Adhyaya 9

Verse 1

लोमश उवाच । एकदा तु सभामध्य आस्थितो देवराट् स्वयम् । लोकपालैः परिवृतो देवैश्च ऋषिभिस्तथा

ロマーシャは言った。ある時、神々の王みずからが王の सभाの中央に座し、方位の守護神たち、諸天、そして聖仙（リシ）に囲まれていた。

Verse 2

अप्सरोगणसंवीतो गंधर्वैश्च पुरस्कृतः । उपगीयमानविजयः सिद्धविद्याधरैरपि

彼はアプサラスの群に侍され、ガンダルヴァが先導して敬い奉り、その勝利はシッダやヴィディヤーダラたちによっても歌い讃えられていた。

Verse 3

तदा शिष्यैः परिवृतो देवराजगुरुः सुधीः । आगतोऽसौ महाभागो बृहस्पति रुदारधीः

そのとき、弟子たちに囲まれて、神々の王の師である賢明なる導師が来臨した――吉祥なるブリハスパティ、ルドラへの信愛に堅固なる者。

Verse 4

तं दृष्ट्वा सहसा देवाः प्रणेमुः समुपस्थिताः । इंद्रोपि ददृशे तत्र प्राप्तं वाचस्पतिं तदा

それを見て、その場に居合わせた神々はたちまち礼拝してひれ伏した。インドラもまたその時、ヴァーチャスパティ（ブリハスパティ）がそこに到来したのを見た。

Verse 5

नोवाच किंचिद्दुर्मेधावचो मानुपुरःसरम् । नाह्वानं नासनं तस्य न विसर्जनमेव च

しかし、その愚かな者は何も言わず、歓迎の礼儀正しい言葉もなかった。彼を招くことも、座席を勧めることも、適切な別れの挨拶さえもしなかった。

Verse 6

शक्रं प्रमत्तं ज्ञात्वाथ मदाद्राज्यस्य दुर्मतिम् । तिरोधानमनुप्राप्तो बृहस्पती रुषान्वितः

ブリハスパティは、シャクラ（インドラ）が王権に酔いしれ、不注意で判断力が腐敗していることを知り、憤慨して姿を隠した。

Verse 7

गते देवगुरौ तस्मिन्विमनस्काऽभवन्सुराः । यक्षा नागाः सगंधर्वा ऋषयोऽपि तथा द्विजाः

神々の導師が去ってしまうと、神々は意気消沈した。ヤクシャ、ナーガ、ガンダルヴァ、さらには聖仙やバラモンたちも同様に嘆き悲しんだ。

Verse 8

गांधर्वस्या वसाने तु लब्धसंज्ञो हरिः सुरान् । पप्रच्छ त्वरितेनवै क्व गतो हि महातपाः

ガンダルヴァの音楽が終わると、ハリ（インドラ）は正気を取り戻し、急いで神々に尋ねた。「あの大いなる苦行者は一体どこへ行ってしまったのか？」

Verse 9

तदैव नारदेनोक्तः शक्रो देवाधिपस्तथा । त्वया कृता ह्यवज्ञा च गुरोर्नस्त्यत्र संशयः

その時、ナーラダが神々の王シャクラに言った。「あなたは確かに師（グル）に対して侮辱を働いた。これに疑いの余地はない。」

Verse 10

गुरोरवज्ञया राज्यं गतं ते बलसूदन । तस्मात्क्षमापनीयोऽसौ सर्वभावेन हि त्वया

おお、バラを討ちし者よ。師（グル）を侮ったゆえに、汝の王権は手から滑り落ちた。ゆえに、全身全霊をもって師に赦しを乞うべし。

Verse 11

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः । आसनात्सहसोत्थाय तैः सर्वैः परिवारितः । आगच्छत्त्वरया शक्रो गुरोर्गेहमतंद्रितः

大心なるナーラダの言葉を聞くや、シャクラは座よりたちまち跳ね起き、従者一同に囲まれて、怠ることなく師の住まいへと急ぎ赴いた。

Verse 12

पृष्ट्वा तारां प्रणम्यादौ क्व गतो हि महातपाः । न जानामीत्युवाचेदं तारा शक्रं निरीक्षती

まずターラーに問い、先に礼拝してから言った。「あの大苦行者はどこへ行かれたのか。」ターラーはシャクラを見つめ、「存じませぬ」と答えた。

Verse 13

तदा चिंतान्वितो भूत्वा शक्रः स्वगृहमाव्रजत् । एतस्मिन्नंतरे स्वर्गे ह्यनिष्टान्द्भुतानि च

そのときシャクラは憂いに満たされ、自らの宮へ帰った。折しも天界には、不吉で忌まわしき異兆が現れ始めた。

Verse 14

अभवन्सर्वदुःखार्थे शक्रस्य च महात्मनः । पातालस्थेन बलिना ज्ञातं शक्रस्य चेष्टितम्

