកបានបញ្ជាក់ថាមាន ៨ នាក់ គឺ ធ្រឹស្តិ ជយន្ត វិជយ សិទ្ធារថ អរថសាធក អសោក មន្ត្របាល និងសុមន្ត្រ; ហើយមានព្រះបូជាចារ្យរាជវាំងដ៏គួរគោរពខ្ពង់ខ្ពស់ វសិષ્្ឋ និងវាមទេវ ជាគ្រឹះបង្ហាញការរួមបញ្ចូលរវាងប្រាជ្ញានយោបាយ និងអំណាចពិធីវេដៈ។ មន្ត្រីទាំងនេះមានការអប់រំ សម្របសម្រួលខ្លួន សច្ចវាចា ពាក្យនិងការធ្វើស្របគ្នា មានសមត្ថភាពក្នុងទំនាក់ទំនងសង្គម ហើយក៏ចេះពង្រឹងព្រះរាជទ្រព្យ និងរៀបចំកងទ័ព។ ការគ្រប់គ្រងត្រូវបានពិពណ៌នាថា យុត្តិធម៌ និងមិនលំអៀង៖ ការផ្តន្ទាទោសទាន់ពេល និងសមស្រប ទោះដល់កូនប្រុសរបស់ខ្លួនក៏ដោយ ប៉ុន្តែមនុស្សគ្មានទោសមិនត្រូវបានបង្កគ្រោះថ្នាក់ ហើយព្រះព្រាហ្មណ៍ និងក្សត្រិយមិនត្រូវបានធ្វើឲ្យឈឺចាប់ដោយគំនិត ពាក្យ ឬអំពើ។ ដូច្នេះ ទីក្រុង និងព្រះរាជាណាចក្រមានសណ្តាប់ធ្នាប់សីលធម៌—គ្មានអ្នកកុហក គ្មានអំពើខុសក្នុងកាម និងមានសេចក្តីសុខសន្តិភាពទូទាំងដែន។ ចុងសರ್ಗបានចាត់ទុកកិត្តិយស និងការគ្រប់គ្រងដ៏មានប្រសិទ្ធភាពរបស់ព្រះបាទទសរថថា កើតពីប្រព័ន្ធមន្ត្រីនេះ—ការរក្សាសម្ងាត់ក្នុងការប្រឹក្សា ការយល់ដឹងអំពីសន្តិភាពនិងសង្គ្រាម ជំនាញសីលធម៌-នយោបាយ និងពាក្យពេចន៍ផ្អែមល្ហែម។ ព្រះតេជៈរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានប្រៀបដូចព្រះអាទិត្យរះ ហើយក៏បានលើកឡើងពីបណ្តាញស៊ើបការណ៍ ការតាំងខ្លួនក្នុងធម៌ និងអធិបតេយ្យភាពឥតគូប្រកួត។
Shlokas
Verse 1
.तस्यामात्या गुणैरासन्निक्ष्वाकोस्तु महात्मन: ।मन्त्रज्ञाश्चेङ्गितज्ञाश्च नित्यं प्रियहिते रता: ।।।।
ព្រះរាជាដ៏មហាអធិរាជនៃវង្សអិក្ស្វាគុ មានអាមាត្យដែលពោរពេញដោយគុណធម៌ ជំនាញក្នុងការផ្តល់យោបល់ និងយល់ចិត្តពីសញ្ញាខាងក្រៅ ហើយតែងតែខិតខំធ្វើអ្វីដែលទាំងពេញព្រះហឫទ័យ និងមានប្រយោជន៍ដល់ព្រះអម្ចាស់។
Verse 2
अष्टौ बभूवुर्वीरस्य तस्यामात्या यशस्विन: ।शुचयश्चानुरक्ताश्च राजकृत्येषु नित्यश: ।।।।
ព្រះរាជាដ៏ក្លាហាន និងល្បីល្បាញនោះ (ទសរថ) មានអាមាត្យប្រាំបីរូប—មានចរិតបរិសុទ្ធ និងស្មោះស្រឡាញ់ភក្ដី—តែងតែប្រកបកិច្ចការរាជ្យតាមរាជធម៌ជានិច្ច។
Verse 3
धृष्टिर्जयन्तो विजयस्सिद्धार्थो ह्यर्थसाधक: ।अशोको मन्त्रपालश्च सुमन्त्रश्चाष्टमोऽभवत् ।।।।
អាមាត្យទាំងនោះមាន ធ្រឹស្ដិ ជយន្ត វិជយ សិទ្ធារថ អរថសាធក អសោក មន្ត្របាល ហើយអាមាត្យទីប្រាំបីគឺ សុមន្ត្រ។
Verse 4
ऋत्विजौ द्वावभिमतौ तस्याऽऽस्तामृषिसत्तमौ ।वसिष्ठो वामदेवश्च मन्त्रिणश्च तथापरे ।।।।
