Adhyaya 21: The Disruption of Dakṣa’s Sacrifice, the Hari–Hara Conflict, and the Establishment of Rudra’s Sacrificial Share

Verse 1

महातपा उवाच । पूर्वं प्रजापतिर्देवः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयामास धर्मात्मा यदा ता नाध्यगच्छत ॥ २१.२ ॥

マハータパーは言った。昔、神なるプラジャーパティが多様な衆生を創造しようと望みながら、それらを現出させ得なかったとき、法にかなう心をもつその方は深く思惟した。

Verse 2

तदाऽस्य कोपात्संजज्ञे स च रुद्रः प्रतापवान् । रोदनात्तस्य रुद्रत्वं संजातं परमेष्ठिनः ॥ २१.३ ॥

そのとき、彼の憤りから、威力に輝くルドラが生じた。彼が泣き叫んだ（ローダナ）ゆえに、至上の祖たるパラメーシュティンによって、彼に「ルドラ」という名と位相が成立した。

Verse 3

तस्य ब्रह्मा शुभां कन्यां भार्यार्थं मूर्त्तिसम्भवाम् । गौरी नाम्ना स्वयं देवी भारती तां ददौ पिता ॥ २१.४ ॥

彼のために、父としてのブラフマーは、ムールティより生まれた吉祥なる娘を妻として授けた。その女神は自らガウリーと名づけられ、父バ―ラティによって与えられた。

Verse 4

रुद्रायामितदेहाय स्वयं ब्रह्मा प्रजापतिः । स तां लब्ध्वा वरारोहां मुदा परमया युतः ॥ २१.५ ॥

プラジャーパティたるブラフマー自らが、量り知れぬ身相のルドラに彼女を授けた。気高く肢体麗しいその女性を得て、彼はこの上ない歓喜に満たされた。

Verse 5

सर्गकालेषु तं ब्रह्मा तपसा प्रत्युवाच ह । रुद्र प्रजाः सृजस्वेति पौनःपुन्येन चोदितः । असमर्थोऽहमिति जले निमज्जत महाबलः ॥ २१.६ ॥

創造の時々に、ブラフマーは苦行の力によって彼に語りかけた。幾度も「ルドラよ、衆生を創れ」と促されたが、大力の者は「我にはできぬ」と言い、水中に沈み入った。

Verse 6

तपोऽर्थित्वं तपोहीनः स्रष्टुं शक्नोति न प्रजाः । एवं चिन्त्य जले मग्नस्ततो रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.७ ॥

苦行の規律を欠く者は、たとえ苦行の果を望んでも、衆生を創ることはできない。そう思惟して、威光あるルドラは水中に沈んだ。

Verse 7

तस्मिन् निमग्ने देवेशे तां ब्रह्मा कन्यकां पुनः । अन्तःशरीरगां कृत्वा गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८ ॥

神々の主がその状態に沈んだとき、ブラフマーは再びその乙女を彼の身内に入らせ、至上に輝くガウリーとならしめた。

Verse 8

पुनः सिसृक्षुर्भगवानसृजत् सप्त मानसान् । दक्षं च तेषामारभ्य प्रजाः सम्यग्व्यवर्धिताः ॥ २१.९ ॥

ついで、再び創造せんと欲した世尊は、意より生まれた七者を生じた。その中のダクシャを端緒として、衆生は正しく、しかるべき順序で増え広がった。

Verse 9

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥ २१.१० ॥

そこでは、インドラを含むすべての神々が、ダクシャーヤニーの子として説かれる。すなわち八ヴァス、諸ルドラ、諸アーディティヤ、そして同様にマルトたちである。

Verse 10

सा अपि दक्षाय सुष्रोणी गौरी दत्ताथ ब्रह्मणा । दुहितृत्वे पुरा या हि रुद्रेणोढा महात्मना ॥ २१.११ ॥

彼女もまた――腰つき麗しきガウリー――は、その時ブラフマーによってダクシャに娘として授けられた。彼女は昔、娘の身として大心のルドラに嫁いだ者である。

Verse 11

सा च दाक्षायणी देवी पुनर्भूता नृपोत्तम । ततो दक्षः प्रहृष्टात्मा दौहित्रान् स्वान् स वृद्धिकृत् । दृष्ट्वा यज्ञम् अथारेभे प्रीणनाय प्रजापतिः ॥ २१.१२ ॥

そしてその女神ダクシャーヤニーは再び生まれた、王の中の最勝者よ。そこでダクシャは心喜び、自らの孫たちを見てその繁栄を促す者となり、プラジャーパティとして満悦をもたらすために祭祀（ヤジュニャ）を開始した。

