
चित्रकूटवर्णनम् (Description of Chitrakūṭa) / Rama Shows Sita Chitrakuta
अयोध्याकाण्ड
សರ್ಗ ៩៤ ជាការពិពណ៌នាដ៏បន្តបន្ទាប់អំពីបរិស្ថាន និងសីលធម៌។ ព្រះរាម ដែលបានស្នាក់នៅលើភ្នំចិត្រកូដយូរមកហើយ និងស្រឡាញ់ជីវិតព្រៃ យកចិត្តទុកដាក់ធ្វើឲ្យព្រះនាងសីតាពេញចិត្ត (ព្រមទាំងធ្វើចិត្តខ្លួនឲ្យស្ងប់) ដោយនាំព្រះនាងទៅមើល “ចិត្រកូដដ៏អស្ចារ្យ” ដូចព្រះឥន្ទ្របង្ហាញអ чуд្យដល់ព្រះនាងសចី។ ព្រះរាមបកស្រាយថា ការនិរទេសមិនមែនជាទុក្ខផ្លូវចិត្តទេ បើប្រៀបនឹងសោភ័ណភាពនៃភ្នំនេះ។ ព្រះរាមរៀបរាប់លក្ខណៈនានា៖ កំពូលភ្នំភ្លឺរលោងដូចរ៉ែ សត្វព្រៃមិនមានសត្រូវភាព ព្រៃដុះក្រាស់ដោយដើមឈើមានផ្កា និងផ្លែ។ សញ្ញានៃការលំហែ—សម្លៀកបំពាក់ និងដាវព្យួរលើមែកឈើ—បញ្ជាក់ន័យអំពីការមានវត្តមានរបស់កិន្នរ និងវិទ្យាធារី។ ទឹកជ្រោះ ប្រភពទឹក និងខ្យល់ក្រអូបពីរូងភ្នំ បង្កើតការយល់ដឹងតាមអារម្មណ៍ទាំងមើល ក្លិន និងសំឡេង។ ជាមួយនឹងការពិពណ៌នាអារម្មណ៍នេះ មានពាក្យស្តីពីធម៌ផងដែរ៖ ព្រះរាមបញ្ជាក់ថា ការរស់នៅទីនេះជាមួយព្រះនាងសីតា និងព្រះលក្ខមណ៍ អាចលុបបំបាត់សោកសៅ។ ព្រះអង្គលើកឡើង “ផលពីរប្រការ” នៃការរស់នៅព្រៃ—បំពេញកាតព្វកិច្ចចំពោះព្រះបិតាដោយសេចក្តីសុចរិត និងនាំសេចក្តីរីករាយដល់ព្រះភរត។ ចុងសర్గ លើកតម្កើងជីវិតព្រៃថា ដូចអម្រឹតសម្រាប់សុខុមាលភាពក្រោយមរណៈរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ហើយពិពណ៌នាចិត្រកូដថា លើសគំរូស្ថានសួគ៌ក្នុងភាពសម្បូរបែបនៃឫស ផ្លែ និងទឹក។
Verses 1-2
दीर्घकालोषित स्तस्मिन्गिरौ गिरिवनप्रियः ।वैदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन्स्वं च चित्तं विलोभयन् ॥१॥अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत् ।भार्याममरसङ्काश श्शचीमिव पुरन्दरः ॥२॥
ដោយបានស្នាក់នៅលើភ្នំនោះយូរមកហើយ ព្រះរាម ដែលស្រឡាញ់ភ្នំ និងព្រៃឈើ ប្រាថ្នាឲ្យវៃទេហីរីករាយ និងឲ្យចិត្តរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ក៏រីករាយដែរ។ បន្ទាប់មក ព្រះរាមជាព្រះរាជបុត្ររបស់ទសរថ ដែលភ្លឺរលោងដូចទេវតា បានបង្ហាញដល់ព្រះមហេសីនូវចិត្រកូដដ៏អស្ចារ្យ ដូចពុរន្ទរ (ឥន្ទ្រ) បានបង្ហាញដល់សចីដូច្នោះ។
Verse 3
न राज्याद्भ्रंशनं भद्रे न सुहृद्भिर्विनाभवः ।मनो मे बाधते दृष्ट्वा रमणीयमिमं गिरिम् ॥३॥
ឱ នាងដ៏សុភាព ពេលខ្ញុំបានឃើញភ្នំដ៏រីករាយនេះ ចិត្តខ្ញុំមិនត្រូវទុក្ខបៀតបៀនឡើយ ទាំងដោយការបាត់បង់រាជ្យ និងដោយការបែកចេញពីមិត្តសហាយ។
Verse 4
पश्येममचलं भद्रे नानाद्विजगणायुतम् ।शिखरैः खमिवोद्विद्धैर्धातुमद्भिर्विभूषितम् ॥४॥
ឱ នាងដ៏ជាមង្គល សូមមើលភ្នំនេះ—ពោរពេញដោយហ្វូងបក្សីជាច្រើនប្រភេទ ហើយតុបតែងដោយកំពូលភ្នំសម្បូរធាតុរ៉ែ ដែលហាក់ដូចជាចាក់បំបែកមេឃ។
Verses 5-6