ព្រះองค์ក៏មានព្រះបូជាចារ្យរាជ (ឫត្វិជ) ពីររូបដែលពេញព្រះហឫទ័យ ជាឥសីអធិឥសីគឺ វសិષ્ និង វាមទេវ ព្រមទាំងទីប្រឹក្សាផ្សេងៗទៀតផង។
Verse 5
विद्याविनीता ह्रीमन्त: कुशला नियतेन्द्रिया: ।श्रीमन्तश्च महात्मानश्शास्त्रज्ञा दृढविक्रमा: ।।।।कीर्तिमन्त: प्रणिहिता: यथावचनकारिण: ।तेज: क्षमायश:प्राप्ता स्मितपूर्वाभिभाषिण: ।।।।
ពួកគេមានវិជ្ជា និងវិន័យ មានអៀនខ្មាសចំពោះអំពើអធម៌ ជំនាញ និងគ្រប់គ្រងអារម្មណ៍បាន; មានសិរីសម្បត្តិ ចិត្តធំ ដឹងច្បាស់សាស្ត្រ និងក្លាហានមាំមួន។ មានកេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងប្រុងប្រយ័ត្ន ប្រព្រឹត្តតាមពាក្យសន្យា; មានតេជះ អត់ធ្មត់ និងយសសក្តិ និយាយដោយសុភាព ដោយចាប់ផ្តើមជាមួយស្នាមញញឹម។
Verse 6
विद्याविनीता ह्रीमन्त: कुशला नियतेन्द्रिया: ।श्रीमन्तश्च महात्मानश्शास्त्रज्ञा दृढविक्रमा: ।।1.7.5।। कीर्तिमन्त: प्रणिहिता: यथावचनकारिण: ।तेज: क्षमायश:प्राप्ता स्मितपूर्वाभिभाषिण: ।।1.7.6।।
ពួកគេមានវិជ្ជា និងវិន័យ មានអៀនខ្មាសចំពោះអំពើអធម៌ ជំនាញ និងគ្រប់គ្រងអារម្មណ៍បាន; មានសិរីសម្បត្តិ ចិត្តធំ ដឹងច្បាស់សាស្ត្រ និងក្លាហានមាំមួន។ មានកេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងប្រុងប្រយ័ត្ន ប្រព្រឹត្តតាមពាក្យសន្យា; មានតេជះ អត់ធ្មត់ និងយសសក្តិ និយាយដោយសុភាព ដោយចាប់ផ្តើមជាមួយស្នាមញញឹម។
Verse 7
क्रोधात्कामार्थहेतोर्वा न ब्रूयुरनृतं वच: ।तेषामविदितं किञ्चित्स्वेषु नास्ति परेषु वा ।क्रियमाणं कृतं वापि चारेणापि चिकीर्षितम् ।।।।
មិនថាដោយកំហឹង ដោយក្តីប្រាថ្នា ឬដោយចង់បានផលប្រយោជន៍ ពួកគេមិននិយាយពាក្យកុហកឡើយ។ មិនមានអ្វីមួយ—ទាំងក្នុងភាគីខ្លួនឯង ឬក្នុងភាគីសត្រូវ—ដែលមិនស្គាល់ចំពោះពួកគេ៖ អ្វីកំពុងធ្វើ អ្វីបានធ្វើរួច និងអ្វីដែលមានបំណងធ្វើ សូម្បីតាមរយៈអ្នកស៊ើបការណ៍ក៏ដោយ។
Verse 8
कुशला व्यवहारेषु सौहृदेषु परीक्षिता: ।प्राप्तकालं तु ते दण्डं धारयेयुस्सुतेष्वपि ।।।।
ពួកគេមានជំនាញក្នុងការប្រតិបត្តិការកិច្ចការពិភពលោក និងត្រូវបានសាកល្បងក្នុងមិត្តភាព។ ហើយនៅពេលសមគួរ ពួកគេនឹងអនុវត្តទណ្ឌកម្ម—សូម្បីតែក្នុងរឿងដែលពាក់ព័ន្ធនឹងកូនប្រុសរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ក៏ដោយ។
Verse 9
