Prakarana 33

Verse 667 (चौपाई)

मिले जनकु दसरथु अति प्रीतीं। करि बैदिक लौकिक सब रीतीं।। मिलत महा दोउ राज बिराजे। उपमा खोजि खोजि कबि लाजे।। लही न कतहुँ हारि हियँ मानी। इन्ह सम एइ उपमा उर आनी।। सामध देखि देव अनुरागे। सुमन बरषि जसु गावन लागे।। जगु बिरंचि उपजावा जब तें। देखे सुने ब्याह बहु तब तें।। सकल भाँति सम साजु समाजू। सम समधी देखे हम आजू।। देव गिरा सुनि सुंदर साँची। प्रीति अलौकिक दुहु दिसि माची।। देत पाँवड़े अरघु सुहाए। सादर जनकु मंडपहिं ल्याए।।

Janak aur Dasharath milke bahut khush hue. Dono ne shaadi ke saare rasam poori kiye, Vedic aur duniya wale dono. Dono bade raje milke chamak rahe the. Kavi bhi unki upma dhundhte dhundhte haar gaye. Koi example hi nahi mil raha tha jo dil ko sahi lage. Bas yahi socha, in dono jaisa koi hai hi nahi. Deviyan ne yeh rishta dekhke bahut pyaar bhara. Phool barsaye aur gaane shuru kar diye. Jabse Brahma ne duniya banayi hai, tabse bahut shaadiyan dekhi aur suni hain. Aaj jaisa arrangement aur jaisa samaj hai, aise hi samdhi humne aaj dekhe hain. Deviyan ki baat sunke Sachi sochne lagi, dono taraf bahut pyaar hai. Janak ne izzat se sabko mandap mein bulaya, baithne ki jagah di aur tohfe bhi diye.

Verse 668 (छंद)

मंडपु बिलोकि बिचीत्र रचनाँ रुचिरताँ मुनि मन हरे।। निज पानि जनक सुजान सब कहुँ आनि सिंघासन धरे।। कुल इष्ट सरिस बसिष्ट पूजे बिनय करि आसिष लही। कौसिकहि पूजत परम प्रीति कि रीति तौ न परै कही।।

Mandap dekhke rishiyon ka dil khush ho gaya. Itna sundar banaya tha woh. Janak ne apne haath se sabke liye singhasan rakhwaya. Vasishtha ko unhone apne kul ke devta jaisa maan ke puja kiya. Unhone vinay se ashirwad liya. Vishvamitra ko bhi bahut pyaar se puja kiya. Kaise batayein kitna izzat diya unko.

Verse 669 (दोहा/सोरठा)

बामदेव आदिक रिषय पूजे मुदित महीस। दिए दिब्य आसन सबहि सब सन लही असीस।।320।।

Bamdev aur doosre rishiyon ko raja ne khushi se puja kiya. Sabko aasheerwad diya aur acchi jagah par baithaya. Sabne ashirwad le liya.

Verse 670 (चौपाई)

बहुरि कीन्ह कोसलपति पूजा। जानि ईस सम भाउ न दूजा।। कीन्ह जोरि कर बिनय बड़ाई। कहि निज भाग्य बिभव बहुताई।। पूजे भूपति सकल बराती। समधि सम सादर सब भाँती।। आसन उचित दिए सब काहू। कहौं काह मूख एक उछाहू।। सकल बरात जनक सनमानी। दान मान बिनती बर बानी।। बिधि हरि हरु दिसिपति दिनराऊ। जे जानहिं रघुबीर प्रभाऊ।। कपट बिप्र बर बेष बनाएँ। कौतुक देखहिं अति सचु पाएँ।। पूजे जनक देव सम जानें। दिए सुआसन बिनु पहिचानें।।

Phir Kosale ke raja ne puja kiya. Unko pata tha bhagwan jaisa pyaar koi aur nahi kar sakta. Haath jodke bahut vinay kiya aur apne bhagya ki baat batayi. Raja ne saare baratiyon ki izzat ki, samdhi jaisa pyaar sabse kiya. Sabko acchi jagah di baithne ke liye. Kya batayein, mera dil bhi khushi se bhar raha hai. Janak ne poore baraat ki izzat ki, tohfe diye aur pyaar se baat ki. Brahma, Vishnu, Mahesh, aur doosre deviyan, jo Ram ki shakti ko jaante the, woh sab pandit bana ke aaye the. Yeh sab dekhne aaye the aur sach mein yeh ek bahut badi baat thi. Janak ne unko devta samajh ke puja kiya, acchi jagah di, bas pehchana nahi ki woh kaun hain.

