Adhyaya 4

Verse 1

व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि धर्मराजस्य चेष्टितम् । यच्छ्रुत्वा यमदूतानां न भयं विद्यते क्वचित्

Vyāsa bersabda: Selanjutnya akan kuceritakan laku-perbuatan Dharmarāja; dengan mendengarnya, ketakutan terhadap para utusan Yama tidak timbul di mana pun, dalam keadaan apa pun.

Verse 2

धर्मराजेन सा दृष्टा वर्द्धनी च वराप्सरा । महत्यरण्ये का ह्येषा सुन्दरांग्यतिसुन्दरी

Dharmarāja melihatnya—Varddhanī, apsaras yang utama. Di rimba yang luas itu (ia bertanya dalam hati): “Siapakah dia, perempuan teramat elok, beranggota tubuh indah?”

Verse 3

निर्मानुषवनं चेदं सिंहव्याघ्रभयानकम् । आश्चर्यं परमं ज्ञात्वा धर्मराजोऽब्रवीदिदम्

“Rimba ini sunyi dari manusia dan mengerikan karena singa serta harimau.” Menyadari hal itu sebagai keajaiban besar, Dharmarāja pun berkata demikian.

Verse 4

धर्मराज उवाच । कस्मात्त्वं मानिनि ह्येका वने चरसि निर्जने । कस्मात्स्थानात्समायाता कस्य पत्नी सुशोभने

Dharmarāja bersabda: ‘Wahai wanita yang berbangga diri, mengapa engkau berjalan seorang diri di hutan sunyi ini? Wahai yang bercahaya elok, dari tempat manakah engkau datang? Istri siapakah engkau?’

Verse 5

सुता त्वं कस्य वामोरु अतिरूपवती शुभा । मानुषी वाथ गंधर्वी अमरी वाथ किंनरी

‘Wahai yang berpinggul elok, putri siapakah engkau—yang suci, mujur, dan amat rupawan? Apakah engkau manusia, atau Gandharvī, atau dewi, atau Kinnarī?’

Verse 6

अप्सरा पक्षिणी वाथ अथवा वनदेवता । राक्षसी वा खेचरी वा कस्य भार्या च तद्वद

‘Apakah engkau seorang apsarā, atau gadis-burung, atau dewi penjaga rimba? Ataukah engkau rākṣasī, atau khecarī yang mengembara di angkasa? Katakanlah—istri siapakah engkau?’

Verse 7

सत्यं च वद मे सुभ्रूरित्याहार्कसुतस्तदा । किमिच्छसि त्वया भद्रे किं कार्यं वा वदात्र वै

Lalu putra Arka (Dharmarāja) berkata: ‘Wahai wanita beralis indah, katakanlah kepadaku kebenaran. Wahai yang mulia, apa yang engkau kehendaki? Apa maksudmu di sini—nyatakanlah dengan jelas.’

Verse 8

यदिच्छसि त्वं वामोरु ददामि तव वांछितम्

‘Wahai yang berpinggul elok, apa pun yang engkau inginkan akan kuberikan; hasrat yang kau dambakan akan kupenuhi.’

Verse 9

वर्द्धन्युवाच । धर्मे तिष्ठति सर्वं वै स्थावरं जंगमं विभो । स धर्मो दुष्करं कर्म कस्मात्त्वं कुरुषेऽनघ

Varddhanī berkata: “Wahai Yang Mahaperkasa, sungguh segala—yang tak bergerak maupun yang bergerak—tegak dalam Dharma. Karena Dharma sendiri adalah jalan laku yang sukar, mengapa, wahai yang tanpa noda, engkau menempuh usaha yang begitu berat?”

Verse 10

यम उवाच । ईशानस्य च यद्रूपं द्रष्टुमिच्छामि भामिनि । तेनाहं तपसा युक्तः शिवया सह शंकरम्

Yama berkata: “Wahai yang elok, aku ingin menyaksikan wujud Īśāna itu. Karena itu aku menekuni tapa, bersama Śivā, demi mencapai Śaṅkara.”

Verse 11

यशः प्राप्स्ये सुखं प्राप्स्ये करोमि च सुदुष्करम् । युगेयुगे मम ख्यातिर्भवेदिति मतिर्मम

“Aku akan meraih kemasyhuran; aku akan memperoleh kebahagiaan; dan aku akan menuntaskan laku yang amat sukar. Semoga namaku termasyhur dari yuga ke yuga”—demikian tekadku.

Verse 12

कल्पे कल्पे महाकल्पे भूयः ख्यातिर्भवेदिति । एतस्मात्कारणात्सुभ्रूस्तप्यते परमं तपः

“Pada setiap kalpa, bahkan dalam mahā-kalpa berulang-ulang, semoga kemasyhuranku bangkit kembali.” Karena alasan inilah, wahai yang beralis indah, aku menjalankan tapa yang tertinggi.

Verse 13

कस्मात्त्वमागता भद्रे कथयस्व यथातथा । किं कार्यं कस्य हेतुश्च सत्यमाख्यातुमर्हसि

“Wahai wanita mulia, mengapa engkau datang? Katakanlah dengan benar, sebagaimana adanya. Apa yang harus dilakukan, dan demi tujuan siapa? Engkau patut menyatakan kebenaran.”