Verse 12

तत्र ब्रह्मसुताः सर्वे मरीच्यादय एव च । चक्रुरार्त्त्विज्यकं कर्म स्वे स्वे मार्गे व्यवस्थिताः ॥ २१.१३ ॥

そこでは、ブラフマーの子らすべて――マリーチをはじめ――が、それぞれ自らの儀礼の道と規範に安住しつつ、祭官（ṛtvij）としての務めを果たした。

Verse 13

ब्रह्मा स्वयं मरीच्यस्तु बभूव अन्ये तथापरे । अत्रिस्तु यज्ञकर्मस्थ आग्नीध्रस्त्वङ्गिरा भवत् ॥ २१.१४ ॥

ブラフマー自身が臨在し、マリーチをはじめ他の高徳の者たちも同様であった。アトリは祭祀の作法に従事し、アンギラスが護火役アーグニードラ（Āgnīdhra）となった。

Verse 14

होता पुलस्त्यस्त्वभवदुद्गाता पुलहोऽभवत् । क्रतौ क्रतुस् तु प्रस्तोता तदा यज्ञे महातपाः ॥ २१.१५ ॥

プラスタヤはホートリ（Hotṛ：招請の祭官）となり、プラハはウドガートリ（Udgātṛ：詠唱の祭官）となった。その祭祀においてクラトゥはプラストートリ（Prastotṛ：先唱者）を務め、かの大苦行者たちが儀礼を執行した。

Verse 15

प्रतिहर्ता प्रचेतास्तु तस्मिन् क्रतुवरे बभौ । सुब्रह्मण्यो वसिष्ठस्तु सनकाद्याः सभासदः । तत्र याज्यः स्वयं ब्रह्मा स च इज्यस्तु पूज्यते ॥ २१.१६ ॥

その最勝の祭式において、プラチェータス（Pracetas）は儀礼の招請に応答する司祭として現れた。ヴァシシュタ（Vasiṣṭha）はスブラフマニヤ（Subrahmaṇya）司祭を務め、サナカ（Sanaka）らは会衆の一員として列した。そこでは梵天ブラフマー（Brahmā）自らが供物を受ける神であり、礼拝されるべき御方として正しく崇敬された。

Verse 16

पूज्या दक्षस्य दौहित्रा रुद्रादित्या ङ्गिरादयः । प्रत्यक्शपितरस्ते हि तैः प्रीतैः प्रीयते जगत् ॥ २१.१७ ॥

尊崇されるべきはダクシャ（Dakṣa）の孫たち、すなわちルドラ（Rudra）群、アーディティヤ（Āditya）群、アンギラサ（Aṅgirasa）らである。彼らはまさしく顕現した祖先であり、彼らが満悦すれば、その喜びは世界をも潤す。

Verse 17

तत्र भागार्थिनो देवा आदित्या वसवस्तथा । विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाद्या मरुद्गणाः ॥ २१.१८ ॥

そこには、祭祀における自らの分け前を求める神々—アーディティヤ（Āditya）とヴァス（Vasu）、ヴィシュヴェーデーヴァ（Viśvedevas）とピトリ（Pitṛ：祖霊）、さらにガンダルヴァ（Gandharva）等の類と、マルト（Marut）の群—が集い来た。

Verse 18

जग्रिहुर्यज्ञभागान् स्वान् यावत् ते हविषोर्पितान् । तावत्कालं जलात् सद्य उत्तस्थौ ब्रह्मणः पुनः ॥ २१.१९ ॥

供物が捧げられている間、彼らはそれぞれの祭分を受け取った。その間に、梵天ブラフマー（Brahmā）はただちに水中より再び起ち上がった。

Verse 19

रुद्रः कोपोद्भवो यस्तु पूर्वं मग्नो महाजले । स सहस्रार्कसंकाशो निष्चक्राम जलात् ततः ॥ २१.२० ॥

憤怒より生じたルドラ（Rudra）は、先に大いなる水に沈んでいた。やがて千の太陽のごとく輝きを放ち、水より現れ出た。

Verse 20

सर्वज्ञाणमयो देवः सर्वदेवमयोऽमलः । प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य जगतस्तपसा बभौ ॥ २१.२१ ॥

一切智より成り、諸神を体現し、垢なきその神は、苦行（タパス）の力によって輝き、世界のすべてを直に見そなわした。

Verse 21

तस्मिंस्तु काले पञ्चानां जातः सर्गो नरोत्तम । दिव्यानां पृथिवीस्थानां चतुर्णामरजातिनाम् ॥ २१.२२ ॥