केचिद्रजतसङ्काशाः केचित्क्षतजसंनिभाः ।पीतमाञ्जिष्टवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभाः ॥५॥पुष्यार्ककेतकाभाश्च केचिज्ज्योतीरसप्रभाः ।विराजन्तेऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिताः ॥६॥
តំបន់នានានៃភ្នំដ៏ខ្ពស់នេះ ដែលត្រូវបានតុបតែងដោយរ៉ែវិចិត្រ កំពុងរុងរឿងដោយពណ៌ជាច្រើនប្រភេទ - ខ្លះដូចប្រាក់ ខ្លះដូចពណ៌ឈាម ខ្លះដូចពណ៌ល្បិច ខ្លះទៀតរន្ទះដូចត្បូងថ្លៃថ្លា ខ្លះទៀតភ្លឺដូចពេជ្រ ព្រះអាទិត្យ ឬផ្កាកេតកា និងខ្លះទៀតភ្លឺរន្ទះដូចបារ៉ែ។
Verse 7
नानामृगगणद्वीपितरर्क्ष्वृक्षगणैर्वुतः ।अदुष्टैर्भात्ययं शैलो बहुपक्षिसमायुतः ॥७॥
ភ្នំនេះភ្លឺរលោង ពោរពេញដោយបក្សីជាច្រើន និងត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយហ្វូងសត្វព្រៃនានា—ខ្លា ខ្លាឃ្មុំ និងខ្លាឃ្មុំ—ដែលនៅទីនេះហាក់ដូចជាស្ងប់ស្ងាត់ មិនមានភាពសាហាវឡើយ។
Verses 8-10
आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः ।अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक वेणुभिः ॥८॥काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा ।बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः ॥९॥पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः ।एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः ॥१०॥
ភ្នំនេះពោរពេញដោយដើមឈើជាច្រើន ដូចជា ស្វាយ ជាំប៊ូ អសនៈ លោធ្រៈ ព្រីយាលៈ ខ្នុរ ធវៈ អង្គោលៈ ទិនិឝៈដ៏ល្អ បិល្វៈ ទិន្ទុកៈ និងឫស្សី; ហើយក៏មាន កាស្មរយៈ អរិଷ្ដៈ វរុណៈ មធូកៈ ទិលកៈ; បដរី អាមលកៈ នីបៈ ដើមវេត្រ (ឈើអំពៅ/រ៉តាំង) ធន្វនៈ និងបីជកៈ—ទាំងអស់មានផ្កា មានផ្លែច្រើន មានម្លប់ និងគួរឲ្យរីករាយ។ ដូច្នេះ ភ្នំនេះរុងរឿងដោយសិរីសោភា។
Verse 11
शैलप्रस्थेषु रम्येषु पश्येमान् रोमहर्षणान् ।किन्नरान् द्वन्द्वशो भद्रे रममाणान्मनस्विनः ॥११॥
ឱ ស្រីសុភាព! សូមមើល—លើលានថ្មដ៏ស្រស់ស្អាតទាំងនេះ មានពួកគិន្នរ (Kinnara) ចិត្តក្លាហាន ជាគូៗ កំពុងលេងសប្បាយ ឲ្យកើតអារម្មណ៍អស្ចារ្យរំភើប។
Verse 12
शाखावसक्तान् खड्गांश्च प्रवराण्यम्बराणि च ।पश्य विद्याधरस्त्रीणां क्रीडोद्धेशान्मनोरमान् ॥१२॥
សូមមើលទីលានកម្សាន្តដ៏រីករាយរបស់ស្ត្រីវិទ្យាធរ (Vidyādhara)—ដែលដាវ និងសម្លៀកបំពាក់ដ៏ល្អប្រណិត ត្រូវបានព្យួរនៅលើមែកឈើ។
Verse 13
जलप्रपातैरुद्भेदैर्निष्यन्दैश्च क्वचित्क्वचित् ।स्रवद्भिर्भात्ययं शैल स्स्रवन्मद इव द्विपः ॥१३॥
ដោយមានទឹកជ្រោះ ប្រភពទឹកផុសឡើង និងស្ទឹងតូចៗហូររីងរាលនៅទីនេះទីនោះ ភ្នំនេះភ្លឺរលោង—ដូចដំរីកំពុងមានមទ (musth) មានទឹកមទហូរចេញ។
Verse 14
गुहासमीरणो गन्धान्नानापुष्पभवान्वहन् ।घ्राणतर्पणमभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत् ॥१४॥
ខ្យល់ពីរូងភ្នំ ដែលនាំក្លិនក្រអូបកើតពីផ្កានានា មកជិតដើម្បីបំពេញអារម្មណ៍នៃការស្រូបក្លិន—តើមានមនុស្សណាមិនរីករាយបាន?
