Opening the text

षष्टितमः सर्गः · Kausalyā’s Lament and Sumantra’s Consolation (Sītā’s Fearless Forest-Life)
अयोध्याकाण्ड
សರ್ಗនេះបង្ហាញសន្ទនាដែលកើតពីទុក្ខសោក។ ព្រះនាងកោសល្យា រាងកាយអស់កម្លាំង និងញ័រខ្លាំង ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលទៅកាន់សុមន្ត្រា អ្នកបើករថ ស្នើឲ្យនាំទៅជួបព្រះរាម ព្រះសីតា និងព្រះលក្ខមណ៍ភ្លាមៗ ដោយប្រកាសថា ទ្រង់មិនអាចរស់នៅបានក្នុងការបែកចេញពីព្រះបុត្រ។ សុមន្ត្រា ប្រណម្យដៃទូលសម្រាលទុក្ខដោយពាក្យសមរម្យ។ គាត់អំពាវនាវឲ្យទ្រង់បោះបង់ភាពអស់សង្ឃឹម ហើយពន្យល់ថា ការរស់នៅព្រៃរបស់ព្រះរាមគឺជាការអត់ធ្មត់យ៉ាងមានគោលការណ៍ តាមធម៌។ ការបម្រើរបស់ព្រះលក្ខមណ៍ត្រូវបានពិពណ៌នាថា ជាកាតព្វកិច្ចធម៌ដ៏មានវិន័យ ដែលនាំមកនូវបុណ្យ និងផលវិញ្ញាណ។ បន្ទាប់មក សុមន្ត្រា លើកសរសើរអាកប្បកិរិយាព្រះសីតា៖ ទ្រង់មិនសោកសៅ ទ្រង់មានទំនុកចិត្តនៅក្នុងព្រៃស្ងាត់ដូចនៅផ្ទះ សួរអំពីភូមិ ទន្លេ និងដើមឈើដោយភាពចង់ដឹង ហើយព្រះហឫទ័យផ្តោតលើព្រះរាមដល់ថ្នាក់ អយោធ្យា បើគ្មានព្រះរាម ក៏ដូចព្រៃដែរ។ គាត់សរសើរពន្លឺរបស់ព្រះសីតាដែលមិនរលត់ ទោះជាធ្វើដំណើរលំបាក ប្រៀបដូចផ្កាឈូក និងព្រះចន្ទ ជើងគ្មានគ្រឿងអលង្ការប៉ុន្តែភ្លឺថ្លា ហើយទ្រង់ដើរដោយមិនភ័យខ្លាចក្នុងចំណោមសត្វព្រៃ ព្រោះមានព្រះរាមជាអ្នកការពារ។ ចុងសರ್ಗបញ្ជាក់ថា ការប្រព្រឹត្តនេះនឹងមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះយូរអង្វែង ប៉ុន្តែទុក្ខសោករបស់មាតាព្រះនាងកោសល្យា មិនទាន់ស្ងប់ ទ្រង់នៅតែយំអំពាវនាវព្រះបុត្រជាទីស្រឡាញ់ម្តងហើយម្តងទៀត។
Verse 1
ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः ।धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत् ॥१॥
បន្ទាប់មក ព្រះនាងកោសល្យា ញ័ររន្ធត់ម្តងហើយម្តងទៀត ដូចជាត្រូវវិញ្ញាណអាក្រក់ចូលកាន់កាប់ ហើយដូចជាបាត់ស្មារតីលើដី ក៏មានព្រះបន្ទូលទៅកាន់សារថី សុមន្ត្រា។
Verse 2
नय मां यत्र काकुत्स्थस्सीता यत्र च लक्ष्मणः ।तान्विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहेह्यहम् ॥२॥
សូមនាំខ្ញុំទៅកន្លែងដែលព្រះរាម ជាវង្សកាកុតស្ថៈ ស្ថិតនៅ—កន្លែងដែលព្រះសីតា និងព្រះលក្ខ្មណ៍ស្ថិតនៅផង; បើគ្មានព្រះអង្គទាំងនោះ ខ្ញុំមិនហ៊ានរស់នៅទីនេះសូម្បីតែមួយភ្លែតឡើយ។
Verse 3
निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि ।अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम् ॥३॥
សូមបង្វិលរទេះត្រឡប់វិញឲ្យរហ័ស ហើយនាំខ្ញុំទៅព្រៃទណ្ឌកៈផង។ បើខ្ញុំមិនតាមពួកគេទៅទេ ខ្ញុំនឹងទៅដល់ទីលំនៅរបស់ព្រះយម គឺសេចក្តីស្លាប់។
Verse 4
बाष्पवेगोपहतया स वाचा सज्जमानया ।इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥४॥
បន្ទាប់មក សារថីបានប្រណមដៃ ហើយនិយាយពាក្យទាំងនេះដើម្បីលួងលោមព្រះមហេសី—សំឡេងរបស់គាត់រអាក់រអួល និងត្រូវទប់ស្ទះដោយទឹកភ្នែកដែលហូរខ្លាំង។
Verse 5
त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा ।व्यवधूय च सन्तापं वने वत्स्यति राघवः ॥५॥
សូមបោះបង់ទុក្ខសោក ភាពវង្វេង និងភាពរវល់រវាយដែលកើតពីទុក្ខវេទនា។ រាឃវៈនឹងរស់នៅក្នុងព្រៃ ដោយបោសបង់ការលំបាកទាំងអស់។
Verse 6
लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने ।आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः ॥६॥
ហើយព្រះលក្ខ្មណ៍ផងដែរ—មានអារម្មណ៍គ្រប់គ្រង និងជ្រាបធម៌—បម្រើនៅជិតព្រះបាទរបស់ព្រះរាមក្នុងព្រៃ ដោយហេតុនោះទទួលបានបុណ្យកុសលសម្រាប់លោកក្រោយ។