それらの兆しは、大いなるシャクラを徹底して苦しめるために現れた。さらに、パーターラに住むバリは、シャクラの振る舞いとその有様を知った。

Verse 15

ययौ दैत्यैः परिवृतः पातालादमरावतीम् । तदा युद्धमतीवासीद्देवानां दानवैः सह

ダイティヤたちに取り囲まれ、彼はパーターラよりアマラーヴァティーへと進軍した。その時、神々とダーナヴァとの間に激烈な戦いが勃発した。

Verse 16

देवाः पराजिता दैत्यै राज्यं शक्रस्य तत्क्षणात् । संप्राप्तं सकलं तस्य मूढस्य च दुरात्मनः

神々はダイティヤに敗れ、その瞬間、シャクラ（インドラ）の王国は、迷妄に沈む邪悪な者によってことごとく奪われた。

Verse 17

नीतं सर्वप्रयत्नेन पातालं त्वरितं गताः । शुक्रप्रसादात्ते सर्वे तथा विजयिनोऽभवन्

彼らはあらゆる力を尽くしてそれを運び去り、急ぎパーターラへ帰還した。シュクラの加護により、彼らは皆まことに勝利者となった。

Verse 18

शक्रोऽपि निःश्रिको जातो देवैस्त्यक्तस्ततो भृशम् । देवी तिरोधानगता बभूव कमलेक्षणा

シャクラ（インドラ）もまた、すべてを失い、神々に見捨てられた。さらに、蓮華の眼をもつ女神シュリーは彼から姿を消し、秘められた所へと退いた。

Verse 19

ऐरावतो महानागस्तथैवोच्चैःश्रवा हयः । एवमादीनि रत्नानि अनेकानि बहून्यपि । नीतानि सहसा दैत्यैर्लोभादसाधुवृत्तिभिः

大象アイラーヴァタと天馬ウッチャイフシュラヴァをはじめ、数多の尊き宝物が、貪欲に駆られ不義のふるまいをなすダーナヴァたちによって、たちまち奪い去られた。

Verse 20

पुण्यभांजि च तान्येव पतितानि च सागरे । तदा स विस्मयाविष्टो बलिराह गुरुं प्रति

功徳を授けるその宝の数々が、海へと落ちた。そのときバリは驚嘆に包まれ、師（グル）に向かって語った。

Verse 21

देवान्निर्जित्य चास्माभिरानीतानि बहूनि च । रत्नानि तु समुद्रेऽथ पतितानि तदद्भुतम्

「我らは神々を打ち破り、多くの宝を持ち帰った。だがその宝珠が今や海へ落ちたとは――なんと驚くべきことか！」

Verse 22

बलेस्तद्वचनं श्रुत्वा उशना प्रत्युवाच तम् । अश्वमेधशतेनैव सुरराज्यं भविष्यति । दीक्षितस्य न संदेहस्तस्माद्भोक्त स एव च

バリの言葉を聞くと、ウシャナー（シュクラ）は答えた。「アシュヴァメーダ祭を百回修すれば、必ずや神々の王権が現れる。正しく灌頂されディークシャを受けた者には疑いはない。ゆえに、その果報を享受するのはただ彼のみである。」

Verse 23

अश्वमेधं विना किंचित्स्वर्गं भोक्तं न पार्यते

アシュヴァメーダなくしては、いかなる程度にも天界に至り、それを享受することはできない。

Verse 24

गुरोर्वचनमाज्ञाय तूष्णींभूतो बलिस्ततः । बभूव देवैः सार्द्धं च यथोचितमकारयत्

師の教えを悟ったバリは沈黙した。やがて彼は神々とともに、しかるべきことをしかるべき作法で執り行わせた。

Verse 25

इन्द्रोपि शोच्यतां प्राप्तो जगाम परमेष्ठिनम् । विज्ञापयामास तथा सर्वं राज्यभयादिकम्

インドラもまた憐れむべき境遇に陥り、パラメーシュティン（梵天ブラフマー）のもとへ赴き、国土への恐れをはじめ一切の事情をことごとく奏上した。

Verse 26

शक्रस्य वचनं श्रुत्वा परमेष्ठी उवाच ह

シャクラの言葉を聞いて、パラメーシュティンは語った。

Verse 27

संमिलित्वा सुरान्सर्वांस्त्वया साकं त्वरान्विताः । आराधनार्थं गच्छामो विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम्

「すべての神々を集め、汝とともに—急ぎ—万有の主の主たるヴィシュヌを礼拝しに行こう。」

Verse 28

तथेति गत्वा ते सर्वे शक्राद्या लोकपालकाः । ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तटं क्षीरार्णवस्य च । प्राप्योपविश्य ते सर्वे हरिं स्तोतुं प्रचक्रमुः

「そのとおり」と言って、シャクラら世界の守護者たちは皆出立した。梵天を先頭に立て、乳海の岸辺に到り、そこに座して一同ハリを讃嘆する讃歌を唱え始めた。

Verse 29

ब्रह्मोवाच । देवदेव जगान्नाथ सुरासुरनमस्कृत । पुण्यश्लोकाव्ययानंत परमात्मन्नमोऽस्तु ते