その時、人の中の最勝者よ、五種の創造（サルガ）が生じた。すなわち、天なる者たち、地上に住する者たち、そして「アラ」（Ara）の系統／階類に属する四つの群である。

Verse 22

रौद्रसर्गस्य सम्भूतिस्तदा सद्योऽपि जायते । इदानीं रुद्रसर्गं त्वं शृणु पार्थिवसत्तम ॥ २१.२३ ॥

ラウドラの創造（Raudra-sarga）の生起は、その時、ただちに起こる。いま、地上の王の中の最勝者よ、ルドラの創造（Rudra-sarga）について聞け。

Verse 23

दशवर्षसहस्राणि तपश्चीर्त्वा महज्जले । प्रतिबुद्धो यदा रुद्रस्तदा चोर्वीं सकाननाम् । दृष्ट्वा सस्यवतीं रम्यां मनुष्यपशुसंकुलाम् ॥ २१.२४ ॥

大いなる水の中で一万年の苦行を修したのち、ルドラが目覚めると、森を伴う大地を見た。そこは作物に満ちて瑞々しく、美しく、人と獣とであふれていた。

Verse 24

शुश्राव च तदा शब्दानृत्विजां दक्षसद्मनि । आश्रमे यज्ञिनां चोच्चैर्योगस्थैरिति कीर्तितम् ॥ २१.२५ ॥

そのとき彼は、ダクシャ（Dakṣa）の邸における祭官（ṛtvij）たちの声を聞いた。また、祭祀を行う者の庵では、ヨーガの静慮に住する者たちによって高らかに唱えられていた。

Verse 25

ततः श्रुत्वा महातेजाः सर्वज्ञः परमेश्वरः । चुकोप सुभृशं देवो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.२६ ॥

それを聞くや、至上の光輝を放つ全知の最高主は激しく憤り、神は次の言葉を告げた。

Verse 26

अहं पूर्वं तु कविना सृष्टः सर्वात्मना विभुः । प्रजाः सृजस्वेति तदा वाक्यमेतत् तथोक्तवान् ॥ २१.२७ ॥

「かつて我は――万遍く遍在する主――詩人にして創造者たる聖仙によって、その全存在をもって生み出された。その時、彼はまさにこの命を告げた。『衆生を創れ』と。」

Verse 27

इदानीं केन तत्कर्म कृतं सृष्ट्यादिवर्णनम् । एवमुक्त्वा भृशं कोपान्ननाद परमेश्वरः ॥ २१.२८ ॥

「いま、その行い――創造と宇宙の始原を語るこの叙述――はいったい誰によってなされたのか。」そう言い終えると、至上主は激怒して咆哮した。

Verse 28

तस्य नानदतो ज्वालाः श्रोत्रेभ्यो निर्ययुस्तदा । तत्र भूतानि वेतालाः उच्छ्रुष्माः प्रेतपूतनाः ॥ २१.२९ ॥

彼が咆哮すると、その耳から炎が噴き出した。そこにはブータやヴェーターラ、さらにウッチュルシュマー、プレータ、プータナーなどの存在が現れた。

Verse 29

कूष्माण्डा यातुधानाश्च सर्वे प्रज्वलिताननाः । उत्तस्थुः कोटिशस्तत्र नानाप्रहरणावृताः ॥ २१.३० ॥

そこにクーシュマーンダとヤートゥダーナたちが――いずれも顔を炎のごとく燃え立たせ――数千万に及んで起ち上がり、さまざまな武器を備えていた。

Verse 30

ते दृिष्ट्वा भूतसङ्घाता विविधायुधपाणयः । ससर्ज वेदविद्याङ्गं रथं परमशोभनम् ॥ २१.३१ ॥

さまざまな武器を手にした衆生の群れが集うのを見て、彼はヴェーダの智とその補助学を具えた、最上に輝かしい戦車を創り出した。

Verse 31

तस्मिन्नृगादयस्त्वश्वास्त्रितत्त्वं च त्रिवेणुकम् । त्रिपूजकं त्रिषवणं धर्माक्षं मारुतध्वनिम् ॥ २१.३२ ॥

そこにはṚgaなどの聖なる呼称があり、またAśvāstri、tri-tattva（三原理）、tri-veṇuka（三つの流れ）、tri-pūjaka（三重の礼拝）、tri-savana（一日三時）、Dharmākṣa、そしてMārutadhvani（「風の音」）がある。

Verse 32

अहोरात्रे पताके द्वे धर्माधर्मे तु दण्डके । शकटं सर्वविद्याश्च स्वयं ब्रह्मादिसारथिः ॥ २१.३३ ॥

