Opening the text

कौशल्याविलापः · Kausalya’s Lament and the Vision of Rama’s Return
अयोध्याकाण्ड
សರ್ಗ ៤៣ បង្ហាញការរអ៊ូរទុក្ខរបស់ព្រះនាង កោសល្យា ដែលពោរពេញដោយសេចក្តីសោកស្តាយ ទៅកាន់ព្រះបាទ ទសរថ ដែលដេកអស់កម្លាំងទាំងកាយទាំងចិត្ត។ ព្រះនាងបកស្រាយអាកប្បកិរិយារបស់ កៃកេយី ដោយរូបភាពពស់—ចលនាកោងកាច ការបញ្ចេញពិស និងគ្រោះថ្នាក់នៃសត្រូវនៅក្នុងគេហដ្ឋាន—ធ្វើឲ្យអយុត្តិធម៌នយោបាយក្លាយជាគ្រោះមហន្តរាយផ្នែកធម៌ និងនិមិត្តសញ្ញា។ បន្ទាប់មក ព្រះនាងបែរពីការចោទប្រកាន់ទៅកាន់ការព្រួយបារម្ភអនាគត៖ ព្រះរាម ព្រះសីតា និងព្រះលក្ខ្មណ៍ នឹងចូលព្រៃទទួលទុក្ខលំបាក ទោះមិនសូវស្គាល់ការលំបាកក៏ដោយ; គ្មានសុខស្រួលរាជវាំង ត្រូវរស់ដោយផ្លែឈើ និងឫសឈើ។ សេចក្តីនិពន្ធបន្តដោយពាក្យសួរ “កាលណា…?” ជាបន្តបន្ទាប់ ដើម្បីគូររូបភាពការត្រឡប់មកវិញ៖ អយោធ្យាសប្បាយរីករាយ ទង់ជ័យលើកឡើង ប្រជាជនបោះពូជធញ្ញជាតិអាំងលើផ្លូវរាជ និងបងប្អូនចូលក្រុងជាមួយអាវុធ និងគ្រឿងអលង្ការមង្គល។ ក្តីប្រាថ្នារបស់មាតាបញ្ចប់នៅក្នុងសង្ឃឹមថាព្រះរាមនឹងត្រឡប់មកលេងសប្បាយដូចកុមារតូច ប្រៀបធៀបនឹងភាពអស់សង្ឃឹមបច្ចុប្បន្ន។ ចុងក្រោយ ព្រះនាងទទួលទោសលើខ្លួនតាមកម្រិតកម្ម—ដូចជាផលនៃកំហុសជីវិតមុនចំពោះគោ និងកូនគោ—ហើយសន្និដ្ឋានថាជីវិតស្ទើរតែមិនអាចទ្រាំទ្របាន ប្រសិនបើមិនបានឃើញព្រះបុត្រតែមួយ។ សេចក្តីសោកត្រូវបានពិពណ៌នាដូចភ្លើងដែលលេបលាន់ ដូចព្រះអាទិត្យរដូវក្តៅដុតដី។
Verse 1
ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम् ।कौशल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम् ॥१॥
បន្ទាប់មក កោសល្យា ដែលរងទុក្ខដោយសោកស្តាយចំពោះព្រះបុត្រា បានមើលឃើញព្រះមហាក្សត្រ ដេកលើគ្រែ អស់កម្លាំងដោយសោកា ហើយនាងបានទូលព្រះបាទ ជាអធិរាជនៃផែនដី។
Verse 2
राघवे नरशार्दूले विषमुप्त्वाहिजिह्मगा ।विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी ॥२॥
កៃកេយី ដែលកោងកាចដូចពស់ បានចាក់ពិសលើព្រះរាម អ្នកជាសីហព្យាឃ្រក្នុងចំណោមមនុស្ស; ឥឡូវនេះ នាងនឹងដើរល្បាតដោយគ្មានការចងក្រង ដូចពស់ស្រីដែលបានស្រកស្បែកហើយ។
Verse 3
विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता ।त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि ॥३॥
ក្រោយពេលបណ្តេញព្រះរាមទៅនិរទេស នាង—មានសំណាង បំពេញបំណង និងស្ងប់ចិត្ត—នឹងធ្វើឲ្យខ្ញុំភ័យខ្លាចម្តងហើយម្តងទៀត ដូចពស់កាចនៅក្នុងផ្ទះ។
Verse 4
अथ स्म नगरे रामश्चरन् भैक्षं गृहे वसेत् ।कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम् ॥४॥
ល្អជាងនេះ ប្រសិនបើខ្ញុំបានប្រគល់កូនប្រុសរបស់ខ្ញុំ ទោះជាទាសករតាមចិត្តនាងក៏ដោយ; យ៉ាងហោចណាស់ ព្រះរាមនឹងនៅក្នុងទីក្រុង ស្នាក់នៅផ្ទះ ហើយរស់ដោយសុំទាន ដោយបំពេញកាតព្វកិច្ចរបស់ព្រះអង្គ។
Verse 5
पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद्यथेष्टतः ।प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना ॥५॥
កៃកេយី បានបណ្តេញព្រះរាមឲ្យធ្លាក់ចេញពីតំណែងដ៏សមគួរតាមចិត្តនាង ដូចជាអ្នកធ្វើយជ្ញៈនៅថ្ងៃបព្វណ៍ដ៏បរិសុទ្ធ ដែលបែងចែកភាគបូជាដែលគួរថ្វាយដល់ទេវតា ទៅឲ្យពួករាក្សស។
Verse 6
गजराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः ।वनमाविशते नूनं सभार्य स्सह लक्ष्मणः ॥६॥
កូនប្រុសខ្ញុំ វីរបុរសដៃធំ អ្នកកាន់ធ្នូ ដើរដោយសម្បើមដូចស្តេចដំរី—ឥឡូវនេះប្រាកដជាកំពុងចូលទៅក្នុងព្រៃ ជាមួយព្រះនាងសីតា ជាព្រះភរិយា និងជាមួយលក្ខ្មណៈ។
Verse 7
वने त्वदृष्टदुःखानां केकय्यानुमते त्वया ।त्यक्तानां वनवासाय कान्ववस्था भविष्यति ॥७॥
តាមព្រះបន្ទូល (ការបង្គាប់) របស់កៃកេយី ដែលអ្នកបានយល់ព្រម អ្នកបានបោះបង់ពួកគេឲ្យទៅរស់នៅព្រៃ—អ្នកដែលមិនធ្លាប់ស្គាល់ទុក្ខលំបាក។ នៅទីនោះ ពួកគេនឹងទៅដល់ស្ថានភាពអ្វី?
Verse 8
ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः ।कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः ॥८॥
ខ្វះខាតទាំងរតនៈ និងសេចក្តីសុខស្រួល ហើយត្រូវបាននិរទេសនៅពេលវ័យក្មេងដែលគួរជាពេលរីករាយ—អ្នកកម្សត់ទាំងនោះនឹងរស់នៅដូចម្តេច ដោយយកផ្លែឈើ និងឫសឈើជាអាហារ?
Verse 9
अपीदानीं स कालस्स्यान्मम शोकक्षय श्शिवः ।सभार्यं यत्सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम् ॥९॥
តើពេលវេលាដ៏មង្គលនោះ នឹងមកដល់ដែរឬទេ ដើម្បីបញ្ចប់ទុក្ខសោករបស់ខ្ញុំ—ពេលដែលខ្ញុំអាចឃើញព្រះរាឃវៈ នៅទីនេះម្តងទៀត ជាមួយព្រះភរិយា និងព្រះប្អូនរបស់ព្រះអង្គ?
Verse 10
श्रृत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति ।यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी ॥१०॥
តើពេលណា អយោធ្យា នឹងរុងរឿងឡើងវិញ—ពេលដែលគ្រាន់តែឮដំណឹងថាវីរបុរសទាំងពីរត្រឡប់មកវិញ ប្រជាជនក៏រីករាយ ហើយទីក្រុងត្រូវបានតុបតែងដោយជួរទង់ជ័យលើកខ្ពស់?
Verse 11
कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात्पुनरागतौ ।नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि ॥११॥
តើពេលណាខ្ញុំនឹងបានឃើញ “ខ្លាមនុស្ស” ទាំងពីរ ត្រឡប់ពីព្រៃវិញ ហើយទីក្រុងនេះនឹងរីករាយពេញទ្រូង ដូចសមុទ្រឡើងជំនោរនៅថ្ងៃពេញចន្ទ?
Verse 12
कदाऽयोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति ।पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव ॥१२॥
តើពេលណាវីរបុរសមហាបាហុ នឹងចូលទៅកាន់ទីក្រុងអយោធ្យា ដោយដាក់សីតានៅខាងមុខលើរថ—ដូចគោឈ្មោលដើរតាមគោមេ?
Verse 13
कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ ।लाजैरवकिरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिन्दमौ ॥१३॥
តើពេលណា លើផ្លូវរាជមហាវិថី មនុស្សរាប់ពាន់នឹងបោះព្រំ “លាជា” (អង្ករលីង) លើកូនប្រុសទាំងពីររបស់ខ្ញុំ អ្នកបង្ក្រាបសត្រូវ ខណៈពួកគេចូលទីក្រុង?