कोशसङ्ग्रहणे युक्ता बलस्य च परिग्रहे ।अहितं चापि पुरुषं न विहिंस्युरदूषकम् ।।।।
ពួកគេចេះប្រមូលសម្បត្តិចូលព្រះឃ្លាំង និងចេះថែរក្សាកងទ័ព។ ទោះយ៉ាងណា ពួកគេមិនធ្វើបាបសូម្បីតែមនុស្សដែលមានចិត្តអាក្រក់ ប្រសិនបើគាត់គ្មានកំហុសឡើយ។
Verse 10
वीराश्च नियतोत्साहा राजशास्त्रमनुष्ठिता: ।शुचीनां रक्षितारश्च नित्यं विषयवासिनाम् ।।।।
ពួកគេមានវីរភាព និងមានសេចក្តីព្យាយាមមិនរំខាន ប្រតិបត្តិតាមរាជសាស្ត្រ និងធម៌នៃការគ្រប់គ្រងដោយស្មោះត្រង់ ហើយតែងតែការពារប្រជាជនអ្នកសុចរិតដែលរស់នៅទូទាំងដែនដី។
Verse 11
ब्रह्म क्षत्रमहिंसन्तस्ते कोशं समपूरयन् ।सुतीक्ष्णदण्डास्संप्रेक्ष्य पुरुषस्य बलाबलम् ।।।।
ដោយមិនបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ព្រះព្រាហ្មណ៍ ឬក្សត្រីយៈ ពួកគេបំពេញព្រះឃ្លាំងឲ្យសម្បូរបែប ហើយក្រោយពេលវាយតម្លៃកម្លាំងនិងភាពខ្សោយរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ ក៏អនុវត្តទណ្ឌកម្មយ៉ាងតឹងរឹង និងមានប្រសិទ្ធភាព។
Verse 12
शुचीनामेकबुद्धीनां सर्वेषां सम्प्रजानताम् ।नासीत्पुरे वा राष्ट्रे वा मृषावादी नर: क्वचित् ।।।।
ដោយមានអ្នកគ្រប់គ្រងដែលសុចរិត និងមានចិត្តតែមួយ យល់ដឹងទូលំទូលាយចំពោះប្រជាជនទាំងអស់ នោះគ្មានទីណាទេ—ទាំងក្នុងទីក្រុងឬជនបទ—ដែលមានមនុស្សណាម្នាក់រស់ដោយពាក្យកុហក។
Verse 13
कश्चिन्न दुष्टस्तत्रासीत्परदाररतो नर: ।प्रशान्तं सर्वमेवासीद्राष्ट्रं पुरवरं च तत् ।।।।
នៅក្នុងនគរនោះ មិនមានមនុស្សអាក្រក់សូម្បីតែម្នាក់ទេ ហើយក៏មិនមានអ្នកណាដែលលោភលន់ចំពោះភរិយារបស់អ្នកដទៃដែរ។ ព្រះរាជាណាចក្រទាំងមូល ព្រមទាំងរាជធានីដ៏ប្រសើរនោះ ស្ងប់ស្ងាត់ និងមានរបៀបរៀបរយជានិច្ច។
Verse 14
सुवाससस्सुवेषाश्च ते च सर्वे सुशीलिन: ।हितार्थं च नरेन्द्रस्य जाग्रतो नयचक्षुषा ।।।।
ពួកគេទាំងអស់ស្លៀកពាក់ល្អ និងតុបតែងសមរម្យ មានចរិតល្អប្រសើរ; ដោយយក “នីតិ” ជាភ្នែក ពួកគេតែងតែភ្ញាក់ប្រុងប្រយ័ត្ន ដើម្បីសេចក្តីសុខសាន្តរបស់ព្រះមហាក្សត្រ។
Verse 15
गुरोर्गुणगृहीताश्च प्रख्याताश्च पराक्रमे ।विदेशेष्वपि विज्ञातास्सर्वतो बुद्धिनिश्चयात् ।।।।
ពួកគេបានទទួលយកគុណធម៌ពីគ្រូ និងអ្នកចាស់ទុំ ហើយល្បីល្បាញដោយវីរភាព; ដោយការសម្រេចចិត្តប្រកបដោយប្រាជ្ញានៅគ្រប់កិច្ចការ ពួកគេត្រូវបានស្គាល់សូម្បីតែនៅបរទេស។
Verse 16