昼と夜は二つの旗印、ダルマとアダルマは二つの竿。車体はあらゆる学知の諸分野から成り、御者は梵天ブラフマーと他の原初の存在そのものである。

Verse 33

गायत्री च धनुस्तस्य ओङ्कारो गुण एव च । स्वराः सप्त शरास्तस्य देवदेवस्य सुव्रत ॥ २१.३४ ॥

ガーヤトリーはその弓、オーンカーラ（Oṃ）はまさに弓弦である。七つの音（スヴァラ）がデーヴァデーヴァの矢となる――おお、スヴラターよ。

Verse 34

एवं कृत्वा स सामग्रीं देवदेवः प्रतापवान् । जगाम दक्षयज्ञाय कोपाद् रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.३५ ॥

このように必要な備えを整えると、威光あるデーヴァデーヴァ――憤怒に燃えるルドラ――は、怒りのゆえにダクシャの祭祀（ヤジュニャ）へと赴いた。

Verse 35

गच्छतस्तस्य देवस्य अम्बराङ्गिरसं नयत् । ऋत्विजां मन्त्रनिचयो नष्टो रुद्रागमे तदा ॥ २१.३६ ॥

その神が進みゆくとき、アンバラーンギラサを伴って行った。かの時、ルドラ―ガマにおいて、祭官（ṛtvij）たちのマントラの集成が失われた。

Verse 36

विपरीतमिदं दृष्ट्वा तदा सर्वे च ऋत्विजः । ऊचुः संनह्यतां देवा महद् वो भयमागतम् ॥ २१.३७ ॥

この予期に反する事態を見て、すべての祭官（ṛtvij）は言った。「武具を整えよ、神々よ。汝らに大いなる危難が迫った。」

Verse 37

कश्चिदायाति बलवानसुरो ब्रह्मनिर्मितः । यज्ञभागार्थमेतस्मिन् क्रतौ परमदुर्लभम् ॥ २१.३८ ॥

ブラフマーによって造られたと伝えられる、ある強大なアスラが近づいて来る。この祭式において、得がたき供犠の分け前（yajñabhāga）を求めて。

Verse 38

एवमुक्तास्ततो देवाः ऊचुर्मातामहं तदा । दक्ष तात किमत्रास्मत्कार्यं ब्रूहि विवक्षितम् ॥ २१.३९ ॥

このように告げられて、神々はそのとき祖父（マーターマハ）に言った。「ダクシャよ、敬愛する父よ。ここで我らのために何をなすべきか、意図するところを告げよ。」

Verse 39

दक्ष उवाच । गृह्यन्तां द्रुतमस्त्राणि संग्रामोऽत्र विधीयताम् । एवमुक्ते तदा देवैर्विविधायुधधारिभिः । रुद्रस्यानुचरैः सार्धं महद्युद्धं प्रवर्तितम् ॥ २१.४० ॥

ダクシャは言った。「速やかに武器を取れ。ここに戦いを起こせ。」そう告げられるや、さまざまな武器を携える神々と、ルドラの従者たちとの間に大いなる戦闘が始まった。

Verse 40

तत्र वेतालभूतानि कूष्माण्डा ग्रहपूतनाः । युयुधुर्लोकपालैश्च नानाशस्त्रधराणि च ॥ २१.४१ ॥

そこでは、ヴェーターラのごとき霊、クーシュマーṇḍa、そしてグラハ・プータナーが戦い、さらに種々の武器を携えてローカパーラたちとも交戦した。

Verse 41

देवा रौद्राणि भूतानि निरसन्तो यमालयम् । चिक्षिपुः सायकान् घोरान् असिंश्च सपरश्वधान् ॥ २१.४२ ॥

神々は猛き存在を退けつつヤマの住処へと進み、恐るべき矢を放ち、また剣と斧を振るった。

Verse 42

भूतान्यपि मृधे घोराण्युल्मुकैरस्थिभिः शरैः । जग्मुर्देवान्मृधे रोषाद्रुद्रस्य पुरतो बलात् ॥ २१.४३ ॥

その凄烈な戦いにおいて、恐るべき者どももまた、松明・骨・矢を投げ放ちながら神々に迫った。怒りに駆られ、ルドラの前面へ力ずくで押し進んだ。

Verse 43

ततस्तस्मिन् महारौद्रे संग्रामे भीमरूपिणि । रुद्रो भगस्य नेत्रे तु बिभेदैकॆषुणा मृधे ॥ २१.४४ ॥

そののち、恐るべき相を呈する極めて激烈な合戦のさなか、ルドラはただ一矢にてバガの両眼を射貫いた。

Verse 44

रुद्रस्य शरपातेन नष्टनेत्रं भगं तदा । दृष्ट्वास्य क्रोधात् तेजस्वी पूषा रुद्रमयोद्धयत् ॥ २१.४५ ॥