Verse 14

वर्द्धन्युवाच । तपसैव त्वया धर्म भयभीतो दिवस्पतिः । तेनाहं नोदिता चात्र तपोवि घ्नस्य कांक्षया

Varddhanī berkata: “Wahai Dharma, oleh tapa-bratamu, Dewa Indra, penguasa surga, menjadi gentar. Karena itu aku didorong datang ke sini, dengan hasrat menghalangi tapamu.”

Verse 15

इन्द्रासनभयाद्भीता हरिणा हरिसन्निधौ । प्रेषिताहं महाभाग सत्यं हि प्रवदाम्यहम्

“Karena takut akan singgasana Indra, aku gemetar; dan di hadapan Hari sendiri, aku diutus oleh Hari. Wahai yang mulia, sungguh aku berkata benar.”

Verse 16

सूत उवाच । सत्यवाक्येन च तदा तोषितो रविनंदनः । उवाचैनां महाभाग्यो वरदोहं प्रयच्छ मे

Sūta berkata: Maka, karena kata-katanya yang benar, putra Ravi, Yama, menjadi puas. Ia yang amat mulia berkata kepadanya: “Aku pemberi anugerah; mohonlah karunia dariku.”

Verse 17

यमोऽहं सर्वभूतानां दुष्टानां कर्मकारिणाम् । धर्म रूपो हि सर्वेषां मनुजानां जितात्मनाम्

“Aku adalah Yama bagi semua makhluk—bagi para durjana yang melakukan perbuatan dosa. Namun bagi semua manusia yang menaklukkan diri, aku sungguh wujud Dharma itu sendiri.”

Verse 18

स धर्मोऽहं वरारोहे ददामि तव दुर्लभम् । तत्सर्वं प्रार्थय त्वं मे शीघ्रं चाप्सरसां वरे

“Akulah Dharma itu, wahai wanita berparas elok. Aku menganugerahkan kepadamu apa yang sukar diperoleh. Maka, wahai yang terbaik di antara para apsara, segeralah mohon dariku apa pun yang kau kehendaki.”

Verse 19

वर्द्धन्युवाच । इन्द्रस्थाने सदा रम्ये सुस्थिरत्वं प्रयच्छ मे । स्वामिन्धर्मभृतां श्रेष्ठ लोकानां च हिताय वै

Varddhanī berkata: “Di tempat Indra yang senantiasa indah ini, anugerahkanlah kepadaku keteguhan menetap, wahai Tuan—yang terbaik di antara para penegak Dharma—demi kesejahteraan segala dunia.”

Verse 20

यम उवाच । एवमस्त्विति तां प्राह चान्यं वरय सत्वरम् । ददामि वरमुत्कृष्टं गानेन तोषितोस्म्यहम्

Yama berkata: “Jadilah demikian,” lalu ia berkata kepadanya, “Pilihlah anugerah lain dengan segera. Aku akan memberimu anugerah yang mulia, sebab aku telah dipuaskan oleh nyanyianmu.”

Verse 21

वर्द्धन्युवाच । अस्मिन्स्थाने महाक्षेत्रे मम तीर्थं महामते । भूयाच्च सर्वपापघ्नं मन्नाम्नेति च विश्रुतम्

Varddhanī berkata: “Di tempat ini, di mahākṣetra ini, wahai yang berhikmat agung, semoga ada tīrtha atas namaku; dan semoga ia termasyhur sebagai pemusnah segala dosa.”

Verse 22

तत्र दत्तं हुतं तप्तं पठितं वाऽक्षयं भवेत् । पञ्चरात्रं निषेवेत वर्द्धमानं सरोवर म्

Apa pun yang disedekahkan di sana, dipersembahkan ke dalam api suci, dijalani sebagai tapa, atau dilantunkan sebagai bacaan suci—menjadi tak binasa. Hendaknya seseorang berbhakti di Telaga Varddhamāna selama lima malam.

Verse 23

पूर्वजास्तस्य तुष्येरंस्तर्प्यमाणा दिनेदिने । तथेत्युक्त्वा तु तां धर्मो मौनमाचष्ट संस्थितः । त्रिःपरिक्रम्य तं धर्मं नमस्कृत्य दिवं ययौ

Para leluhurnya akan dipuaskan, menerima tarpaṇa hari demi hari. Setelah berkata, “Demikianlah,” Dharma pun berdiri teguh dalam keheningan. Lalu ia mengelilingi Dharma itu tiga kali, bersujud hormat, dan berangkat menuju surga.

Verse 24

वर्द्धन्युवाच । मा भयं कुरु देवेश यमस्यार्कसुतस्य च । अयं स्वार्थपरो धर्म यशसे च समाचरेत्

Varddhanī berkata: “Jangan takut, wahai Penguasa para dewa—tidak kepada Yama, putra Surya, dan tidak pula kepada apa pun. Dharma ini dijalankan demi tujuan yang benar, dan hendaknya juga diamalkan demi kemasyhuran yang baik.”

Verse 25

व्यास उवाच । वर्द्धनी पूजिता तेन शक्रेण च शुभानना । साधुसाधु महाभागे देवकार्य कृतं त्वया

Vyāsa berkata: Varddhanī yang berwajah cemerlang itu juga dimuliakan oleh Śakra. “Sungguh baik, sungguh baik, wahai yang amat beruntung; olehmu telah terlaksana suatu karya demi kepentingan para dewa.”

Verse 26

निर्भयत्वं वरागेहे सुखवासश्च ते सदा । यशः सौख्यं श्रियं रम्यां प्राप्स्यसि त्वं शुभानने

Wahai yang berwajah elok, engkau akan memperoleh tanpa takut, rumah yang utama, dan kehidupan yang nyaman senantiasa. Engkau akan meraih nama baik, kebahagiaan, serta kemakmuran Śrī yang indah.