Verse 7
विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव ।विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे सन्न्यस्तमानसा ॥७॥
សូម្បីតែក្នុងព្រៃស្ងាត់ឯកោ សីតាក៏បានរស់នៅដូចជានៅក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួន នាងមានសេចក្តីទុកចិត្ត និងមិនភ័យខ្លាច ព្រោះចិត្តទាំងមូលបានផ្ដល់ជូនព្រះរាម។
Verse 8
नास्या दैन्यं कृतं किञ्चित्सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते ।उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मा ॥८॥
ក្នុងនាងនោះ ខ្ញុំមិនឃើញសញ្ញានៃភាពទុក្ខសោកស្តាយសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ឬសូម្បីតែស្រាលបំផុតឡើយ; វៃទេហី បង្ហាញដល់ខ្ញុំដូចជានាងបានស្គាល់ស៊ាំនឹងជីវិតនៅឆ្ងាយពីផ្ទះរួចហើយ។
Verse 9
नगरोपवनं गत्वा यथा स्मरमते पुरा ।तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि ॥९॥
ដូចដែលមុនមក នាងធ្លាប់រីករាយនៅក្នុងឧទ្យានកម្សាន្តនៃទីក្រុង បែបនោះដែរ ឥឡូវនេះ សីតាក៏រីករាយសូម្បីតែនៅក្នុងព្រៃស្ងាត់ឯកោទាំងនេះ។
Verse 10
बालेव रमते सीताऽबालचन्द्रनिभानना ।रामा रामे ह्यधीनात्मा विजनेऽपि वने सती ॥१०॥
នាងសីតា ដែលមានព្រះមុខស្រស់ស្អាតដូចព្រះចន្ទក្មេង បានផ្ដោតចិត្តទាំងមូលពឹងផ្អែកលើព្រះរាម; ហើយទោះនៅក្នុងព្រៃស្ងាត់ឯកោ នាងស្ត្រីបរិសុទ្ធក៏រីករាយនៅទីនោះដូចក្មេងតូច។
Verse 11
तद्गतं हृदयं ह्यस्यास्तदधीनं च जीवितम् ।अयोध्यापि भवेऽत्तस्या रामहीना तदा वनम् ॥११॥
ព្រោះបេះដូងនាងបានចងជាប់លើព្រះองค์ ហើយជីវិតនាងក៏អាស្រ័យលើព្រះองค์ដែរ; បើគ្មានព្រះរាម នោះសម្រាប់នាង សូម្បីអយោធ្យាក៏នឹងក្លាយជាព្រៃ។
Verses 12-13
परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च ।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि ॥१२॥रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी ।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता ॥१३॥
នាងវៃទេហី ពេលឃើញភូមិ និងក្រុង ឃើញផ្លូវហូរនៃទន្លេ និងឈើព្រៃនានាប្រភេទ ក៏សួររឿយៗអំពីវាទាំងអស់; ហើយក្រោយសួរព្រះរាម ឬព្រះលក្ខ្មណៈ នាងជានគីក៏ដឹងច្បាស់—ដូចជាកំពុងស្នាក់នៅក្នុងសួនកម្សាន្ត មិនឆ្ងាយពីអយោធ្យា ល្មមតែ១ ក្រូស។
Verse 14
इदमेव स्मराम्यस्यास्सहसैवोपजल्पितम् ।कैकेयी संश्रितं वाक्यं नेदानीं प्रतिभाति मा ॥१४॥
ខ្ញុំចាំបានតែប៉ុណ្ណេះថា នាងបាននិយាយពាក្យខ្លះៗដោយភ្លាមៗ អំពីកៃកេយី; ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ ពាក្យទាំងនោះមិនលេចឡើងក្នុងចិត្តខ្ញុំទៀតទេ។
Verse 15
ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यं प्रमादात्पर्युपत्स्थितम् ।ह्लादनं वचनं सूतो देव्या मधुरमब्रवीत् ॥१५॥
បន្ទាប់ពីដាក់ចោលពាក្យដែលលេចឡើងដោយអចេតនានោះ សារថីបានទូលព្រះមហាក្សត្រីដោយវាចាផ្អែមល្ហែម ស្រទន់ និងបន្ធូរព្រះហឫទ័យ។
Verse 16
अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेणाऽऽतपेन च ।न विगच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशु सदृशी प्रभा ॥१६॥
ពន្លឺរុងរឿងរបស់ព្រះនាងវៃទេហី ដូចពន្លឺព្រះចន្ទ មិនស្រកស្រាលឡើយ ទោះដោយនឿយហត់ពីផ្លូវ ដោយខ្យល់កន្ត្រាក់ ដោយភាពប្រញាប់ប្រញាល់នៃដំណើរ ឬដោយកម្តៅព្រះអាទិត្យក៏ដោយ។
Verse 17
सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम् ।वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते ॥१७॥