そのとき、ルドラの矢の雨によってバガの眼は失われた。これを見た光輝あるプーシャンは、怒りよりルドラに挑み戦った。

Verse 45

सृजन्तमिषुजालानि पूषणं तु महामृधे । दृष्ट्वा रुद्रोऽस्य दन्तांस्तु चकर्ष परवीरहा ॥ २१.४६ ॥

大戦において矢の雨を放つプーシャンを見て、敵の勇士を屠るルドラは、ただちにその歯を引き抜いた。

Verse 46

तस्य दन्तांस्तदा दृष्ट्वा पूष्णो रुद्रेण पातितान् । दुद्रुवुः वसवो दिक्षु रुद्रास्त्वेकादश द्रुतम् ॥ २१.४७ ॥

そのとき、ルドラによって打ち落とされたプーシャンの歯を見て、ヴァスたちは四方へ逃げ去り、十一のルドラもまた素早く退いた。

Verse 47

तान् भग्नान् सहसा दिक्षु दृष्ट्वा विष्णुः प्रतापवान् । आदित्यावरजो वाक्यमुवाच स्वबलं तदा ॥ २१.४८ ॥

彼らがたちまち四方へ潰走するのを見て、アディティの後に生まれし大いなるヴィシュヌは、そのとき自軍に命を下した。

Verse 48

क्व यात पौरुषं त्यक्त्वा दर्पं माहात्म्यमेव च । व्यवसायं कुलं भूतिṃ कथं न स्मर्यते द्रुतम् ॥ २१.४९ ॥

男らしい奮起と誇り、さらには自らの偉大ささえ捨てて、いずこへ行くのか。なぜ志業と家系と繁栄を、ただちに思い起こさぬのか。

Verse 49

परमेष्ठिगुणैर्युक्तो लघुवद्भीतितः पुरा । नमस्कं कुरुते मोघं पृथिव्यां पद्मजः स्वयम् ॥ २१.५० ॥

かつて、パラメーシュティン（至上主）の徳を具えながらも、蓮華生まれのパドマジャ（梵天）自身が、取るに足らぬ者のように恐れて、地上でむなしく礼拝を捧げる。

Verse 50

एवमुक्त्वा गरुत्मन्तमारुरोह हरिस्तदा । शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाः जनार्दनः ॥ २१.५१ ॥

かく語り終えると、ハリはその時ガルトマーンに乗り給うた。黄衣をまとい、手に法螺貝・円盤（チャクラ）・棍棒（ガダー）を執るジャナールダナであった。

Verse 51

ततो हरिहरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । रुद्रः पाशुपतास्त्रेण विव्याध हरिमोजसा । हरिर्नारायणास्त्रेण रुद्रं विव्याध कोपवान् ॥ २१.५२ ॥

ついでハリとハラとの間に、毛もよだつ戦いが起こった。ルドラはパーシュパタの武器をもって力強くハリを貫き、ハリもまた憤怒してナーラーヤナの武器でルドラを貫いた。

Verse 52

नारायणं पाशुपतमुभेऽस्त्रे व्योम्नि रोषिते । युयुधाते भृशं दिव्यं परस्परजिघांसया । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तयोर्युद्धमभूत् तदा ॥ २१.५३ ॥

その後、天空において二つの神聖なる武器—ナーラーヤナとパーシュパタ—は憤り、互いを滅ぼさんとして激しく戦った。その戦いはその時、天上の千年にわたり続いた。

Verse 53

तत्रैकं मुकुटोद्बद्धं मूर्द्धन्यं जटजालकम् । एकं प्रध्मापयच्छङ्खमन्यड्डुमरुकं शुभम् ॥ २१.५४ ॥

そこでは、一つの（姿）は頭頂に、冠で結い上げられたジャターの房を戴き、また一つは法螺貝を吹き、さらに一つは吉祥なるḍamaru（ダマル）の太鼓を携えていた。

Verse 54

एकं खङ्गकरं तत्र तथान्यं दण्डधारिणम् । एकं कौस्तुभदीप्ताङ्गमन्यं भूतिविभूषितम् ॥ २१.५५ ॥

そこでは、一つの（姿）は剣を執り、また一つは杖（ダンダ）を携えていた。一つはカウストゥバ宝珠の光により身が輝き、もう一つは聖灰（ヴィブーティ）をもって荘厳されていた。

Verse 55

एकं गदां भ्रामयति द्वितीयं दण्डमेव च । एकं शोभति कण्ठस्थैर्मणिभिस्त्वस्थिभिः परम् । एकं पीताम्बरं तत्र द्वितीयं सर्पमेखलम् ॥ २१.५६ ॥