Verse 27

तथेति देवास्तामूचुर्निर्भयानंदचेतसा । नमस्कृत्य च शक्रं सा गता स्थानं स्वकं शुभम्

Para dewa, dengan hati dipenuhi sukacita tanpa gentar, berkata kepadanya, “Tathāstu—demikianlah jadinya.” Lalu ia bersujud kepada Śakra dan pergi ke kediamannya yang suci dan mujur.

Verse 28

सूत उवाच । गतेप्सरसि राजेन्द्र धर्मस्तस्थौ यथाविधि । तपस्तेपे महाघोरं विश्वस्योद्वेगदायकम्

Sūta berkata: “Wahai raja, setelah apsaras itu pergi, Dharma tetap tinggal di sana menurut ketentuan, lalu menjalankan tapa yang amat dahsyat—hingga mengguncangkan kegelisahan di seluruh jagat.”

Verse 29

पंचाग्निसा धनं शुक्रे मासि सूर्येण तापिते । चक्रे सुदुःसहं राजन्देवैरपि दुरासदम्

Pada bulan Śukra, tersengat panas matahari, ia menjalani tapa ‘pañcāgni’ yang amat berat—wahai Raja, suatu laku yang nyaris tak tertanggungkan dan sukar didekati bahkan oleh para dewa.

Verse 30

ततो वर्षशते पूर्णे अन्तको मौनमास्थितः । काष्ठभूत इभवातस्थौ वल्मीकशतसंवृतः

Kemudian, setelah genap seratus tahun berlalu, Antaka menegakkan tapa mauna; tak bergerak bagaikan sepotong kayu, ia berdiri di sana tertutup ratusan gundukan sarang semut.

Verse 31

नानापक्षिगणैस्तत्र कृतनीडैः स धर्मराट् । उपविष्टे व्रतं राजन्दृश्यते नैव कुत्रचित्

Di sana, berbagai kawanan burung membuat sarang di atas dirinya; sang raja dharma tetap duduk teguh—wahai Raja, ikrarnya tak tampak goyah sedikit pun di mana pun.

Verse 32

संस्मरंतोऽथ देवेश मुमापतिमनिंदितम् । ततो देवाः सगन्धर्वा यक्षाश्चोद्विग्नमानसाः । कैलासशिखरं भूय आजग्मुः शिवसन्निधौ

Lalu, wahai Dewa-īśa, sambil mengingat Tuhan yang tak bercela—suami Umā—para dewa bersama Gandharva dan Yakṣa, dengan hati gelisah karena takut, kembali menuju puncak Kailāsa, ke hadirat Śiva.

Verse 33

देवा ऊचुः । त्राहित्राहि महादेव श्रीकण्ठ जगतः पते । त्राहि नो भूतभव्येश त्राहि नो वृषभध्वज । दयालुस्त्वं कृपानाथ निर्विघ्नं कुरु शंकर

Para dewa berkata: “Lindungilah, lindungilah kami, wahai Mahādeva; wahai Śrīkaṇṭha, Penguasa jagat! Lindungilah kami, wahai Tuhan masa lampau dan masa depan; lindungilah kami, wahai yang berpanji Lembu! Engkau penyayang, wahai Tuan anugerah—wahai Śaṅkara, lenyapkanlah segala rintangan bagi kami.”

Verse 34

ईश्वर उवाच । केनापराधिता देवाः केन वा मानमर्द्दिताः । मर्त्ये स्वर्गेऽथवा नागे शीघ्रं कथय ताचिरम्

Īśvara bersabda: “Wahai para dewa, oleh siapa kalian disakiti, atau oleh siapa keangkuhan kalian dihancurkan—di dunia manusia, di surga, atau di alam para Nāga? Katakan segera; jangan menunda.”

Verse 35

अनेनैव त्रिशूलेन खट्वांगेनाथवा पुनः । अथ पाशुपतेनैव निहनिष्यामि तं रणे । शीघ्रं वै वदतास्माक मत्रागमनकारणम्

“Dengan trisula ini juga—atau dengan khaṭvāṅga—atau dengan senjata Pāśupata sendiri, akan kutumbangkan dia di medan perang. Katakanlah segera, dengan sebenar-benarnya, alasan kedatangan kalian ke sini.”

Verse 36

देवा ऊचुः । कृपासिन्धो हि देवेश जगदानन्दकारक । न भयं मानुषादद्य न ना गाद्देवदानवात्

Para dewa berkata: “Wahai Deweśa, samudra kasih, pembawa sukacita bagi jagat—hari ini kami tidak takut kepada manusia, tidak pula kepada para Nāga, juga tidak kepada para dewa maupun Dānava.”

Verse 37

मर्त्यलोके महादेव प्रेतनाथो महाकृतिः । आत्मकार्यं महाघोरं क्लेशयेदिति निश्चयः

“Di alam fana, wahai Mahādeva, sang penguasa para Preta—berwujud amat besar—telah berketetapan menjalankan maksudnya yang sangat mengerikan, dan menimpakan derita (pada dunia-dunia).”

Verse 38

उग्रेण तपसा कृत्वा क्लिश्यदात्मानमात्मना । तेनात्र वयमुद्विग्ना देवाः सर्वे सदाशिव । शरणं त्वामनुप्राप्ता यदिच्छसि कुरुष्व तत्

“Dengan tapa yang dahsyat, menyiksa dirinya oleh kehendaknya sendiri, ia membuat kami semua dewa gelisah di sini, wahai Sadāśiva. Maka kami datang berlindung padamu—lakukanlah apa yang Engkau kehendaki.”