Verse 15
यदीह शरदोऽनेकास्त्वया सार्धमनिन्दिते ।लक्ष्मणेन च वत्स्यामि न मां शोकः प्रधक्ष्यति ॥१५॥
ឱ នាងឥតទោស! ប្រសិនបើខ្ញុំបានរស់នៅទីនេះឆ្លងកាត់រដូវសរទជាច្រើន ជាមួយនាង និងជាមួយព្រះលក្ខ្មណ៍ នោះទុក្ខសោកមិនអាចដុតឆេះខ្ញុំបានឡើយ។
Verse 16
बहुपुष्पफले रम्ये नानाद्विजगणायुते ।विचित्रशिखरे ह्यस्मिन्रतवानस्मि भामिनि ॥१६॥
ឱ ស្រីជាទីស្រឡាញ់! ខ្ញុំពិតជាលង់ស្នេហ៍លើភ្នំដ៏រីករាយនេះ—កំពូលវាវិចិត្រអស្ចារ្យ សម្បូរផ្កា និងផ្លែឈើជាច្រើន ហើយពោរពេញដោយហ្វូងបក្សីនានា។
Verse 17
अनेन वनवासेन मया प्राप्तं फलद्वयम् ।पितुश्चानृणता धर्मे भरतस्य प्रियं तथा ॥१७॥
ដោយការរស់នៅព្រៃនេះ ខ្ញុំបានទទួលផលពីរយ៉ាង៖ ខ្ញុំបានសងបំណុលកតញ្ញូតាចំពោះព្រះបិតា ក្នុងផ្លូវធម៌ ហើយក៏បានធ្វើឲ្យព្រះភរតពេញចិត្តផងដែរ។
Verse 18
वैदेहि रमसे कच्चिच्चित्रकूटे मया सह ।पश्यन्ती विविधान्भावान्मनोवाक्कायसम्मतान् ॥१८॥
ឱ វៃទេហី (សីតា)! តើអ្នករីករាយនៅចិត្រកូដជាមួយខ្ញុំឬទេ ខណៈដែលអ្នកកំពុងមើលឃើញទេសភាព និងអារម្មណ៍ជាច្រើន ដែលពេញចិត្តដល់ចិត្ត ពាក្យសម្តី និងកាយ?
Verse 19
इदमेवामृतं प्राहू राज्ञि राजर्षयः परे ।वनवासं भवार्थाय प्रेत्य मे प्रपितामहाः ॥१९॥
បុព្វបុរសរបស់ខ្ញុំ—ព្រះរាជឫសីបុរាណ—បានប្រកាសថា សម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រ ការរស់នៅព្រៃនេះឯងដូចជាអម្រឹត; វានាំមកនូវសេចក្តីសុខសាន្តខាងវិញ្ញាណ និងស្ថានភាពខ្ពស់ក្រោយស្លាប់។
Verse 20
शिला श्शैलस्य शोभन्ते विशाला श्शतशोऽभितः ।बहुला बहुलैर्वर्णैर्नीलपीतसितारुणैः ॥२०॥
ជុំវិញភ្នំនោះ មានថ្មធំទូលាយរាប់រយភ្លឺរលោងស្រស់ស្អាតគ្រប់ទិស ដ៏សម្បូរពណ៌ជាច្រើន—ខៀវងងឹត/ខ្មៅ លឿង ស ស និងក្រហម។
Verse 21
निशिभान्त्यचलेन्द्रस्य हुताशनशिखा इव ।ओषध्यः स्वप्रभालक्ष्म्या भ्राजमाना स्सहस्रशः ॥२१॥
នៅពេលរាត្រី លើភ្នំដ៏អធិរាជនេះ ឱសថជាតិរាប់ពាន់ភ្លឺចែងចាំងដោយពន្លឺរបស់ខ្លួន ដូចជាអណ្តាតភ្លើង។
Verse 22
केचित् क्षयनिभा देशाः केचिदुद्यानसन्निभाः ।केचिदेकशिला भान्ति पर्वतस्यास्य भामिनि ॥२२॥
ឱ នារីស្រស់ស្អាត! ផ្នែកខ្លះនៃភ្នំនេះស្រដៀងដូចលំនៅឋាន ផ្នែកខ្លះស្រដៀងដូចសួនឧទ្យាន ហើយផ្នែកខ្លះភ្លឺរលោងដូចជាបង្កើតពីថ្មតែមួយដុំ។
Verse 23
भित्त्वेव वसुधां भाति चित्रकूटस्समुत्थितः ।चित्रकूटस्य कूटोऽसौ दृश्यते सर्वत श्शुभः ॥२३॥