Verse 14
प्रविशन्तौ कदाऽयोध्यां द्रक्ष्यामि शुभकुण्डलौ ।उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ सश्रृङ्गाविव पर्वतौ ॥१४॥
តើពេលណាខ្ញុំនឹងបានឃើញពួកគេទាំងពីរ ចូលអយោធ្យា—ពាក់ក្រវិលមង្គល លើកអាវុធ និងដាវឲ្យខ្ពស់—ដូចភ្នំពីរដែលមានកំពូលលេចធ្លោ?
Verse 15
कदासुमनसः कन्याद्विजातीनां फलानि च ।प्रदिशन्तः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम् ॥१५॥
តើនៅពេលណា ពួកគេនឹងមានចិត្តរីករាយ ធ្វើប្រទក្សិណាដ៏មង្គលជុំវិញទីក្រុង ខណៈកុមារីវ័យក្មេង និងព្រាហ្មណ៍ នាំផ្កា និងផ្លែឈើមកបូជាថ្វាយ?
Verse 16
कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभः ।अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस्त्रिवर्ष इव मां ललन् ॥१६॥
តើនៅពេលណា ព្រះរាម—អ្នកដឹងធម៌ រលោងដោយពន្លឺទេវភាព ពេញវ័យទាំងប្រាជ្ញា និងអាយុ—នឹងត្រឡប់មករកខ្ញុំ ហើយលេងលាក់ស្នេហាដូចក្មេងអាយុបីឆ្នាំ?
Verse 17
निस्संशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया ।पातुकामेषु वत्सेषु मातृ़णां शातितास्स्तनाः ॥१७॥
ឱ វីរបុរស ខ្ញុំគិតដោយមិនសង្ស័យថា ក្នុងកាលមុន ដោយសារភាពកំណាញ់ដ៏សាហាវ ខ្ញុំបានកាត់សុដន់របស់ម្តាយទាំងឡាយ ខណៈកូនៗប្រាថ្នាចង់បៅទឹកដោះ; ដូច្នេះទុក្ខវេទនានេះបានមកលើខ្ញុំ។
Verse 18
साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता ।कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात् ॥१८॥
ឱ ខ្លាធំក្នុងចំណោមមនុស្ស ខ្ញុំ—ដូចមេគោដែលស្រឡាញ់កូន—ត្រូវកៃកេយីធ្វើឲ្យខ្វះកូន ត្រូវបង្ខំឆក់យកចេញ ដូចសត្វសិង្ហឆក់កូនគោតូចពីម្តាយ។
Verse 19
न हि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम् ।एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे ॥१९॥
ខ្ញុំដែលមានកូនប្រុសតែមួយ មិនអាចអត់ធ្មត់រស់នៅដោយគ្មានគាត់បានទេ៖ កូនប្រុសដែលពេញលេញដោយគុណធម៌ទាំងអស់ និងជំនាញក្នុងសាស្ត្រទាំងឡាយ។
Verse 20
न हि मे जीविते किञ्चित्सामर्थ्यमिह कल्प्यते ।अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलम् ॥२०॥
ក្នុងជីវិតនេះ ខ្ញុំមិនឃើញកម្លាំងអ្វីសោះដើម្បីបន្តរស់នៅទេ ប្រសិនបើខ្ញុំមិនបានឃើញកូនប្រុសជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្ញុំ អ្នកមានព្រះបាហាដ៏អស្ចារ្យ និងកម្លាំងដ៏មហិមា។
Verse 21
अयं हि मां दीपयते समुत्थितः तनूजशोकप्रभवो हुताशनः ।महीमिमां रश्मिभिरुद्धतप्रभः यथा निदाघे भगवान् दिवाकरः ॥२१॥
ភ្លើងនេះ ដែលកើតពីទុក្ខសោកចំពោះកូនប្រុស ហើយឥឡូវកំពុងឆេះឡើង កំពុងដុតខ្ញុំ—ដូចជាកាលរដូវក្តៅ ព្រះទិវាករ (ព្រះអាទិត្យ) ដ៏ជាព្រះ ឆេះដីដោយកាំរស្មីដ៏កាចសាហាវ។
The sarga dramatizes the aftermath of exile as an ethical rupture: Kauśalyā challenges the legitimacy of Kaikeyī’s maneuvering while confronting Daśaratha’s vow-bound decisions that have displaced Rāma from his rightful station.
The dialogue illustrates how grief reshapes moral perception—moving from blame to karmic introspection—while also preserving a dharmic horizon through hope, civic order, and the imagined restoration of rightful presence.
Ayodhyā is depicted through civic-ritual markers: the rājāmārga (royal road), raised flags and banners, public rejoicing, and welcome offerings (lाज/parched grain, flowers, fruits), alongside the contrasting landmark of the forest as the exile-space.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.