一方はガダー（棍棒）を振り回し、第二はただ杖（ダンダ）を執るのみ。ひとつは喉元の宝珠により輝き、さらに至上として骨をもって荘厳される。ひとつは黄衣（ピータームバラ）をまとい、第二は蛇の帯（サルパ・メーカラー）を締める。

Verse 56

एवं तौ स्पर्धिनावस्त्रौ रौद्रनारायणात्मकौ । अन्योऽन्यातिशयोपेतौ तदालोक्य पितामहः ॥ २१.५७ ॥

かくして、ルドラとナーラーヤナの力を体現する二つの競い合う神武は、互いに相手を凌ぐ卓越を備えていた。これを見て、ピターマハ（梵天ブラフマー）は事の成り行きを観察した。

Verse 57

उवाच शम्यतामस्त्रौ स्वस्वभावेन सुव्रतौ । एवं ते ब्रह्मणा चोक्तौ शान्तभावं प्रजग्मतुः ॥ २१.५८ ॥

彼は言った。「この二つの神武は、それぞれ自らの本性に従って鎮まりなさい。おお、善き誓願を保つ者たちよ。」ブラフマーにそう告げられて、両者は静謐の境地に至った。

Verse 58

तथा विष्णुहरौ ब्रह्मा वाक्यमेतदुवाच ह । उभौ हरिहरौ देवौ लोके ख्यातिं गमिष्यथः ॥ २१.५९ ॥

それからブラフマーはヴィシュヌとハラにこう告げた。「汝ら二柱、ハリとハラという二神は、世において名声を得るであろう。」

Verse 59

अयं च यज्ञो विध्वस्तः सम्पूर्णत्वं गमिष्यति । दक्षस्य ख्यातिमाँल्लोकः सन्तत्या अयं भविष्यति ॥ २१.६० ॥

「そしてこの祭祀（ヤジュニャ）は、たとえ破られ乱されたとしても、ついには円満に成就する。この世界はダクシャ（Dakṣa）によって名高くなるであろう—その子孫の連なり（santati）によって。」

Verse 60

एवमुक्त्वा हरिहरौ तदा लोकपितामहः । ब्रह्मा लोकानुवाचेदं रुद्रभागोऽस्य दीयताम् ॥ २१.६१ ॥

このようにハリとハラに告げたのち、諸世界の祖父たるブラフマーは集まった世界に告げた。「この事において、ルドラに属する分を授けよ。」

Verse 61

रुद्रभागो ज्येष्ठभाग इतीयं वैदिकी श्रुतिः । स्तुतिं च देवाः कुरुत रुद्रस्य परमेष्ठि नः ॥ २१.६२ ॥

「ルドラの分は最上の分である」—これこそヴェーダのシュルティの宣示である。ゆえに、神々よ、我らのパラメーシュティン（至上主）たるルドラを讃えよ。

Verse 62

भगनेत्रहरं देवं पूष्णो दन्तविनाशनम् । स्तुतिं कुरुतमा शीघ्रं गीतैरेतैस्तु नामभिः । येनायं वः प्रसन्नात्मा वरदत्वं भजेत ह ॥ २१.६३ ॥

速やかに、これら歌われる尊名によって、バガの眼を奪いプーシャンの歯を砕いた神を讃えよ。そうすれば、その神は汝らに喜び、願いを授ける施与者となるであろう。

Verse 63

एवमुक्तास्तु ते देवाः स्तोत्रं शम्भोर्महात्मनः । चक्रुः परमया भक्त्या नमस्कृत्य स्वयम्भुवे ॥ २१.६४ ॥

かく告げられて、神々は大いなる魂のシャンブ（Śambhu）に讃歌を作り、自己出生者スヴァヤンブーに礼拝して、至上のバクティをもってそれを行った。

Verse 64

देवा ऊचुः । नमो विषमनेत्राय नमस्ते त्र्यम्बकाय च । नमः सहस्रनेत्राय नमस्ते शूलपाणये ॥ २१.६५ ॥

神々は言った。「不等の眼をもつ御方に敬礼。汝、トリヤンバカ（三つ眼の御方）に敬礼。千眼の御方に敬礼。汝、三叉戟を執る御方に敬礼。」

Verse 65

नमः खट्वाङ्गहस्ताय नमो दण्डभृते करे । त्वं देव हुतभुग्ज्वालाकोतिभानुसमप्रभः ॥ २१.६६ ॥