ចិត្រកូដភ្លឺរលោងដូចជាបានលេចឡើងដោយបំបែកផែនដី; ហើយកំពូលនៃចិត្រកូដនោះ មើលទៅស្រស់ស្អាតជាមង្គលពីគ្រប់ទិស។
Verse 24
कुष्ठस्थगरपुन्नाग भूर्जपत्रोत्तरच्छदान् ।कामिनां स्वास्तरान्पश्य कुशेशयदलायुतान् ॥२४॥
សូមមើល—ដូចជាគ្រែដ៏ល្អប្រណិតរបស់គូស្នេហា ដែលបានប铺ដោយស្លឹកកុស្ឋ ស្ថគរ ពុន្នាគ និងស្លឹកភូរជ ហើយកកកុញដោយក្រដាសផ្កាឈូកជាច្រើន។
Verse 25
मृदिताश्चापविद्धाश्च दृश्यन्ते कमलस्रजः ।कामिभिर्वनिते पश्य फलानि विविधानि च ॥२५॥
ឱ នារីដ៏ប្រសើរ សូមមើល—កម្រងផ្កាឈូកនៅទីនេះ ត្រូវអ្នកស្នេហាបង្អាប់បំផ្លាញ ហើយបោះចោល; ហើយមានផ្លែឈើជាច្រើនប្រភេទផងដែរ (នៅសល់)។
Verse 26
वस्वौकसारां नलिनीमत्येतीवोत्तरान्कुरून् ।पर्वतश्चित्रकूटोऽसौ बहुमूलफलोदकः ॥२६॥
ភ្នំចិត្រកូដនេះ—សម្បូរទៅដោយឫសឈើ ផ្លែឈើ និងទឹក—ហាក់ដូចជាលើសលប់ វស្វោឧកសារា នលិនី ហើយសូម្បីតែឧត្តរកុរុ (កុរុខាងជើង) ដោយភាពសម្បូរបែប និងសោភ័ណភាព។
Verse 27
इमं तु कालं वनिते विजह्रिवांस्त्वया च सीते सह लक्ष्मणेन च ।रतिं प्रपत्स्ये कुलधर्मवर्धनीं सतां पथि स्वैर्नियमैः परैः स्थितः ॥२७॥
ឱ សីតា ជាទីស្រឡាញ់ ដោយខ្ញុំបានចំណាយកាលនេះនៅព្រៃជាមួយអ្នក និងជាមួយលក្ខ្មណៈ—ឈរមាំលើផ្លូវរបស់សតបុរស ហើយស្ថិតក្នុងវត្តនៃការសម្របសម្រួលខ្លួនយ៉ាងតឹងរឹងតាមនិយមរបស់ខ្លួន—ខ្ញុំនឹងទទួលបានសេចក្តីអំណរដ៏ជ្រាលជ្រៅ ដែលក៏ជួយបង្កើនធម៌នៃវង្សកុលរបស់យើងផងដែរ។
Rather than a courtroom dilemma, the pivotal action is Rāma’s ethical reframing of exile: he intentionally transforms displacement into a dharmic, emotionally stable mode of life by guiding Sītā’s perception toward the mountain’s order, abundance, and serenity.
The sarga teaches that disciplined perception and restraint can convert suffering into meaningful practice: forest-dwelling becomes ‘nectar-like’ when aligned with dharma, yielding benefits such as fulfilling duty to one’s father and maintaining harmony with Bharata.
Citrakūṭa is mapped through plateaus, peaks, caves, waterfalls, springs, luminous night-herbs, and diverse groves; culturally, it is compared to Indra–Śacī and to Kubera’s Vasvaukasārā, Nalini, and Uttarakuru, indicating a landscape imagined as near-celestial in splendour.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.