Verse 671 (छंद)

पहिचान को केहि जान सबहिं अपान सुधि भोरी भई। आनंद कंदु बिलोकि दूलहु उभय दिसि आनँद मई।। सुर लखे राम सुजान पूजे मानसिक आसन दए। अवलोकि सीलु सुभाउ प्रभु को बिबुध मन प्रमुदित भए।।

Koi unhe pehchaan nahi pa raha tha. Sab apne hi khayal mein doob gaye the, raat kaafi beet chuki thi. Dulhe ko dekh ke sab khush ho gaye, dono taraf se khushi cha gayi. Devi-devtaon ne Rama ko dekha, woh samajhdar the. Sabne dil se unki puja ki, mann hi mann aasan bithaya. Prabhu ke swabhav aur achhe charitra ko dekh ke rishiyon ke dil khush ho gaye.

Verse 672 (दोहा/सोरठा)

रामचंद्र मुख चंद्र छबि लोचन चारु चकोर। करत पान सादर सकल प्रेमु प्रमोदु न थोर।।321।।

Ramachandra ka chehra chaand jaisa sundar tha. Unki aankhen chakor pakshi jaisi pyaari thi. Sabne aadhar se paan khaya. Sabka pyaar aur khushi ka koi thikana nahi tha.

Verse 673 (चौपाई)

समउ बिलोकि बसिष्ठ बोलाए। सादर सतानंदु सुनि आए।। बेगि कुअँरि अब आनहु जाई। चले मुदित मुनि आयसु पाई।। रानी सुनि उपरोहित बानी। प्रमुदित सखिन्ह समेत सयानी।। बिप्र बधू कुलबृद्ध बोलाईं। करि कुल रीति सुमंगल गाईं।। नारि बेष जे सुर बर बामा। सकल सुभायँ सुंदरी स्यामा।। तिन्हहि देखि सुखु पावहिं नारीं। बिनु पहिचानि प्रानहु ते प्यारीं।। बार बार सनमानहिं रानी। उमा रमा सारद सम जानी।। सीय सँवारि समाजु बनाई। मुदित मंडपहिं चलीं लवाई।।

Vashishth ji ne waqt dekh ke bulaya. Shatananda ne sun ke aadhar se aa gaye. Jaldi jao aur rajkumari ko abhi lao, unhone kaha. Rishi khush hokar aadesh paake chale gaye. Raniyon ne baat sun ke khushi manayi, unki saheliyon ne bhi saath diya. Brahmin aurton ko bulaya, ghar ke bade logon ne. Kul ki riyaazat ke hisaab se shubh gaane gaye. Deviyan jinhone aurton ka roop liya tha, sab sundar thi aur shyam rang ki thi. Unhe dekh ke auraton ko khushi mili. Pehchana bhi nahi, phir bhi jaan se bhi pyaari lagne lagi. Raniyon ne baar-baar samman kiya. Unhe Uma, Rama aur Sharada jaisa maana. Sita ko sajaya, juloos banaya. Khush hokar mandap ki taraf le gaye.

Verse 674 (छंद)

चलि ल्याइ सीतहि सखीं सादर सजि सुमंगल भामिनीं। नवसप्त साजें सुंदरी सब मत्त कुंजर गामिनीं।। कल गान सुनि मुनि ध्यान त्यागहिं काम कोकिल लाजहीं। मंजीर नूपुर कलित कंकन ताल गती बर बाजहीं।।

Saheliyon ke saath Sita ko aadhar se sajake laya. Auraten shubh gehne pehne hui thi. Saat sau sundar auraten chali, unki chaal madh haathi jaisi thi. Unka gaana sun ke rishiyon ne dhyaan chhod diya. Pyaar ke koyal bhi sharma gayi. Payal, ghunghru aur kanganon ki awaaz unke chalne pe sur mein baj rahi thi.

Verse 675 (दोहा/सोरठा)

सोहति बनिता बृंद महुँ सहज सुहावनि सीय। छबि ललना गन मध्य जनु सुषमा तिय कमनीय।।322।।

Sita auraton ke beech aisi chamak rahi thi jaise khud se hi sundar ho. Uski khubsurati dekh ke lagta tha jaise koi apni hi alag duniya mein hai.