カトヴァーンガ（khaṭvāṅga）を手に持つ御方に帰敬し、杖（daṇḍa）を手に執る御方に帰敬する。おおデーヴァよ、あなたの光輝は千万の太陽と祭火の炎に比すべきである。

Verse 66

अदर्शनेऽनयद् देव मूढविज्ञानतोऽधुना । कृतमस्माभिरेवेश तदत्र क्षम्यतां प्रभो ॥ २१.६७ ॥

おお神よ、迷える知解によって、今われらはこの事を不顕・不見の闇へと導いてしまいました。われらがなしたことすべてを—主よ—ここにおいてお赦しください、 प्रभु（大主）よ。

Verse 67

नमस्त्रिनेत्रार्त्तिहाराय शम्भो त्रिशूलपाणे विकृतास्यरूप । समस्तदेवेश्वर शुद्धभाव प्रसीद रुद्राच्युत सर्वभाव ॥ २१.६८ ॥

三つの眼をもち苦悩を除くシャンブ（Śambhu）よ、あなたに帰敬する。三叉戟を執り、畏るべき相を現ずる御方よ。万神の主、清浄なる御心の御方よ、どうか憐れみたまえ—ルドラ（Rudra）よ、アチュタ（Acyuta）よ、あらゆる性質を包む御方よ。

Verse 68

पूष्णोऽस्य दन्तान्तक भीमरूप प्रलम्बभोगीन्द्रलुलन्तकण्ठ । विशालदेहाच्युत नीलकण्ठ प्रसीद विश्वेश्वर विश्वमूर्त्ते ॥ २१.६९ ॥

プーシャン（Pūṣan）の歯を砕く威怖の御方よ、恐るべき相の御方よ。長き身をもつ蛇王にして、垂れ下がる巻き輪で喉を飾る御方よ。広大なる身のアチュタ（Acyuta）よ、青き喉のニーラカンタ（Nīlakaṇṭha）よ、どうか憐れみたまえ—宇宙の主、世界そのものの御姿よ。

Verse 69

भगाक्षिसंस्फोटनदक्षकर्मा गृहाण भागं मखतः प्रधानम् । प्रसीद देवेश्वर नीलकण्ठ प्रपाहि नः सर्वगुणोपपन्न ॥ २१.७० ॥

バガ（Bhaga）の眼を打ち開いた強大なる御業をもつ主よ、この祭祀の最上の分け前をお受けください。万神の主、青き喉のニーラカンタ（Nīlakaṇṭha）よ、どうか恵みたまえ。あらゆる徳を具えた御方よ、われらを護りたまえ。

Verse 70

सिताङ्गरागाप्रतिपन्नमूर्ते कपालधारिं त्रिपुरघ्न देव । प्रपाहि नः सर्वभयेषु चैव उमापते पुष्करनालजन्म ॥ २१.७१ ॥

淡き塗香により身を塗られた御姿を取られし神よ、髑髏を持つ御方よ、トリプラを滅ぼす神よ——あらゆる危難において我らを守り給え。ウマーの主よ、蓮の茎より生まれし御方よ、我らを護持し給え。

Verse 71

पश्याम ते देहगतान् सुरेश सर्गादयो वेदवराननन्त । साङ्गान् सविद्यान् सपदक्रमांश्च सर्वान् निलीनांस्त्वयि देवदेव ॥ २१.७२ ॥

神々の主よ、無限なる御方よ、我らは御身のうちに、創造など一切とともに、最勝のヴェーダを観る。補助学（アṅガ）と諸学（ヴィディヤー）とを備え、逐語の誦読と次第の伝承とをも備えたそれらすべてが、神々の神よ、汝のうちに沈潜している。

Verse 72

भव शर्व महादेव पिनाकिन् रुद्र ते हर । नताः स्म सर्वे विश्वेश त्राहि नः परमेश्वर ॥ २१.७३ ॥

バヴァよ、シャルヴァよ、マハーデーヴァよ、ピナーカを持つ御方よ、ルドラよ、ハラよ——それは汝である。世界の主よ、我らは皆、礼拝して伏す。至上主よ、我らを護り給え。

Verse 73

इत्थं स्तुतस्तदा देवैर्देवदेवो महेश्वरः । तुतोष सर्वदेवानां वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.७४ ॥

かくしてその時、神々に讃えられた神々の神マヘーシュヴァラは満悦し、すべての神々に向かって次の言葉を告げた。

Verse 74

रुद्र उवाच । भगस्य नेत्रं भवतु पूष्णो दन्तास्तथा मखः । दक्षस्याच्छिद्रतां यातु यज्ञश्चाप्यदितेः सुताः । पशुभावं तथा चापि अपनेष्यामि वो सुराः ॥ २१.७५ ॥