梵天は言った。「神々の神、宇宙の主よ。天と阿修羅のいずれにも礼拝される御方よ。聖なる讃歌に讃えられる、不滅にして無限の至上我よ——あなたに敬礼し奉る。」

Verse 30

यज्ञोऽसि यज्ञरूपोऽसि यज्ञांगोऽसि रमापते । ततोऽद्य कृपया विष्णो देवानां वरदो भव

汝はまさに供犠そのもの、汝は供犠の形、汝は供犠の肢分なり、ラマーの主よ。ゆえに今日、ヴィシュヌよ、慈悲をもって諸天に恩寵を授ける者となり給え。

Verse 31

गुरोरवज्ञया चाद्य भ्रष्टराज्यः शतक्रतुः । जातः सुरर्षिभिः साकं तस्मादेनं समुद्धर

師を侮ったゆえに、シャタクラトゥ（インドラ）は今や王権より堕ち、天の聖仙たちとともに没落した。ゆえに、この失墜から彼を救い上げ給え。

Verse 32

श्रीभगवानुवाच । दुकोकलज्ञया सर्वं नस्यतीति किमद्भुतम् । ये पापिनो ह्यधर्मिष्ठाः केवलं विषयात्मकाः । पितरौ निंदितौ यैश्च निर्दैवात्वेन संशयः

世尊は仰せになった。「悪業の果が熟して万事が滅びに向かうことに、何の不思議があろうか。罪深く、最もダルマに背き、ただ感官の対象に溺れ、さらには父母をも罵る者は、ついに疑いを起こし、神聖なる摂理の存在さえ否定するに至る。」

Verse 33

अनेन यत्कृतं ब्रह्मन्सद्यस्तत्फलमागतम् । कर्मणा चास्य शक्रस्य सर्वेषां संकटागमः

おおブラフマーよ、彼のなしたことの果報はただちに現れた。このシャクラ（インドラ）の行いによって、彼らすべてに苦難が到来した。

Verse 34

विपरीतो यदा कालः पुरुषस्य भवेत्तदा । भूतमैत्रीं प्रकुर्वंति सर्वकार्यार्थसिद्धये

時が人にとって逆風となるとき、あらゆる目的を成就するために、人はかつての敵とさえ友誼を結ぶ。

Verse 35

तेन वै कारणेनेंद्र मदीयं वचनं कुरु । कार्यहेतोस्त्वया कार्यो दैत्यैः सह समागमः

それゆえにこそ、インドラよ、わが言葉のとおりに行え。いまの大いなる務めのため、汝はダイティヤらと会し、盟を結ぶべし。

Verse 36

एवं भगवतादिष्टः शक्रः परमबुद्धिमान् । अमरावतीं ययौ हित्वा सुतलं दैवतैः सह

かくして主に命じられ、慧眼すぐれたシャクラ（インドラ）は諸天とともに出立し、スータラを後にしてアマラーヴァティーへ赴いた。

Verse 37

इन्द्रं समागतं श्रुत्वा इंद्रसेनो रुषान्वितः । बभूव सह सैन्येन हंतुकामः पुरंदरम्

インドラの来着を聞くや、インドラセーナは怒りに満ちた。軍勢を率い、プランダラ（インドラ）を討たんとした。

Verse 38

नारदेन तदा दैत्या बलिश्च बलिनां वरः । निवारितस्तद्वधाच्च वाक्यैरुच्चावचैस्तथा

そのときナーラダは、さまざまな言葉—高きも低きも—を時に応じて語り、ダイティヤらと、強者の中の最勝たるバリを制して、彼を殺させなかった。

Verse 39

ऋषेस्तस्यैव वचनात्त्यक्तमन्युर्बलिस्तदा । बभूव सह सैन्येन आगतो हि शतक्रतुः

その仙者の言葉により、バリはそのとき怒りを捨て去った。まことにシャタクラトゥ（インドラ）は軍勢とともにそこへ到来した。

Verse 40

इन्द्रसेनेन दृष्टोऽसौ लोकपालैः समावृतः । उवाच त्वरया युक्तः प्रहसन्निव दैत्यराट्

インドラの軍勢に見とがめられ、諸世界の護り神に取り囲まれると、ダイティヤ王（バリ）は急ぎつつも、まるで微笑むかのように語った。

Verse 41

कस्मादिहागतः शक्र सुतलं प्रति कथ्यताम् । तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स्मयमान उवाचतम्

「なぜここへ来たのだ、シャクラよ。スータラへ向かう理由を告げよ。」その言葉を聞いて、インドラはかすかな微笑みをもって答えた。

Verse 42

वयं कश्यपदायादा यूयं सर्वे तथैव च । यथा वयं तथा यूयं विग्रहो हि निरर्थकः

「我らはカश्यパの子孫、そなたらも皆同じ。われらがそうであるように、そなたらもまたそうだ。ゆえに敵意はまこと無益である。」

Verse 43

मम राज्यं क्षणेनैव नीतं दैववशात्तवया । तथा ह्येतानि तान्येन रत्नानि सुबहून्यपि । गतानि तत्क्षणादेव यत्नानीतानि वै त्वया

「わが国は、ただ一瞬にして、運命の力に押されてそなたに奪われた。同じく、そなたが大いなる労をもって集めた数多の宝玉さえも、その瞬間に持ち去られたのだ。」

Verse 44

तस्माद्विमर्शः कर्तव्यः पुरुषेण विपश्चिता । विमर्शज्जायते ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षो भविष्यति

