Sarga 111

Verse 1

वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः ।अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः ॥१॥

បន្ទាប់មក វសិષ્ઠៈ ព្រះបុរោហិតរាជវាំង ក្រោយបានមានព្រះវាចាជាមួយរាមា ហើយបានពោលព្រះវាចាផ្សេងទៀតម្តងទៀត ដែលប្រកបដោយធម៌។

Verse 2

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः ।आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥२॥

សម្រាប់មនុស្សគ្រប់រូបដែលកើតមកក្នុងលោកនេះ មានគ្រូ (គុរុ) បីរូប៖ អាចារ្យ ព្រះបិតា និងព្រះមាតា—ឱ កាកុតស្ថៈ ឱ រាឃវៈ។

Verse 3

पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ ।प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते ॥३॥

ឱ បុរសប្រសើរបំផុត! ឪពុកបង្កើតមនុស្សដូច្នេះ; ប៉ុន្តែអាចារ្យជាអ្នកប្រទានប្រាជ្ញា ដូច្នេះហើយទើបហៅថា «គុរុ»។

Verse 4

सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप ।मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम् ॥४॥

ឱ អ្នកបំផ្លាញសត្រូវ! ខ្ញុំជាអាចារ្យរបស់ឪពុកអ្នក និងរបស់អ្នកផងដែរ; បើអ្នកអនុវត្តតាមពាក្យខ្ញុំ អ្នកនឹងមិនលើសលប់ផ្លូវរបស់សតបុរសឡើយ។

Verse 5

इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा ।एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्तेः स‌तां गतिम् ॥५॥

ទាំងនេះសុទ្ធតែជារបស់អ្នកផ្ទាល់—សភានេះ ក្រុមសមាគមនានា និងពួកទ្វិជៈ (អ្នកកើតពីរដង) ផងដែរ។ កូនអើយ ដោយអនុវត្តធម៌របស់អ្នកចំពោះពួកគេ អ្នកនឹងមិនវៀចចេញពីផ្លូវរបស់សតបុរសឡើយ។

Verse 6

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम् ।अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम् ॥६॥

នាងជាមាតាអ្នកចាស់ជរា មានសីលធម៌មាំមួន; មិនសមស្របទេដែលអ្នកនឹងបដិសេធការបម្រើនាង។ ដោយធ្វើតាមពាក្យនាង អ្នកនឹងមិនចាកចេញពីផ្លូវរបស់សតបុរសឡើយ។

Verse 7

भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव ।आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ॥७॥

ឱ រាឃវៈ បើអ្នកធ្វើតាមពាក្យរបស់ភរត ដែលកំពុងអង្វរ អ្នកនឹងមិនប្រឆាំងនឹងចិត្តខាងក្នុងរបស់ខ្លួនឡើយ—ឱអ្នកដែលកម្លាំងក្លាហានរុងរឿងដោយសត្យ និងធម៌។

Verse 8

एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम् ।प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः ॥८॥

ដូច្នេះ បន្ទាប់ពីត្រូវគ្រូ (គុរុ) និយាយដោយពាក្យផ្អែមល្ហែម រួចរាឃវៈផ្ទាល់—ជាបុរសប្រសើរបំផុត—បានឆ្លើយតបវសិષ્ઠៈ ដែលអង្គុយនៅជិត។

Verses 9-10

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः स‌दा ।न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥९॥यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च ।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥१०॥

ការថែទាំដែលមាតាបិតាតែងធ្វើចំពោះកូន—ផ្តល់ការឧបត្ថម្ភតាមសមត្ថភាព បំបៅឲ្យដេក និងស្លៀកពាក់ឲ្យ ក៏ដូចជានិយាយពាក្យស្រឡាញ់រៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយចិញ្ចឹមបីបាច់ឲ្យធំឡើង—អ្វីដែលម្តាយនិងឪពុកបានធ្វើដូច្នេះ គឺពិបាកនឹងសងគុណបានណាស់។

Verse 11

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम ।आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ॥११॥

ព្រះបាទទសរថ គឺជាព្រះបិតាដែលបានបង្កើតខ្ញុំ; អ្វីៗដែលខ្ញុំបានសច្ចាប្រណិធានចំពោះព្រះអង្គ នោះមិនអាចក្លាយជាកុហកឡើយ។

Verse 12

एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् ।उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः ॥१२॥

ពេលត្រូវព្រះរាមមានព្រះបន្ទូលដូច្នោះ ព្រះភរតៈ—មានចិត្តខ្ពង់ខ្ពស់ និងសប្បុរសយ៉ាងក្រៃលែង ប៉ុន្តែត្រូវទុក្ខសោកគ្របដណ្តប់—បានមានព្រះបន្ទូលភ្លាមៗទៅកាន់សារថីដែលឈរនៅជិត។