ルドラは言った。「バガの眼は元に戻れ。プーシャンの歯もまた回復せよ、マカも同様である。ダクシャは欠損なき身となれ。ヤジュニャもまた、アディティの子らとともに復されよ。さらに神々よ、汝らが『獣の状態』へと貶められたその有様を、我は取り除こう。」

Verse 75

मद्दर्शनॆन यो जातः पशुभावो दिवौकसाम् । स मयाऽपहृतः सद्यः पतित्वं वो भविष्यति ॥ २१.७६ ॥

我を見たことによって天界の住人に生じた獣性の状態——それを我はただちに取り除いた。だが汝らには、堕落の境地が到来するであろう。

Verse 76

अहं च सर्वविद्यानां पति॒राद्यः सनातनः । अहं वै पतिभावेन पशुमध्ये व्यवस्थितः ॥ २१.७७ ॥

我こそはあらゆる学知の原初にして永遠の主である。さらに我は、主権というあり方において、生きとし生けるものの中に安住している。

Verse 77

अतः पशुपतिर्नाम मम लोके भविष्यति । ये मां यजन्ति तेषां स्याद् दीक्षा पाशुपती भवेत् ॥ २१.७८ ॥

ゆえに我が界において「パシュパティ（Paśupati）」という称号が生じるであろう。我を礼拝する者には灌頂（ディークシャー）が授けられ、それはパーシュパタの灌頂となる。

Verse 78

एवमुक्तेऽथ रुद्रेण ब्रह्मा लोकपितामहः । उवाच रुद्रं सस्नेहं स्मितपूर्वमिदं वचः ॥ २१.७९ ॥

ルドラがこのように語り終えると、諸世界の祖父たるブラフマーは、愛情をもってルドラに向かい、まず微笑み、ついで次の言葉を述べた。

Verse 79

ध्रुवं पाशुपतिर्देव त्वं लोके ख्यातिमेष्यति । अयं च देवस्त्वन्नाम्ना लोके ख्यातिं गमिष्यति । आराध्यश्च समस्तानां देवादीनां गमिष्यसि ॥ २१.८० ॥

まことに、神よ、汝は「パーシュパティ（Pāśupati）」として世に名声を得るであろう。さらにこの神もまた、汝の名によって世に名声を得るであろう。そして汝は、諸天をはじめ一切の者に礼拝されるべき尊者となる。

Verse 80

एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा दक्षं प्रोवाच बुद्धिमान् । गौरीं प्रयच्छ रुद्राय पूर्वमेवोपपादिताम् ॥ २१.८१ ॥

かく語り終えて、賢きブラフマーはダクシャに告げた。「すでに前もって彼に定められていたガウリーを、ルドラに授けよ。」

Verse 81

एवमुक्त्वा तदा दक्षस्तां कन्यां ब्रह्मसन्निधौ । ददौ रुद्राय महते गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८२ ॥

かく言い終えると、ダクシャはブラフマーの御前で、その乙女、比類なく輝くガウリーを偉大なるルドラに授けた。

Verse 82

स तां जग्राह विधिवद् रुद्रः परमशोभनाम् । दक्षस्य च प्रियं कुर्वन् बहुमानपुरःसरम् ॥ २१.८३ ॥

ルドラは法にかなった儀礼により、比類なき美しさの彼女を受け入れ、ダクシャを喜ばせんとして、敬意を第一として振る舞った。

Verse 83

गृहीतायां तु कन्यायां दाक्षायण्यां पितामहः । ददौ रुद्रस्य निलयं कैलासं सुरसन्निधौ ॥ २१.८४ ॥

乙女ダークシャーヤニーが受け入れられると、祖父（ピターマハ、すなわちブラフマー）はルドラに住処として、神々の集会の近くにあるカイラーサを授けた。

Verse 84

रुद्रोऽपि प्रययौ भूतैः समं कैलासपर्वतम् । देवाś्चापि यथास्थानं स्वं स्वं जग्मुर्मुदान्विताः । ब्रह्माऽपि दक्षसहितः प्राजापत्यं पुरं ययौ ॥ २१.८५ ॥

ルドラもまた、ブータたちと共にカイラーサ山へと赴いた。神々もまた、しかるべき順序に従い、歓喜に満ちてそれぞれの住処へ帰っていった。ブラフマーもダクシャを伴い、プラージャーパティヤの都へ向かった。

Verse 85

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥

そこでは、インドラをも含むすべての神々が、ダーक्षायणीの पुत्रであった。すなわち八柱のヴァス、ルドラたち、アーディティヤたち、そして同様にマルットたちである。