「ゆえに、賢明なる人は省察をなすべきである。省察より智慧が生じ、智慧よりモークシャ（解脱）が到来する。」

Verse 45

किं तु मे बत उक्तेन जाने न च तवाग्रतः । शरणार्थी ह्यहं प्राप्तः सुरैः सह तवांतिकम्

しかし、ああ――私が語って何の益がありましょう。御前にあって、私は何をなすべきか知りません。帰依を求め、諸天とともにあなたの御許へ参りました。

Verse 46

एतच्छ्रुत्वा तु शक्रस्य वाक्यं वाक्यविदां वरः । प्रहस्योवाच मतिमाञ्छक्रं प्रति विदां वरः

釈迦羅の言葉を聞くや、言葉の達人の中の最勝者、智慧あり分別ある者は、やわらかに微笑み、釈迦羅に向かって答えて語った。

Verse 47

त्वमागतोसि देवेंद्र किमर्थं तन्न वेद्मयहम्

神々の主よ、あなたは来られました。しかし何のために来られたのか――私はそれを知りません。

Verse 48

शक्रस्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यश्रुपूर्णाकुलेक्षणः । किंचिन्नोवाच तत्रैनं नारदो वाक्यमब्रवीत्

その言葉を聞くと、釈迦羅の眼は乱れ、涙で満ちた。彼は一言も発せず、そこでナーラダが言葉をもって彼に語りかけた。

Verse 49

बले त्वं किं न जानासि कार्याकार्यविचारणाम् । धर्मो हि महतामेष शरणागतपालनम्

おおバリよ、なすべきこととなすべからざることを見分ける術を知らぬのか。これこそ偉大なる者のダルマ、すなわち帰依して来た者を守護することである。

Verse 50

शरणागतं च विप्रं च रोगिणं वृद्धमेव च । यएतान्न च रक्षंति ते वै ब्रह्महणो नराः

帰依して来た者、バラモン、病める者、そして老いた者—これらを守らぬ人々は、まことに梵（ブラフマン）殺し（brahma-han）と数えられる。

Verse 51

शरणागतशब्देन आगतस्तव सन्निधौ । संरक्षणाय योग्यश्च त्वया नास्त्यत्र संशयः । एवमुक्तो नारदेन तदा दैत्यपतिः स्वयम्

「帰依して来た者」という語そのものによって、彼は汝の御前に来た。汝が守護すべきにふさわしい者であり、ここに疑いはない。ナ―ラダにこう告げられて、そのときダイティヤの王（バリ）自ら…

Verse 52

विमृश्य परया बुद्ध्या कार्याकार्यविचारणाम् । शक्रं प्रपूजयामास बहुमानपुरःसरम् । लोकपालैः समेतं च तथा सुरगणैः सह

なすべきこととなすべからざることを鋭い बुद्धि（知性）で熟慮したのち、彼はローカパーラたちと神々の群れを伴うシャクラ（インドラ）を、深い敬意をもって礼拝し、もてなした。

Verse 53

प्रत्ययार्थं च सत्त्वानि ह्यनेकानि व्रतानि वै । बलिप्रत्ययभूतानि स चकारः पुरंदरः

また確証と証しのために、プランダラ（インドラ）は多くの誓戒（ヴラタ）と誠実の行いを引き受け、それらはバリへの保証となった。

Verse 54

एवं स समयं कृत्वा शक्रः स्वार्थपरायणः । बलिना सह चावासीदर्थशास्त्रपरो महान्

かくしてその約定を結ぶと、己が目的に心を寄せるシャクラ（インドラ）は、政道の論（アルタシャーストラ）に通じた偉大なるバリと共に住まった。

Verse 55

एवं निवसतस्तस्य सुतलेऽपि शतक्रतोः । वत्सरा बहवो ह्यासंस्तदा बुद्धिमकल्पयत् । संस्मृत्य वचनं विष्णोर्विमृश्य च पुनःपुनः

このようにして—たとえスータラにあっても—シャタクラトゥ（インドラ）には幾年もの歳月が過ぎ去った。そこで彼は策をめぐらし、ヴィシュヌの御言葉を想起しては、幾度も幾度も熟考した。

Verse 56

एकदा तु सभामध्य आसीनो देवराट्स्वयम् । उवाच प्रहसन्वाक्यं बलिमुद्दिश्य नीतिमान्

ある時、神々の王は自ら सभाのただ中に座し、政略に通じた者として微笑みつつ、バリに向けて言葉を発した。

Verse 57

प्राप्तव्यानि त्वया वीर अस्माकं च त्वया बले । गजादीनि बहून्येव रत्नानि विविधानि च

勇士よ、汝（バリ）と我らとによって得られるべきものは多い。象などが夥しく、また種々の宝玉もまた然り。

Verse 58

गतानि तत्क्षणादेव सागरे पतितानि वै । प्रयत्नो हि प्रकर्तव्यो ह्यस्माभिस्त्वयान्वितैः