Verse 13

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे ।आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ॥१३॥

ឱ សារថី អ្នកចូរប្រញាប់ប铺ស្មៅកុសៈឲ្យខ្ញុំនៅទីនេះលើដីទទេ។ រហូតដល់ព្រះបងប្រុសដ៏គួរគោរពពេញព្រះហឫទ័យ ខ្ញុំនឹងដេកនៅទីនេះ ដើម្បីរង់ចាំព្រះអនុគ្រោះ។

Verse 14

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः ।शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति ॥१४॥

ខ្ញុំនឹងអត់អាហារ លះបង់ពន្លឺ ហើយដូចព្រាហ្មណ៍ក្រីក្រដែលគ្មានទ្រព្យសម្បត្តិ ខ្ញុំនឹងដេកនៅមុខកុដិ រហូតដល់ព្រះអង្គព្រមត្រឡប់ទៅវិញ។

Verse 15

स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः ।कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत्स्वयम् ॥१५॥

ដោយព្រះហឫទ័យក្តៅក្រហាយ ព្រះភរតៈបានឃើញសុមន្ត្រៈកំពុងរង់ចាំព្រះរាមបញ្ជា; បន្ទាប់មក ព្រះភរតៈបានយកស្មៅកុសៈមកប铺លើដីដោយព្រះអង្គផ្ទាល់។

Verse 16

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः ।किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥१६॥

ព្រះរាមមានតេជៈដ៏មហិមា ជាប្រសើរបំផុតក្នុងចំណោមរាជឥសី មានព្រះបន្ទូលទៅកាន់គាត់ថា៖ «ឱ ភរតៈជាទីស្រឡាញ់! ខ្ញុំបានធ្វើកំហុសអ្វី ដល់ថ្នាក់ដែលអ្នកចង់ដេកតវ៉ានៅមុខខ្ញុំ ដើម្បីរារាំងផ្លូវខ្ញុំ?»

Verse 17

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति ।न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥१७॥

ក្នុងលោកនេះ គេយល់ថា មានតែព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ ដែលអាចដេកផ្អៀងខ្លួនមួយចំហៀង ដើម្បីទប់ស្កាត់មនុស្សដទៃបានតាមរបៀបនេះ; តែសម្រាប់អ្នកដែលបានទទួលព្រះរាជាភិសេកហើយ មិនមានវិធានក្នុងសាស្ត្រ អនុញ្ញាតឲ្យតវ៉ាដោយដេករារាំងឡើយ។

Verse 18

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् ।पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ॥१८॥

ចូរក្រោកឡើង ឱ “ខ្លាធំក្នុងចំណោមមនុស្ស” ចូរលះបង់វ្រតៈដ៏សាហាវនេះចោល។ ចេញពីទីនេះទៅឆាប់ៗកាន់អយោធ្យា នគរដ៏ប្រសើរបំផុត ឱពូជពង្សរគ្ខុ។

Verse 19

आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम् ।उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ॥१९॥

ប៉ុន្តែភរតៈនៅតែអង្គុយ។ គាត់មើលជុំវិញទៅកាន់ប្រជាជនទីក្រុង និងជនបទ ហើយនិយាយថា៖ «ហេតុអ្វីបានជាពួកអ្នកមិនណែនាំបងប្រុសដ៏គួរគោរពរបស់ខ្ញុំ (ព្រះរាម) ទេ?»

Verse 20

ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः ।काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः ॥२०॥

បន្ទាប់មក ប្រជាជនទីក្រុង និងជនបទបាននិយាយទៅកាន់ព្រះភរតៈ អ្នកមានព្រះហឫទ័យធំថា៖ «យើងស្គាល់កាកុតស្ថៈ (ព្រះរាម) យ៉ាងច្បាស់; អ្វីដែលព្រះរាឃវៈបានមានព្រះបន្ទូល គឺត្រឹមត្រូវ»។

Verse 21

एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति ।अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा ॥२१॥

ព្រោះព្រះអង្គដ៏ប្រសើរនេះ ក៏ឈរយ៉ាងមាំមួនលើព្រះបន្ទូលបិតា; ដូច្នេះហើយ យើងមិនអាចបង្វែរព្រះអង្គឲ្យត្រឡប់វិញបានដោយឆាប់រហ័ស ឬដោយងាយស្រួលទេ។

Verse 22

तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् ।एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ॥२२॥

ព្រះរាមបានយល់អំពីពាក្យដែលពួកគេបាននិយាយ ហើយមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដូច្នេះ ចូរស្តាប់ពាក្យណែនាំរបស់មិត្តសហាយដែលប្រាថ្នាល្អ ដោយមានទស្សនៈដឹកនាំដោយធម៌»។