Verse 39

सूत उवाच । देवानां वचनं श्रुत्वा वृषारूढो वृषध्वजः । आयुधान्परिसंगृह्य कवचं सुमनोहरम् । गतवानथ तं देशं यत्र धर्मो व्यवस्थितः

Sūta berkata: Mendengar sabda para dewa, Sang Penguasa yang menunggang lembu, yang panjinya bertanda lembu, menghimpun senjata-senjatanya dan mengenakan zirah yang amat menawan. Lalu beliau berangkat ke negeri tempat Dharma tegak kokoh.

Verse 40

ईश्वर उवाच । अनेन तपसा धर्म संतुष्टं मम मानसम् । वरं ब्रूहि वरं ब्रूहि वरं ब्रूहीत्युवाच ह

Īśvara bersabda: “Wahai Dharma, oleh tapa ini hatiku sungguh berkenan. Ucapkanlah anugerahmu—ucapkanlah; nyatakanlah anugerah yang engkau kehendaki,” demikian sabda-Nya.

Verse 41

इच्छसे त्वं यथा कामा न्यथा ते मनसि स्थितान् । यंयं प्रार्थयसे भद्र ददामि तव सांप्रतम्

Apa pun keinginan yang engkau kehendaki, apa pun yang tersimpan dalam hatimu—wahai yang mulia—apa saja yang engkau mohonkan, semuanya Kuberikan kepadamu saat ini juga.

Verse 42

सूत उवाच । एवं संभाषमाणं तु दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् । वल्मीकादुत्थितो राजन्गृहीत्वा करसंपुटम् । तुष्टाव वचनैः शुद्धैर्लोकनाथमरिंदम्

Sūta berkata: Melihat Dewa Mahēśvara berbicara demikian, wahai Raja, Dharma bangkit dari sarang semut, merapatkan kedua telapak tangan dalam sembah. Dengan kata-kata suci ia memuji Sang Penguasa Jagat, penakluk para musuh.

Verse 43

धर्म उवाच । ईश्वराय नमस्तुभ्यं नमस्ते योगरूपिणे । नमस्ते तेजोरूपाय नीलकंठ नमोऽस्तु ते

Dharma berkata: “Salam sujud kepada-Mu, wahai Īśvara; salam kepada-Mu yang berwujud Yoga. Salam kepada-Mu yang berwujud Cahaya-Agung; wahai Nīlakaṇṭha, hamba bersujud kepada-Mu.”

Verse 44

ध्यातॄणामनुरूपाय भक्तिगम्याय ते नमः । नमस्ते ब्रह्मरूपाय विष्णुरूप नमोऽ स्तु ते

Sembah sujud kepada-Mu yang menampakkan wujud sesuai para pamedhita dan dicapai melalui bhakti. Salam hormat kepada-Mu sebagai rupa Brahmā; wahai yang berwujud Viṣṇu, hamba bersujud kepada-Mu.

Verse 45

नमः स्थूलाय सूक्ष्माय अणुरूपाय वै नमः । नमस्ते कामरूपाय सृष्टिस्थित्यंतकारिणे

Sembah sujud kepada-Mu sebagai yang kasar, yang halus, dan bahkan yang sehalus atom. Salam hormat kepada-Mu yang mengambil rupa sesuai kehendak, pelaku penciptaan, pemeliharaan, dan peleburan.

Verse 46

नमो नित्याय सौम्याय मृडाय हरये नमः । आतपाय नमस्तुभ्यं नमः शीतकराय च

Sembah sujud kepada-Mu Yang Kekal, Yang Lembut, Yang Maha Pengasih; sembah sujud kepada Hara. Salam hormat kepada-Mu sebagai panas dan cahaya; dan hormat pula kepada-Mu sebagai pemberi kesejukan.

Verse 47

सृष्टिरूप नमस्तुभ्यं लोकपाल नमोऽस्तु ते । नम उग्राय भीमाय शांत रूपाय ते नमः

Sembah sujud kepada-Mu yang berwujud Penciptaan; wahai Pelindung dunia-dunia, hormat kepada-Mu. Hormat kepada-Mu sebagai Yang Dahsyat dan Mengerikan; dan hormat pula kepada-Mu sebagai Yang Berwujud Damai.

Verse 48

नमश्चानंतरूपाय विश्वरूपाय ते नमः । नमो भस्मांगलिप्ताय नमस्ते चंद्रशेखर । नमोऽस्तु पंचवक्त्राय त्रिनेत्राय नमोऽस्तु ते

Sembah sujud kepada-Mu yang berwujud tanpa akhir; sembah sujud kepada-Mu yang berwujud semesta. Hormat kepada-Mu yang tubuh-Nya berhiaskan abu suci; salam kepada-Mu, wahai Candraśekhara. Sembah sujud kepada-Mu, wahai Pañcavaktra; sembah sujud kepada-Mu, wahai Trinetra.

Verse 49

नमस्ते व्यालभूषाय कक्षापटधराय च । नमोंऽधकविनाशाय दक्षपापापहारिणे । कामनिर्द्दाहिने तुभ्यं त्रिपुरारे नमोऽस्तु ते

Salam suci bagimu, yang berhias ular dan mengenakan selempang di sisi. Salam hormat kepada pembinasā Andhaka, penghapus dosa Dakṣa. Kepadamu yang membakar Kāma menjadi abu, wahai Tripurāri, terimalah sembah baktiku.