それらはたちまち去りて海に落ちた。ゆえに必ずや努力をなすべし—我らは汝と共に。

Verse 59

तेषां चोद्धरणे दैत्य रत्नानामिह सागरात् । तर्हि निर्मथनं कार्यं भवता कार्यसिद्धये

「ダイティヤよ、もしこの海よりそれらの宝を引き上げんとするなら、汝は必ずや海を攪拌する業（乳海攪拌）に着手せよ。しかして所期の目的は成就するであろう。」

Verse 60

बलिः प्रवर्तितस्तेन शक्रेण सुरसूदनः । उवाच शक्रं त्वरितः केनेदं मथनं भवेत्

シャクラ（インドラ）に促され、神々を討つ者バリは急ぎシャクラに言った。「いかなる手段によって、この攪拌は成し遂げられようか。」

Verse 61

तदा नभोगता वाणी मेघगंभीरनिःस्वना । उवाच देवा दैत्याश्च मंथध्वं क्षीरसागरम्

そのとき、雲の雷鳴のごとく深い声が虚空に轟き、「おおデーヴァとダイティヤよ、乳海を攪拌せよ」と告げた。

Verse 62

भवतां बलवृद्धिश्च भविष्यति न संशयः

「そして汝らの力は増大する――疑いはない。」

Verse 63

मंदरं चैव मंथानं रज्जुं कुरुत वासुकिम् । पश्चाद्देवाश्च दैत्याश्च मेलयित्वा विमथ्यताम्

「マンダラ山を攪拌の杵とし、ヴァースキを綱となせ。しかる後、デーヴァとダイティヤが力を合わせ、攪拌を行え。」

Verse 64

नभोगतां च तां वाणीं निशम्याथ तदाःसुराः । दैत्यैः सार्द्धं ततः सर्व उद्यमं चक्रुरुद्यताः

その天上の声を聞くや、アスラたちはダイティヤとともに動き出し、皆が備え整い決意堅く、その事業に着手した。

Verse 65

पातालान्निर्गताः सर्वे तदा तेऽथ सुरासुराः । आजग्मुरतुलं सर्वे मंदरं पर्वतोत्तमम्

そのとき、すべてのデーヴァとアスラはパーターラより現れ出で、共に比類なきマンダラ山――山々の最勝へと赴いた。

Verse 66

दैत्याश्च कोटिसंख्याकास्तथा देवा न संशयः । उद्युक्ताः सहसा प्राऽयुर्मंदरं कनकप्रभम्

ダイティヤは億（コーティ）に及び、またデーヴァも疑いなく、皆ただちに備え整え、黄金のごとく輝くマンダラ山へと疾く進んだ。

Verse 67

सरत्नं वर्तुलाकारं स्थूलं चैव महाप्रभम् । अनेकरत्नसंवीतं नानाद्रुमनिषेवितम्

その山は宝玉にちりばめられ、円き姿にして巨きく、まばゆい光を放つ。種々の宝石に飾られ、さまざまな樹々がそこに集い栄えていた。

Verse 68

चंदनैः पारिजातैश्च नागपुन्नागचंपकैः । नानामृगगणाकीर्णं सिंहशार्दूलसेवितम्

そこはさまざまな獣の群れで満ち、白檀とパーリジャータの樹に飾られ、ナーガ・プンナーガ・チャンパカの花が薫り立つ。さらに獅子と虎とがしばしば訪れた。

Verse 69

महाशैलं दृष्ट्वा ते सुरसत्तमाः । ऊचुः प्रांजलयः सर्वे तदा ते सुरसत्तमाः

その大いなる山を見て、神々の中の最勝たちは皆、合掌して敬礼し、そのとき山に向かって言葉を発した。

Verse 70

देवा ऊचुः । अद्रे सुरा वयं सर्वे विज्ञप्तुमिह चागताः । तच्छृणुष्व महाशैल परेषामुपकारकः

神々は言った。「おおアドレの山よ、われらすべてのスラは願いを申し上げるためここに来た。聞き届けよ、偉大なる峰よ、他者を益する恩恵の主よ。」

Verse 71

एवमुक्तस्तदा शैलो दवैर्दैत्यैः स मंदरः । उवाच निःसृतो भूत्वा परं विग्रहवान्वचः

神々とダイティヤにそのように呼びかけられると、その山—マンダラ—は姿を現し、まるで身を具えたかのように荘厳な言葉を語った。

Verse 72

तेन रूपेण रूपी स पर्वतो मंदराचलः । किमर्थमागताः सर्वे मत्समीपं तदुच्यताम्

その姿をとった具身のマンダラーチャラ山は言った。「汝らは何のために皆、我がもとへ近づいたのか。告げよ。」

Verse 73

तदा बलिरुवाचेदं प्रस्तावसदृशं वचः । इंद्रोपि त्वरया युक्तो बभाषे सूनृतं वचः

そのときバリは場にふさわしい言葉を述べ、インドラもまた急ぎに促されつつ、真実で礼節ある言葉を語った。

Verse 74

अस्माभिः सह कार्यार्थे भव त्वं मंदराचल । अमृतोत्पादनार्थे त्वं मंथानं भव सुव्रत

「この事業を成就するため、われらと共にあれ、マンダラーチャラよ。甘露（アムリタ）を生み出すため、攪拌の杵（マンタナ）となれ、気高き者よ。」

Verse 75

तथेति मत्वा तद्वाक्यं देवानां कार्यसिद्धये । ऊचे देवासुरांश्चेदमिन्द्रं प्रति विशेषतः