ព្រះវទនៈរបស់ព្រះនាងវៃទេហី អ្នកមានព្រះហឫទ័យទូលាយ ស្រដៀងផ្កាឈូករយក្រដាស និងភ្លឺរលោងដូចព្រះចន្ទពេញវង់; មិនរង្គើ មិនស្រកស្រួយឡើយ។
Verse 18
अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ ।अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ ॥१८॥
ទោះបីជាព្រះបាទទាំងពីររបស់នាងមិនបានលាបដោយទឹកអលក្ត (ពណ៌លាក់) ទៀតក៏ដោយ ក៏នៅតែហាក់ដូចជាក្រហមដោយទឹកអលក្ត ពន្លឺរលោងដូចក្រពុំផ្កាឈូក។
Verse 19
नूपुरोद्घुष्टहेलेव खेलं गच्छति भामिनी ।इदानीमपि वैदेही तद्रागान्नयस्त भूषणा ॥१९॥
សូម្បីតែឥឡូវនេះ វៃទេហី—ដែលបានដោះគ្រឿងអលង្ការចេញដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះព្រះองค์—ដើរដោយសោភ័ណភាពទន់ភ្លន់ ដូចជាកំពុងលេងសប្បាយ ហើយសំឡេងកងជើងរបស់នាងក៏លាន់ស្រាលៗប្រាប់រាល់ជំហាន។
Verse 20
गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता ।नाऽहारयति सन्त्रासं बाहू रामस्य संश्रिता ॥२०॥
ទោះរស់នៅក្នុងព្រៃ ក៏ដោយឃើញដំរី ឬសិង្ហ ឬខ្លា នាងក៏មិនភ័យខ្លាចឡើយ ព្រោះនាងបានសុំជ្រកកោននៅក្នុងអោបដៃព្រះរាម។
Verse 21
न शोच्यास्ते न चात्मनश्शोच्यो नापि जनाधिपः ।इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम् ॥२१॥
ពួកគេមិនគួរឲ្យអាណិតទេ អ្នកក៏មិនគួរឲ្យអាណិតដែរ សូម្បីតែព្រះមហាក្សត្រក៏ដូចគ្នា ព្រោះរឿងរ៉ាវនៃការប្រព្រឹត្តតាមធម៌នេះ នឹងត្រូវបានបង្កើតកេរ្តិ៍ឈ្មោះនៅក្នុងលោកជានិច្ច។
Verse 22
विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवत्स्थिताः ।वनेरता वन्यफलाशनाः पितुश्शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति ते ॥२२॥
ពួកគេបោះបង់ទុក្ខសោកចេញ មានចិត្តរីករាយស្ងប់ស្ងាត់ ឈរមាំលើផ្លូវដែលមហាឥសីបានដាក់ចែង រីករាយនៅក្នុងព្រៃ បរិភោគផ្លែឈើព្រៃជាអាហារ ហើយកំពុងគោរពបំពេញព្រះសច្ចាប្រណិធានដ៏ប្រសើររបស់ព្រះបិតា។
Verse 23
तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता ।न चैव देवी विरराम कूजितात्प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च ॥२३॥
ទោះជាយ៉ាងណា ទោះបីសារថីដែលនិយាយពាក្យសមរម្យបានព្យាយាមទប់ស្កាត់ ក៏ព្រះមហេសីដែលស្រកស្រាំងដោយទុក្ខសោកចំពោះព្រះរាជបុត្រា មិនបានឈប់ស្រែកយំឡើយ ដោយហៅថា «ស្នេហា!» «កូនអើយ!» និង «ឱ រាឃវ!»
Kausalyā’s impulse is to abandon courtly restraint and immediately pursue exile, even invoking death if prevented. The dilemma is whether maternal attachment may override the established course of dharma and royal order, versus accepting separation while upholding the father’s vow and the prince’s duty.
The sarga presents consolation as dharmic instruction: steadfast duty can coexist with human sorrow, and inner composure is possible when the mind is anchored in righteous purpose. Sītā’s unshaken courage and Lakṣmaṇa’s service exemplify how virtue re-frames hardship into disciplined living.
Ayodhyā (as the emotional reference point), the Daṇḍaka forest (destination of exile), and the liminal landscape of villages, cities, rivers, and trees encountered on the route. Cultural markers include ornaments (anklets), lac-dye, and lotus–moon imagery used to encode ideals of beauty, auspiciousness, and resilience.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.