Verse 50

चत्वारिंशच्च नामानि मयोक्तानि च यः पठेत् । शुचिर्भूत्वा त्रिकालं तु पठेद्वा शृणुयादपि

Siapa pun yang melafalkan empat puluh nama yang kuucapkan ini, setelah menyucikan diri, dan membacanya pada tiga waktu (sehari), atau bahkan hanya mendengarkannya, memperoleh pahala yang dimaksud.

Verse 51

गोघ्नश्चैव कृतघ्नश्च सुरापो गुरुत ल्पगः । ब्रह्महा हेमहारी च ह्यथवा वृषलीपतिः

Bahkan pembunuh sapi, orang yang tak tahu berterima kasih, peminum minuman keras, pelanggar ranjang guru, pembunuh brāhmaṇa, pencuri emas, atau yang bergaul dengan kaum jatuh—disucikan oleh pelafalan itu.

Verse 53

स्त्रीबालघातकश्चैव पापी चानृतभाषणः । अनाचारी तथा स्तेयी परदाराभिगस्तथा । अकार्यकारी कृत्यघ्नो ब्रह्मद्विड्वाडवाधमः

Bahkan pembunuh perempuan atau anak, pendosa yang berkata dusta, orang berperilaku bejat, pencuri, pelanggar istri orang; pelaku perbuatan terlarang, perusak kewajiban suci, pembenci brāhmaṇa, dan manusia paling hina—juga disucikan oleh bhakti itu.

Verse 54

सूत उवाच । इत्येवं बहुभिर्वाक्यैर्धर्मराजेन वै मुहुः । ईडितोऽपि महद्भक्त्या प्रणम्य शिरसा स्वयम्

Sūta berkata: Demikianlah Dharma-rāja berulang kali memuji-Nya dengan banyak ucapan. Dan meski telah dipuja, Śiva, dengan bhakti yang agung, menundukkan kepala-Nya sendiri sebagai penghormatan.

Verse 55

तुष्टः शंभुस्तदा तस्मा उवाचेदं वचः शुभम् । वरं वृणु महाभाग यत्ते मनसि वर्त्तते

Lalu Śambhu, karena berkenan, mengucapkan sabda yang suci kepadanya: “Wahai yang amat berbahagia, pilihlah anugerah—apa pun yang ada di dalam hatimu.”

Verse 56

यम उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश दयां कृत्वा ममोपरि । तं कुरुष्व महाभाग त्रैलोक्यं सचराचरम्

Yama berkata: “Wahai Dewa-īśa, bila Engkau berkenan dan menaruh belas kasih kepadaku, wahai Mahābhāga, jadikanlah permohonan ini berlaku di tiga dunia, beserta yang bergerak dan yang tak bergerak.”

Verse 57

मन्नाम्ना स्थानमेतद्धि ख्यातं लोके भवेदिति । अच्छेद्यं चाप्यभेद्यं च पुण्यं पापप्रणाशनम्

“Semoga tempat ini masyhur di dunia dengan namaku. Semoga ia tak tertebas dan tak terpatahkan—suci, serta pemusnah dosa.”

Verse 58

स्थानं कुरु महादेव यदि तुष्टोऽसि मे भव । शिवेन स्थानकं दत्तं काशीतुल्यं तदा नृप । तद्दत्त्वा च पुनः प्राह अन्यं वरय सत्तम

“Tegakkanlah suatu tirtha suci, wahai Mahādeva, bila Engkau berkenan kepadaku.” Maka Śiva menganugerahkan sebuah tempat suci setara Kāśī, wahai raja. Setelah memberinya, Ia bersabda lagi: “Wahai insan utama, pilihlah anugerah yang lain.”

Verse 59

धर्म उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश दयां कृत्वा ममोपरि । तं कुरुष्व महाभाग त्रैलोक्यं सचराचरम् । वरेणैवं यथा ख्यातिं गमिष्यामि युगेयुगे

Dharma berkata: “Wahai Dewa-īśa, bila Engkau berkenan dan berbelas kasih kepadaku, wahai Mahābhāga, jadikanlah anugerah ini berlaku di tiga dunia beserta yang bergerak dan yang tak bergerak, agar dengan anugerah ini aku meraih kemasyhuran dari yuga ke yuga.”

Verse 60

ईश्वर उवाच । ब्रूहि कीनाश तत्सर्वं प्रकरोमि तवेप्सितम् । तपसा तोषितोऽहं वै ददामि वरमीप्सितम्

Īśvara bersabda: “Wahai Kīnāśa, katakanlah—nyatakan segala yang engkau inginkan. Aku akan mewujudkannya bagimu. Karena puas oleh tapa-bratamu, sungguh Aku menganugerahkan anugerah yang kau dambakan.”

Verse 61

यम उवाच । यदि मे वांछितं देव ददासि तर्हि शंकर । अस्मिन्स्थाने महाक्षेत्रे मन्नामा भव सर्वदा

Yama berkata: “Wahai Dewa, wahai Śaṅkara, bila Engkau mengaruniakan hasratku yang terkasih, maka di tempat ini—di mahākṣetra ini—biarlah namaku bersemayam untuk selamanya.”