「然らばそのとおりに」と念じ、神々の事業が成就するために、彼は神々と阿修羅たちにこの言葉を告げ、とりわけインドラに向けて語った。

Verse 76

छेदितौ च त्वया पक्षौ वज्रेण शतपर्वणा । गंतुं कथं समर्थोऽहं भवतां कार्यसिद्धये

「しかも我が両翼は、汝が百の節あるヴァジュラによって切り落とした。されば、いかにして我は赴き、汝らの事業を成就できようか。」

Verse 77

तदा देवासुराः सर्वे स्तूयमाना महाचलम् । उत्पाटयेयुरतुलं मंदरं च ततोद्भुतम्

そのとき神々と阿修羅のすべては大いなる山を讃えつつ、比類なく妙なるマンダラ山を根こそぎ引き抜いた。

Verse 78

क्षीरार्णवं नेतुकामा ह्यशक्तास्ते ततोऽभवन् । पर्वतः पतितः सद्यो देवदैत्योपरि ध्रुवम्

乳海へ運ばんと願ったが、彼らは力尽きて叶わなかった。山はたちまち—まことに—神々とダイティヤらの上へ落ちかかった。

Verse 79

केचिद्भग्ना मृताः केचित्केचिन्मूर्छापरा भवन् । परीवादरताः केचित्केचित्क्लेशत्वमागताः

ある者は押し潰され砕け、ある者はついに命を落とした。ある者は深い失神に沈み、ある者は辛辣な非難と咎めに耽り、またある者はただ苦悩と艱難の底へと落ちていった。

Verse 80

ेवं भग्नोद्यमा जाता असुराःसुरदानवाः । चेतनां परमां प्राप्तास्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्

かくしてその企ては砕け散り、アスラとデーヴァ／ダーナヴァの群れは正気に立ち返った。至高の明覚を得て、彼らは宇宙の主を讃嘆した。

Verse 81

रक्षरक्ष महाविष्णो शरणागतवत्सल । त्वया ततमिदं सर्वं जंगमाजंगमं च यत्

護りたまえ、護りたまえ、大いなるヴィシュヌよ—帰依する者を慈しむ御方よ。動くものも動かぬものも、この一切はあなたによって遍満されている。

Verse 82

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं प्रादुर्भूतो हरिस्तदा । तान्दृष्ट्वा सहसा विष्णुर्गरुडोपरि संस्थितः

そのときハリは、神々の目的を成就させるために顕現した。彼らを見るや、ヴィシュヌはただちにガルダの上に坐して現れた。

Verse 83

लीलया पर्वतश्रेष्ठमुत्तभ्यारोपयत्क्षणात् । गरुत्मति तदा देवः सर्वेषामभयं ददौ

神聖なるリーラーとして、彼は瞬く間に最勝の山を持ち上げ、ガルダの上に載せた。かくして देव（神）は一切に無畏を授けた。

Verse 84

तत उत्थाय तान्देवान्क्षीरोस्योत्तरं तटम् । नीत्वा तं पर्वतं वृद्धं निक्षिप्याप्सु ततो ययौ

それから彼は立ち上がり、あの神々を乳海の北岸へと導いた。さらにその大いなる山を運び、水中に据え置いて、やがて去って行った。

Verse 85

तदा सर्वे सुरगणाः स्वागत्य असुरैः सह । वासुकिं च समादाय चक्रिरे समयंच तम्

そのとき、すべての神々の群れは阿修羅たちとともに集い、ヴァースキを取り、互いの間にその盟約を結んだ。

Verse 86

मंथानं मंदरं चैव वासुकिं रज्जुमेव च । कृत्वा सुराऽसुराः सर्वे ममंथुः श्रीरसागरम्

マンダラ山を攪拌の杵とし、ヴァースキを綱として、すべてのデーヴァと阿修羅は共に、栄光ある乳海を攪拌した。

Verse 87

क्षीराब्धेर्मथ्यमानस्य पर्वतो हि रसातलम् । गतः स तत्क्षणादेव कूर्मो भूत्वा रमापतिः । उद्धृतस्तत्क्षणादेव तदद्भुतमिवाभवत्

乳海が攪拌されると、山はたちまちラサータラへ沈んだ。その瞬間、ラマーの主はクールマ（亀）となり、即座にそれを持ち上げた――まことに霊妙なる奇瑞であった。

Verse 88

भ्राम्यमाणस्ततः शैलो नोदितः सुरदानवैः । भ्रममाणो निराधारो बोधश्चेव गुरुं विना

ついでその山は、デーヴァとダーナヴァに促されて回転し始めた。支えなく回り続けるさまは、師なき知が迷いに転ずるのに似ていた。

Verse 89

परमात्मा तदा विष्णुराधारो मंदरस्य च । दोर्भिश्चतुर्भिः संगृह्य ममंथाब्धिं सुखावहम्