सन्धिविग्रहतत्त्वज्ञा: प्रकृत्या सम्पदान्विता: ।।।।मन्त्रसंवरणे शक्ताश्श्लक्ष्णास्सूक्ष्मासु बुद्धिषु ।नीतिशास्त्रविशेषज्ञास्सततं प्रियवादिन: ।।।।
ពួកគេចេះដឹងច្បាស់អំពីសច្ចធម៌នៃសន្ធិ និងវិគ្រៈ គឺការចងសម្ព័ន្ធ និងការប្រឆាំង; តាមធម្មជាតិមានសម្បត្តិសមបូរ អាចរក្សាការពិគ្រោះយោបល់ជាសម្ងាត់ មានប្រាជ្ញាល្អិតល្អន់ជ្រាលជ្រៅ ជាអ្នកជំនាញនីតិ-សាស្ត្រ ហើយតែងនិយាយពាក្យផ្អែមល្ហែម។
Verse 17
सन्धिविग्रहतत्त्वज्ञा: प्रकृत्या सम्पदान्विता: ।।1.7.16।।मन्त्रसंवरणे शक्ताश्श्लक्ष्णास्सूक्ष्मासु बुद्धिषु ।नीतिशास्त्रविशेषज्ञास्सततं प्रियवादिन: ।।1.7.17।।
ពួកគេចេះដឹងច្បាស់អំពីសច្ចធម៌នៃសន្ធិ និងវិគ្រៈ គឺការចងសម្ព័ន្ធ និងការប្រឆាំង; តាមធម្មជាតិមានសម្បត្តិសមបូរ អាចរក្សាការពិគ្រោះយោបល់ជាសម្ងាត់ មានប្រាជ្ញាល្អិតល្អន់ជ្រាលជ្រៅ ជាអ្នកជំនាញនីតិ-សាស្ត្រ ហើយតែងនិយាយពាក្យផ្អែមល្ហែម។
Verse 18
ईदृशैस्तैरमात्यैस्तु राजा दशरथोऽनघ: ।उपपन्नो गुणोपेतैरन्वशासद्वसुन्धराम् ।।।।
ដោយមានអាមាត្យដូច្នេះ ដែលពោរពេញដោយគុណធម៌នៅជុំវិញ ព្រះបាទទសរថ អ្នកគ្មានមន្ទិល បានគ្រប់គ្រងផែនដីដោយរបៀបរៀបរយត្រឹមត្រូវ។
Verse 19
अवेक्षमाणश्चारेण प्रजा धर्मेण रञ्जयन् ।प्रजानां पालनं कुर्वन्नधर्मान्परिवर्जयन् ।।।।विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु वदान्यस्सत्यसङ्गर: ।स तत्र पुरुषव्याघ्रश्शशास पृथिवीमिमाम् ।।।।
ព្រះองค์តែងសង្កេតតាមរយៈអ្នកស៊ើបការណ៍ និងទូត បម្រុងការពារប្រជាជន ធ្វើឲ្យពួកគេរីករាយដោយធម៌ ហើយជៀសវាងអធម៌។ ព្រះองค์ល្បីល្បាញក្នុងលោកទាំងបីថាជាអ្នកសប្បុរស និងមាំមួនក្នុងសច្ចៈ។ ព្រះបុរសព្យាឃ្រ នោះបានគ្រប់គ្រងផែនដីនេះនៅអយោធ្យា តាមរាជធម៌។
Verse 20
अवेक्षमाणश्चारेण प्रजा धर्मेण रञ्जयन् ।प्रजानां पालनं कुर्वन्नधर्मान्परिवर्जयन् ।।1.7.19।। विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु वदान्यस्सत्यसङ्गर: ।स तत्र पुरुषव्याघ्रश्शशास पृथिवीमिमाम् ।।1.7.20।।
ព្រះองค์តែងសង្កេតតាមរយៈអ្នកស៊ើបការណ៍ និងទូត បម្រុងការពារប្រជាជន ធ្វើឲ្យពួកគេរីករាយដោយធម៌ ហើយជៀសវាងអធម៌។ ព្រះองค์ល្បីល្បាញក្នុងលោកទាំងបីថាជាអ្នកសប្បុរស និងមាំមួនក្នុងសច្ចៈ។ ព្រះបុរសព្យាឃ្រ នោះបានគ្រប់គ្រងផែនដីនេះនៅអយោធ្យា តាមរាជធម៌។
Verse 21
नाध्यगच्छद्विशिष्टं वा तुल्यं वा शत्रुमात्मन: ।मित्रवान्नतसामन्त: प्रतापहतकण्टक: ।।।।स शशास जगद्राजा दिवं देवपतिर्यथा ।