Verse 62

धर्मारण्यमिति ख्यातिस्त्रैलोक्ये सचराचरे । यथा संजायते देव तथा कुरु महेश्वर

“Semoga kemasyhuran bernama ‘Dharmāraṇya’ terbit di tiga dunia, di antara semua yang bergerak maupun yang tak bergerak. Wahai Dewa, wahai Maheśvara—jadikanlah demikian.”

Verse 63

ईश्वर उवाच । धर्मारण्यमिदं ख्यातं सदा भूयाद्युगेयुगे । त्वन्नाम्ना स्थापितं देव ख्यातिमेतद्गमिष्यति । अथान्यदपि यत्किंचित्करोम्येष वदस्व तत

Īśvara bersabda: “Tempat ini akan senantiasa termasyhur sebagai Dharmāraṇya, dari yuga ke yuga. Ditegakkan atas namamu, wahai Deva, ia akan mencapai kemasyhuran itu. Dan bila ada hal lain apa pun yang kau kehendaki agar Aku lakukan—katakanlah.”

Verse 64

यम उवाच । योजनद्वयविस्तीर्णं मन्नाम्ना तीर्थमुत्तमम् । मुक्तेश्च शाश्वतं स्थानं पावनं सर्वदेहिनाम्

Yama berkata: “Hendaklah ada, atas namaku, sebuah tīrtha utama yang membentang dua yojana—sebuah kediaman pembebasan yang abadi, yang menyucikan semua makhluk berjasad.”

Verse 65

मक्षिकाः कीटकाश्चैव पशुपक्षिमृगादयः । पतंगा भूतवेताला पिशाचोरगराक्षसाः

Lalat dan segala serangga; hewan ternak, burung, rusa dan sejenisnya; ngengat; bhūta dan vetāla; piśāca, ular (nāga), dan rākṣasa—

Verse 66

नारी वाथ नरो वाथ मत्क्षेत्रे धर्मसंज्ञके । त्यजते यः प्रियान्प्राणान्मुक्तिर्भवतु शाश्वती

Baik perempuan maupun laki-laki, siapa pun di wilayahku yang bernama Dharmāraṇya yang melepaskan napas kehidupan yang tercinta, semoga memperoleh mokṣa yang kekal.

Verse 67

एवमस्त्विति सर्वोपि देवा ब्रह्मादयस्तथा । पुष्पवृष्टिं प्रकुर्वाणाः परं हर्षमवा्प्नुयुः

“Demikianlah jadinya!”—demikian semua dewa, bersama Brahmā dan yang lainnya, menyetujuinya; lalu, sambil menurunkan hujan bunga, mereka meraih sukacita tertinggi.

Verse 68

देवदुंदुभयो नेदुर्गंधर्वपतयो जगुः । ववुः पुण्यास्तथा वाता ननृतुश्चाप्सरो गणाः

Genderang ilahi berdentang; para pemimpin Gandharva melantunkan nyanyian. Angin suci berhembus, dan rombongan Apsaras menari.

Verse 69

सूत उवाच । यमेन तपसा भक्त्या तोषितो हि सदाशिवः । उवाच वचनं देवं रम्यं साधुमनोरमम्

Sūta berkata: Sadāśiva, yang sungguh berkenan oleh tapa dan bhakti Yama, mengucapkan sabda ilahi—indah, luhur, dan menyejukkan hati.

Verse 70

अनुज्ञां देहि मे तात यथा गच्छामि सत्वरम् । कैलासं पर्वतश्रेष्ठं देवानां हितकाम्यया

Wahai ayahanda tercinta, anugerahkanlah izin kepadaku agar aku segera berangkat ke Kailāsa, gunung termulia, demi mengupayakan kesejahteraan para dewa.

Verse 71

यम उवाच । न मे स्थानं परित्यक्तुं त्वया युक्तं महेश्वर । कैलासादधिकं देव जायते वचनादिदम्

Yama berkata: Wahai Maheśvara, tidak patut bagimu meninggalkan kediamanku. Wahai Dewa, oleh sabdamu sendiri tempat ini menjadi lebih agung bahkan daripada Kailāsa.

Verse 72

शिव उवाच । साधु प्रोक्तं त्वया युक्तमेकांशेनात्र मे स्थितिः । न मया त्यजितं साधु स्थानं तव सुनिर्मलम्

Śiva bersabda: Baik sekali—ucapanmu sungguh tepat. Di sini Aku akan menetap dengan satu bagian dari diri-Ku. Wahai mulia, Aku tidak meninggalkan kediamanmu yang amat suci.

Verse 73

विश्वेश्वरं महालिंगं मन्नाम्नात्र भविष्यति । एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवांतरधीयत

“Di sini akan ada Mahāliṅga bernama Viśveśvara, yang menyandang nama-Ku.” Setelah berkata demikian, Mahādeva lenyap dari tempat itu juga.

Verse 74

शिवस्य वचनात्तत्र तदा लिंगं तदद्भुतम् । तं दृष्ट्वा च सुरैस्तत्र यथानामानुकीर्त्तनम्

Oleh sabda Śiva, saat itu juga Liṅga yang menakjubkan itu termanifestasi di sana. Melihatnya, para dewa pun memuji dengan melantunkan nama-Nya sebagaimana mestinya.

Verse 75

स्वंस्वं लिंगं तदा सृष्टं धर्मारण्ये सुरोत्तमैः । यस्य देवस्य यल्लिंगं तन्नाम्ना परिकीर्तितम्

Kemudian, di Dharmāraṇya para dewa utama menampakkan Liṅga mereka masing-masing; setiap Liṅga dimuliakan dan disebut menurut nama dewa pemiliknya.