そのとき、至上我たるヴィシュヌはマンダラ山の支えとなり、四つの御腕でこれを抱え、海を攪拌して安寧と歓喜をもたらした。

Verse 90

तदा सुरासुराः सर्वे ममंथुः क्षीरसागरम् । एकीभूत्वा बलेनैवमतिमात्रं बलोत्कटाः

そのとき、神々と阿修羅たちは皆、乳海をともに攪拌した。純粋な力によって一つとなり、その労苦において限りなく強大となった。

Verse 91

पृष्ठकंठोरुजान्वंतः कमठस्य महात्मनः । तथासौ पर्वतश्रेष्ठो वज्रसारमयो दृढः । उभयोर्घर्षणादेव वडवाग्निः समुत्थितः

大いなる亀神（クールマ）の背・首・腿・膝の上で、金剛の本質をもつ堅固なる最勝の山が擦れ合い、磨り潰した。その両者の摩擦より、海底の火ヴァダヴァーグニが立ち現れた。

Verse 92

हलाहलं च संजातं तदॄष्ट्वा नारदेन हि । ततो देवानुवाचेदं देवर्षिरमितद्युतिः

ハーラーハラの毒が生じたのを見て、ナーラダはそれを目の当たりにした。すると、計り知れぬ光輝をもつ天の聖仙は、神々に次のように告げた。

Verse 93

न कार्यं मथनं चाब्धेर्भवद्भिरधुनाऽखिलैः । प्रार्थयध्वं शिवं देवाः सर्वे दक्षस्य याजनम् । तद्विस्मृतिं च वोयातं वीरभद्रेण यत्कृतम्

「今は、汝らすべて海の攪拌を続けてはならぬ。神々よ、ダクシャの供犠を想起してシヴァに祈れ。ヴィーラバドラの行いによって汝らに生じた忘却が、払い除かれんことを。」

Verse 94

तस्माच्छिवः स्मर्यतां चाशु देवाः परः पराणामपि वा परश्च । परात्परः परमानंदरूपो योगिध्येयो निष्प्रपंचो ह्यरूपः

「ゆえに、神々よ、ただちにシヴァを念ぜよ——高きものよりも高く、彼岸をも超えた彼岸。超越をも超越し、その本性は至上の歓喜。ヨーギーが観想すべき、世間のあらゆる仮構を離れ、無相にして無形なる御方。」

Verse 95

ते मथ्यमानास्त्वरिता देवाः स्वात्मार्थसाधकाः । अभिलाषपराः सर्वे न श्रृण्वंति यतो जडाः

しかしその神々は、攪拌を急ぎ、自らの利益のみを成就せんとし、欲望に駆られて皆、鈍くなって聞き入れなかった。

Verse 96

उपदेशैश्च बहुभिर्नोपदेश्याः कदाचन । ते रागद्वेषसंघाताः सर्वे शिवपराङ्मुखाः

多くの教えをもってしても、彼らは決して教化されなかった。執着と嫌悪の塊となり、皆シヴァに背を向けていたからである。

Verse 97

केवलोद्यमसंवीता ममंथुः क्षीरसागरम् । अतिनिर्मथनाज्जातं क्षीराब्धेश्चहलाहलम्

ただひたすらの労苦に包まれて、彼らは乳海を攪拌した。過度の攪拌により、乳の海からハーラーハラの毒が生じた。

Verse 98

त्रैलोक्यदहने प्रौढं प्राप्तं हंतुं दिवौकसः । अत ऊर्ध्वं दिशः सर्वा व्याप्तं कृत्स्नं नभस्तलम् । ग्रसितुं सर्वभूतानां कालकूटं समभ्ययात्

三界を焼き尽くすほどに猛り立ったカーラークータの毒は、天の住人を滅ぼさんと迫った。さらに上へと立ちのぼり、あらゆる方角に満ち、天空の全域を覆い尽くし、まるで一切衆生を呑み込まんと現れ出た。

Verse 99

दृष्ट्वा बृहंतं स्वकरस्थमोजसा तं सर्पराजं सह पर्वतेन । तत्रैव हित्वापययुस्तदानीं पलायमाना ह्यसुरैः समेताः

その大いなる蛇王が、ただ力によって手に握られ、山とともにあるのを見て、彼らはその場をただちに捨てて逃げ去った。逃走にはアスラたちも加わった。

Verse 100

तथैव सर्व ऋषयो भृग्वाद्याः शतशाम्यति । दक्षस्य यजनं तेन यथा जातं तथाभवत्

同様に、ブリグをはじめとするすべてのリシたちは幾百にも鎮められ、かくしてダクシャの祭祀は生起したとおりに定まり、その結末もまたそれに応じて確定した。

Verse 101

सत्यलोकं गताः सर्वे भुगुणा नोदिता भृशम् । वेदवाक्यैश्च विविधैः कालकूटं शतशस्ततः । देवा नास्त्यत्र संदेहः सत्यं सत्यं वदामि वः