Verse 23

एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव ।उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥२३॥

«ក្រោយពីបានស្តាប់ទាំងពីរភាគហើយ ចូរពិចារណាឲ្យត្រឹមត្រូវ ឱ រាឃវៈ។ ចូរក្រោកឡើង ឱអ្នកមានដៃខ្លាំង; ចូរប៉ះខ្ញុំ ហើយបន្ទាប់មកប៉ះទឹក (ធ្វើអាចមនៈ)»។

Verse 24

अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् ।श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रेणयस्तथा ॥२४॥

បន្ទាប់មក ព្រះភរតៈបានក្រោកឡើង ប៉ះទឹក (ដើម្បីសុទ្ធសាធតាមពិធី) ហើយមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សូមឲ្យសភាស្តាប់ខ្ញុំ—ទាំងមន្ត្រីប្រឹក្សា និងមេក្រុមសមាគមអាជីពទាំងឡាយផង»។

Verse 25

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम् ॥२५॥

ខ្ញុំមិនបានសុំរាជ្យពីព្រះបិតាទេ ហើយក៏មិនបានជំរុញព្រះមាតាឲ្យស្វែងរកវាដែរ។ ហើយខ្ញុំក៏មិនបានយល់ព្រមចំពោះការបណ្តេញព្រះរាឃវៈ អ្នកមានកិត្តិយស និងជ្រាបធម៌យ៉ាងលើសលប់។

Verse 26

यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः ।अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने ॥२६॥

បើការស្នាក់នៅព្រៃជារឿងមិនអាចជៀសវាងបាន ហើយព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះបិតាត្រូវតែអនុវត្ត នោះខ្ញុំនឹងទៅស្នាក់នៅព្រៃដោយខ្លួនឯងរយៈពេលដប់បួនឆ្នាំ។

Verse 27

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः ।उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥२७॥

ព្រះរាម អ្នកមានព្រលឹងធម៌ បានភ្ញាក់ផ្អើលចំពោះពាក្យសច្ចៈរបស់ព្រះអនុជ។ ព្រះអង្គបានសម្លឹងមើលប្រជាជនទីក្រុង និងជនបទ ហើយមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ពួកគេ។

Verse 28

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम ।न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥२८॥

អ្វីៗដែលព្រះបិតារបស់ខ្ញុំ នៅពេលព្រះអង្គនៅមានព្រះជន្ម បានលក់ បានដាក់បញ្ចាំ ឬបានទិញទុក នោះទាំងខ្ញុំ និងព្រះភរត ក៏មិនអាចលុបលាង ឬបោះបង់ឲ្យអសកម្មបានឡើយ។

Verse 29

उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः ।युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ॥२९॥

ចំពោះការស្នាក់នៅព្រៃ ខ្ញុំមិនគួរធ្វើល្បិចដ៏គួរឲ្យអាម៉ាស់ ដោយដាក់អ្នកជំនួសទៅជំនួសខ្លួនឡើយ—វាមិនសមរម្យទេ។ កៃកេយីបាននិយាយអ្វីដែលសមគួរ ហើយព្រះបិតារបស់ខ្ញុំក៏បានប្រព្រឹត្តអំពើដ៏ត្រឹមត្រូវ។

Verse 30

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् ।सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि ॥३०॥

ខ្ញុំស្គាល់ភរតៈ—អ្នកមានខន្តិ អត់ធ្មត់ និងគោរពបូជាគ្រូអាចារ្យនិងអ្នកចាស់ទុំ។ សម្រាប់មហាត្មាដែលមាំមួនក្នុងសច្ចៈនេះ អ្វីៗទាំងអស់នៅទីនេះនឹងបញ្ចប់ដោយសុភមង្គលជាក់ជាមិនខាន។

Verse 31

अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः ।भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः ॥३१॥

ជាមួយបងប្អូនដែលមានសីលធម៌នេះ ពេលខ្ញុំត្រឡប់មកពីព្រៃម្ដងទៀត ខ្ញុំនឹងក្លាយជាព្រះម្ចាស់ដ៏ប្រសើរបំផុតលើផែនដីនេះ។

Verse 32

वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् ।अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥

ព្រោះព្រះរាជាត្រូវបានកៃកេយីបង្ខំ ហើយខ្ញុំបានអនុវត្តតាមពាក្យនោះរួចហើយ; ដូច្នេះដោយកិច្ចការនេះ សូមដោះលែងព្រះបិតារបស់យើង—ម្ចាស់ផែនដី—ឲ្យរួចផុតពីមលិននៃអសច្ចៈ។