Verse 76

सूत उवाच । धर्मेण स्थापितं लिंगं धर्मेश्वरमुपस्थितम् । स्मरणात्पूजनात्तस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते

Sūta berkata: Liṅga yang ditegakkan oleh Dharma, yang dikenal sebagai Dharmeśvara, hadir di sana. Dengan mengingatnya dan memujanya, seseorang terbebas dari segala dosa.

Verse 77

यद्ब्रह्म योगिनां गम्यं सर्वेषां हृदये स्थितम् । तिष्ठते यस्य लिंगं तु स्वयंभुवमिति स्थितम्

Brahman yang dapat dicapai para yogin dan bersemayam di hati semua makhluk—Liṅga-Nya berdiri di sini, termasyhur sebagai ‘Svayaṃbhu’ (yang menampakkan diri sendiri).

Verse 78

भूतनाथं च संपूज्य व्याधिभिर्मुच्यते जनः । धर्मवापीं ततश्चैव चक्रे तत्र मनोरमाम्

Dengan memuja Bhūtanātha secara sempurna, seseorang terbebas dari penyakit. Lalu di sana ia pun membangun ‘Dharmavāpī’ yang elok, telaga/sumur Dharma.

Verse 79

आहत्य कोटितीर्थानां जलं वाप्यां मुमोच ह । यमतीर्थस्वरूपं च स्नानं कृत्वा मनोरमम्

Menghimpun air dari berjuta-juta tīrtha, ia mencurahkannya ke dalam telaga itu. Dan di sana, dalam wujud Yama-tīrtha yang menawan, ia melakukan mandi suci.

Verse 80

स्नानार्थं देवतानां च ऋषीणां भावितात्मनाम् । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते

Tempat suci itu diperuntukkan bagi mandi suci para dewa dan para resi yang jiwanya telah disucikan. Setelah mandi di sana dan meminum airnya, seseorang terbebas dari segala dosa.

Verse 81

धर्मवाप्यां नरः स्नात्वा दृष्ट्वा धर्मेश्वरं शिवम् । मुच्यते सर्वपापेभ्यो न मातुर्गर्भमाविशेत्

Seseorang yang mandi suci di Dharmavāpī dan memandang Śiva sebagai Dharmeśvara, terbebas dari segala dosa; ia tidak memasuki rahim ibunya lagi (yakni tidak terlahir kembali).

Verse 82

तत्र स्नात्वा नरो यस्तु करोति यमतर्पणम् । व्याधिदोषविनाशार्थं क्लेशदोषोप शांतये । यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चांतकाय च । वैवस्वताय कालाय दध्नाय परमेष्ठिने

Setelah mandi di sana, orang yang melakukan tarpaṇa bagi Yama—demi lenyapnya cela penyakit dan demi menenteramkan kekotoran penderitaan—mempersembahkannya kepada Yama, Dharmarāja, Mṛtyu, Antaka, Vaivasvata, Kāla, Dadhna, dan Parameṣṭhin.

Verse 83

वृकोदराय वृकाय दक्षिणेशाय ते नमः । नीलाय चित्रगुप्ताय चित्र वैचित्र ते नमः

Salam hormat kepada-Mu sebagai Vṛkodara, sebagai Vṛka, dan sebagai Dakṣiṇeśa. Salam hormat kepada-Mu sebagai Nīla, sebagai Citragupta, dan sebagai Citra–Vaicitra, Yang Mahaberaneka nan menakjubkan.

Verse 84

यमार्थं तर्पणं यो वै धर्मवाप्यां करिष्यति । साक्षतैर्नामभिश्चैतैस्तस्य नोपद्रवो भवेत्

Barangsiapa melakukan tarpaṇa bagi Yama di Dharmavāpī—dengan menyebut nama-nama ini dan mempersembahkan butir padi utuh (akṣata)—maka tiada gangguan maupun mara bahaya menimpanya.

Verse 85

एकांतरस्तृतीयस्तु ज्वरश्चातुर्थिकस्तथा । वेलायां जायते यस्तु ज्वरः शीतज्वरस्तथा

Demam berselang, demam tiga-harian, dan demam empat-harian; juga demam yang timbul pada waktu tertentu, serta demam dingin—semuanya disebutkan dalam konteks ini.

Verse 87

धनधान्यसमृद्धिः स्यात्संततिर्वर्धते सदा । भूतेश्वरं तु संपूज्य सुस्नातो विजितेंद्रियः

Akan ada kemakmuran harta dan hasil padi, dan keturunan senantiasa bertambah—apabila seseorang, setelah mandi suci dan mengekang indria, memuja Bhūteśvara dengan tata cara yang semestinya.

Verse 88

सांगं रुद्रजपं कृत्वा व्याधिदोषात्प्रमुच्यते । अमावास्यां सोमदिने व्यतीपाते च वैधृतौ । संक्रांतौ ग्रहणे चैव तत्र श्राद्धं स्मृतं नृणाम्

Dengan melaksanakan Rudra-japa secara lengkap beserta bagian-bagian pendukungnya, seseorang terbebas dari cela penyakit. Pada hari bulan baru, pada hari Senin, pada Vyatīpāta dan Vaidhṛti, pada saṅkrānti, dan saat gerhana—di waktu-waktu itu śrāddha ditetapkan bagi manusia.