ブリグに強く促され、彼らは皆サティヤローカへ赴いた。そこで多様なヴェーダの聖句によって、カーラクトゥの毒を幾度も幾度も退けた。おおデーヴァたちよ、これに疑いはない――真実に、真実に、汝らに告げる。

Verse 102

भृगुणोक्तं वचः श्रुत्वा कालकूटविषार्द्दिताः । सत्यलोकं समासाद्य ब्रह्माणं शरणं ययुः

ブリグの言葉を聞き、カーラクトゥの毒に苦しめられた彼らはサティヤローカに至り、ブラフマーを避難処として帰依した。

Verse 103

तदा जाज्वल्यमानं वै कालकूटं प्रभोज्जवलम् । दृष्ट्वा ब्रह्माथ तान्दृष्ट्वा ह्यकर्मज्ञानसुरासुरान् । तेषां शपितुमारेभे नारदेन निवारितः

そのときブラフマーは、猛き威力により眩く輝きつつ燃え盛るカーラクトゥの毒を見、また行為における正しい識別を欠いたデーヴァとアスラたちを見て、彼らを呪おうとしたが、ナーラダがこれを制した。

Verse 104

ब्रह्मोवाच । अकार्यं किं कृतं देवाः कस्मात्क्षोभोयमुद्यतः । ईश्वरस्य च जातोऽद्य नान्यथा मम भाषितम्

ブラフマーは言った。「おおデーヴァたちよ、いかなる不当の行いがなされて、この動揺が起こったのか。この騒擾は今日、主（イーシュヴァラ）の定めによって生じた――我が言はそれ以外ではない。」

Verse 105

ततो देवैः परिवृतो वेदोपनिषदैस्तथा । नानागमैः परिवृतः कालकूटभयाद्ययौ

そのとき彼は、デーヴァたちに囲まれ、またヴェーダとウパニシャッドに包まれ、さらに多くのアーガマに取り巻かれて、カーラクトゥータの恐れに駆られつつ進み行った。

Verse 106

ततश्चिंतान्विता देवा इदमूचुः परस्परम् । अविद्याकामसंवीताः कुर्यामः शंकरं च कम्

そのとき、憂いに満ちたデーヴァたちは互いに言った。「無明と欲望に覆われた我らは、いかにすべきか。誰を我らのシャンカラ（守護者）と仰ぐべきか。」

Verse 107

ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तदा देवास्त्वरान्विताः । वैकुण्ठमाव्रजन्सर्वे कालकूट भयार्द्दिताः

それからデーヴァたちはブラフマーを先頭に立て、カーラクトゥータへの恐れに苦しめられつつ、皆あわただしくヴァイクンタへ赴いた。

Verse 108

ब्रह्मादयश्चर्षिगणाश्च तदा परेशं विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमीशम् । वैकुण्ठमाश्रितमधोक्षजमाधवं ते सर्वे सुरासुरगणाः शरणं प्रयाताः

そのときブラフマーとリシたちの群れは、至上の主に近づいた。すなわち、ヴィシュヌ—太古のプルシャ、威力の根源たる自在者—ヴァイクンタに住まう超越のアドホークシャジャ、マーダヴァである。デーヴァとアスラのあらゆる群衆は、こぞって彼を帰依処として赴いた。

Verse 109

तावत्प्रवृद्धं सुमहत्कालकूटं समभ्ययात् । दग्ध्वादो ब्रह्मणो लोकं वैकुण्ठं च ददाह वै

そのとき、はなはだしく増大した巨大なるカーラクトゥータが押し寄せ、まずブラフマーの世界を焼き尽くし、まことにヴァイクンタをも炎に包んだ。

Verse 110

कालकूटाग्निना दग्धो विष्णुः सर्वगुहाशयः । पार्षदैः सहितः सद्यस्तमालसदृशच्छविः

カーラクータの火に焼かれ、あらゆる秘められた洞窟（心）に住まうヴィシュヌは、眷属とともに、たちまちタマーラ樹のような深い暗色の光沢を帯びた。

Verse 111

वैकुण्ठं च सुनीलं च सर्वलोकैः समावृतम् । जलकल्मषसंवीताः सर्वे लोकास्तदाभवन्

ヴァイクンタもまた深い青に染まり、あらゆる世界に包まれた。やがて諸世界は、濁り荒れた水のような、驚くべき「水の穢れ」によって覆われた。

Verse 112

अष्टावरणसंवीतं ब्रह्मांडं ब्रह्मणा सह । भस्मीभूतं चकाराशु जलकल्मषमद्भुतम्

八つの覆いに包まれた宇宙卵（ブラフマーンダ）は、ブラフマーとともに、その驚くべき「水の穢れ」によってたちまち灰と化した。

Verse 113

नोभूमिर्न जलं चाग्निर्न वायुर्न नभस्तदा । नाहंकारो न च महान्मूलाविद्या तथैव च । शिवस्य कोपात्संजातं तदा भस्माकुलं जगत्

その時、地もなく、水もなく、火もなく、風もなく、虚空すらなかった。アハンカーラ（我執）もなく、マハット（大原理）もなく、根本無明さえ残らない。シヴァの憤怒より生じて、その時世界は灰の渦と化した。