ព្រះអង្គមិនបានជួបសត្រូវណាដែលលើសលប់ ឬស្មើនឹងព្រះអង្គឡើយ។ ព្រះអង្គសម្បូរដោយមិត្តភក្តិ និងសម្ព័ន្ធមិត្ត ព្រះមហាក្សត្រជិតខាងបានទន់ភ្លន់ចុះចូល ហើយសត្រូវដូចមុតកន្ទុយត្រូវបានបំបាក់ដោយព្រះបារមី។ ព្រះរាជាអធិរាជនៃលោកបានគ្រប់គ្រងដូចព្រះឥន្ទ្រា ម្ចាស់ទេវតា គ្រប់គ្រងស្ថានសួគ៌។
Verse 22
तैर्मन्त्रिभिर्मन्त्रहिते नियुक्तैर्वृतोऽनुरक्तै: कुशलैस्समर्थै: ।स पार्थिवो दीप्तिमवाप युक्तस्तेजोमयैर्गोभिरिवोदितोऽर्क: ।।।।
ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយមន្ត្រីដែលតែងតាំងឡើងសម្រាប់ការប្រឹក្សាដែលជាប្រយោជន៍ដល់ព្រះអង្គ—ស្មោះត្រង់ ជំនាញ និងមានសមត្ថភាព—ហេតុនេះព្រះអង្គបានទទួលពន្លឺកិត្តិយស រលោងដូចព្រះអាទិត្យរះដែលពោរពេញដោយកាំរស្មីភ្លឺចែងចាំង។
Verse 23
ព្រះអង្គមិនបានជួបសត្រូវណាដែលលើសលប់ ឬស្មើនឹងព្រះអង្គឡើយ។ ព្រះអង្គសម្បូរដោយមិត្តភក្តិ និងសម្ព័ន្ធមិត្ត ព្រះមហាក្សត្រជិតខាងបានទន់ភ្លន់ចុះចូល ហើយសត្រូវដូចមុតកន្ទុយត្រូវបានបំបាក់ដោយព្រះបារមី។ ព្រះរាជាអធិរាជនៃលោកបានគ្រប់គ្រងដូចព្រះឥន្ទ្រា ម្ចាស់ទេវតា គ្រប់គ្រងស្ថានសួគ៌។
Frequently Asked Questions
The sarga formalizes the ethical tension of governance—how to impose stringent punishment (daṇḍa) while remaining non-injurious to protected social orders and never punishing the innocent—by insisting on examination of a person’s strength/weakness and guilt before coercive action.
Legitimate sovereignty is shown as systems-based dharma: a king’s glory depends on virtuous institutions—truthful, educated, self-restrained ministers who protect subjects, preserve confidentiality, discern peace and war, and align policy with welfare rather than impulse.
Rather than a travel geography, the chapter highlights the cultural infrastructure of Ayodhyā’s court: the rāṣṭra/pura (kingdom and capital), the kośa (treasury), cāra (intelligence network), and the priestly establishment (Vasiṣṭha, Vāmadeva) that anchors political authority in ritual and law.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.