Verse 89

श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं निरस्य चैतत्पितरस्त्वदंति । पानीयमेवापि तिलैर्विमिश्रितं ददाति यो वै प्रथितो मनुष्यः

Bila ia melaksanakan śrāddha, pahalanya bertahan seribu tahun; para Pitṛ menerimanya dan hal itu menyingkirkan kekurangan mereka. Bahkan orang yang termasyhur, yang hanya mempersembahkan air bercampur wijen, pun memperoleh daya guna śrāddha itu.

Verse 90

एकविंशतिवारैस्तु गयायां पिंडदानतः । धर्मेश्वरे सकृद्दत्तं पितॄणां चाक्षयं भवेत्

Apa yang diperoleh dengan mempersembahkan piṇḍa di Gayā dua puluh satu kali—hasil yang sama menjadi tak habis bagi para leluhur bila satu persembahan saja dilakukan di Dharmeśvara.

Verse 91

धर्मेशात्पश्चिमे भागे विश्वेश्वरांतरेपि वा । धर्मवापीति विख्याता स्वर्गसोपानदायिनी

Di sebelah barat Dharmeśa—atau di dalam kawasan Viśveśvara—terdapat telaga suci termasyhur bernama Dharmavāpī, yang menganugerahkan tangga menuju surga.

Verse 92

धर्मेण निर्मिता पूर्वं शिवार्थं धर्मबुद्धिना । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च तर्पिताः पितृदेवताः

Dahulu Dharma, dengan budi yang benar, membangunnya demi Śiva. Dengan mandi di sana dan meminum airnya, para Pitṛ (leluhur) dan para dewa menjadi puas (tarpita).

Verse 93

शमीपत्रप्रमाणं तु पिंडं दद्याच्च यो नरः । धर्मवाप्यां महापुण्यां गर्भवासं न चाप्नुयात्

Siapa pun yang mempersembahkan piṇḍa di Dharmavāpī yang amat berpahala—meski hanya sebesar daun śamī—tidak lagi mengalami ‘tinggal dalam rahim’, yakni kelahiran berulang.

Verse 94

कुम्भीपाकान्महारौद्राद्रौरवान्नरकात्पुनः । अंधतामिस्रकाद्राजन्मुच्यते नात्र संशयः

Wahai Raja, tanpa ragu seseorang dibebaskan kembali dari neraka Kumbhīpāka, Mahāraudra, Raurava, dan Andhatāmisra.

Verse 95

सूत उवाच । एकवर्षं तर्पणीयं धर्मवाप्यां नरोत्तमः । ऋतौ मासे च पक्षे च विपरीतं च जायते

Sūta berkata: “Wahai insan utama, di Dharmavāpī tarpaṇa hendaknya dilakukan selama satu tahun penuh; dan walau ada ketidakteraturan pada musim, bulan, atau paruh bulan, upacara itu tidak menjadi berbalik mudarat.”

Verse 96

बर्हिषदोऽग्निष्वात्ताश्च आज्यपाः सोमपास्तथा । तृप्तिं प्रयांति परमां वाप्यां वै तर्पणेन तु

Sesungguhnya, dengan tarpaṇa di telaga suci itu, para Pitṛa—Barhiṣad, Agniṣvātta, Ājyapa, dan Somapa—mencapai kepuasan tertinggi.

Verse 97

कुरुक्षेत्रादि क्षेत्राणि अयोध्यादिपुरस्तथा । पुष्कराद्यानि सर्वाणि मुक्तिनामानि संति वै

Kurukṣetra dan medan suci lainnya, Ayodhyā dan kota-kota kudus lainnya, serta Puṣkara dan selebihnya—semuanya sungguh termasyhur sebagai “nama-nama pembebasan” (tīrtha pemberi mokṣa).

Verse 98

तानि सर्वाणि तुल्यानि धर्मकूपोऽधिको भवेत् । मन्त्रो वेदास्तथा यज्ञा दानानि च व्रतानि च

Semua itu sebanding dalam pahala, namun Dharmakūpa lebih unggul. Mantra, Weda, yajña, sedekah, dan tapa-brata—semuanya berbuah lebih luhur di sana.

Verse 99

अक्षयाणि प्रजायंते दत्त्वा जप्त्वा नरेश्वर । अभिचाराश्च ये चान्ये सुसिद्धाथर्ववेदजाः

Wahai penguasa manusia, dengan memberi dana dan melantunkan japa di sana, lahirlah buah yang tak binasa. Bahkan prayoga lain seperti abhicāra, yang mapan dan bersumber dari Atharvaveda, pun menjadi manjur.

Verse 100

ते सर्वे सिद्धिमायांति तस्मिन्स्थाने कृता अपि । आदितीर्थं नृपश्रेष्ठ काजेशैरुपसेवितम्

Semua itu mencapai keberhasilan bila dilakukan di tempat itu. Wahai raja terbaik, itulah Āditīrtha, tīrtha purba yang didatangi dan dimuliakan oleh para kājeśa, makhluk-makhluk mulia penguasa.

Verse 109

एतदाख्यानकं पुण्यं धर्मेण कथितं पुरा । यः शृणोति नरो भक्त्या नारी वा श्रावयेत्तु यः । गोसहस्रफलं तस्य अंते हरिपुरं ब्रजेत्

Kisah suci ini dahulu dinyatakan menurut Dharma. Siapa pun—laki-laki atau perempuan—yang mendengarnya dengan bhakti, atau membuatnya dibacakan, memperoleh pahala setara dengan dana seribu ekor sapi; dan pada akhir hayat ia menuju kediaman Hari.