Verse 676 (चौपाई)

सिय सुंदरता बरनि न जाई। लघु मति बहुत मनोहरताई।। आवत दीखि बरातिन्ह सीता।।रूप रासि सब भाँति पुनीता।। सबहि मनहिं मन किए प्रनामा। देखि राम भए पूरनकामा।। हरषे दसरथ सुतन्ह समेता। कहि न जाइ उर आनँदु जेता।। सुर प्रनामु करि बरसहिं फूला। मुनि असीस धुनि मंगल मूला।। गान निसान कोलाहलु भारी। प्रेम प्रमोद मगन नर नारी।। एहि बिधि सीय मंडपहिं आई। प्रमुदित सांति पढ़हिं मुनिराई।। तेहि अवसर कर बिधि ब्यवहारू। दुहुँ कुलगुर सब कीन्ह अचारू।।

Sita ki sundarta ko main bata nahi sakta. Mera dimaag chhota hai, itni khubsurti samajh mein nahi aati. Baraat aati dekh ke Sita saamne aayi. Woh roop ki khazaana thi, har tarah se saaf aur shuddh. Sab log dil mein mann se pranaam kiye. Ram ko dekh ke sabki ichhayein poori ho gayi. Dasharath apne beton ke saath bahut khush hua. Uske dil ka anand bataya nahi ja sakta. Devtaon ne phool barasaye aur pranaam kiya. Rishiyon ne ashirwad diya, jo mangal ka mool hai. Gaana, dhol ki awaaz, bahut shor hua. Aadmi aur aurtein prem aur khushi mein doob gaye. Aise hi Sita mandap mein aayi. Rishi khushi aur shanti se bhajans padhne lage. Us waqt vidhi ke hisaab se dono taraf ke kul guru ne saare rasmein nibhayi.

Verse 677 (छंद)

आचारु करि गुर गौरि गनपति मुदित बिप्र पुजावहीं। सुर प्रगटि पूजा लेहिं देहिं असीस अति सुखु पावहीं।। मधुपर्क मंगल द्रब्य जो जेहि समय मुनि मन महुँ चहैं। भरे कनक कोपर कलस सो सब लिएहिं परिचारक रहैं।।1।। कुल रीति प्रीति समेत रबि कहि देत सबु सादर कियो। एहि भाँति देव पुजाइ सीतहि सुभग सिंघासनु दियो।। सिय राम अवलोकनि परसपर प्रेम काहु न लखि परै।। मन बुद्धि बर बानी अगोचर प्रगट कबि कैसें करै।।2।।

Rasmein karke guru, Gauri aur Ganesh ki puja hui. Khush brahmin logon ne yeh sab karwaya. Devta saamne aaye, puja li aur ashirwad diya. Sabko bahut khushi mili. Jo bhi cheezein chahiye thi, madhupark aur mangal samagri, rishiyon ke dil mein jo tha, woh sab laga diya. Sone ke bartan aur kalash bhare gaye. Naukar log sab le ke tayyar khade the. Kul riwaaz aur pyaar se suraj ko bulaya gaya. Sab kuchh izzat se kiya gaya. Aise hi devtaon ki puja hui. Sita ko ek sundar singhasan diya gaya. Sita aur Ram ek dusre ko dekh rahe the. Unka pyaar koi nahi dekh sakta. Yeh mann, buddhi, baat aur indriyon se pare hai. Kavi kaise likhega?

Verse 678 (दोहा/सोरठा)

होम समय तनु धरि अनलु अति सुख आहुति लेहिं। बिप्र बेष धरि बेद सब कहि बिबाह बिधि देहिं।।323।।

Havan ke waqt Agni bhagwan ne shareer liya. Woh aahuti le rahe the aur bahut khush the. Brahmin ka roop dhaanke Ved khud shaadi ki saari vidhi bata rahe the.

Verse 679 (चौपाई)

जनक पाटमहिषी जग जानी। सीय मातु किमि जाइ बखानी।। सुजसु सुकृत सुख सुदंरताई। सब समेटि बिधि रची बनाई।। समउ जानि मुनिबरन्ह बोलाई। सुनत सुआसिनि सादर ल्याई।। जनक बाम दिसि सोह सुनयना। हिमगिरि संग बनि जनु मयना।। कनक कलस मनि कोपर रूरे। सुचि सुंगध मंगल जल पूरे।। निज कर मुदित रायँ अरु रानी। धरे राम के आगें आनी।। पढ़हिं बेद मुनि मंगल बानी। गगन सुमन झरि अवसरु जानी।। बरु बिलोकि दंपति अनुरागे। पाय पुनीत पखारन लागे।।

Janak aur unki rani poori duniya mein jaane jaate hain. Sita ki maa ki tareef kaise karein? Uski badai, punya, khushi aur sundarta, Brahma ne sab kuchh mila ke banaya tha. Sahi waqt jaanke bade rishiyon ko bulaya gaya. Suhaagan auraton ne izzat se saari mangal cheezein laayi. Janak ke bayein taraf Sita chamak rahi thi. Jaise Himalaya ke paas chaand ho. Sone ke kalash, nagina jode bartan, sab sundar aur saaf the. Sugandhit aur mangal paani se bhare the. Raja aur rani ne apne haathon se liya aur Ram ke saamne rakh diya. Rishi log Ved padh rahe the, mangal baatein bol rahe the. Waqt aane par aasman se phool barase. Dono ka pyaar dekh ke unke pavitra pair dhone lage.

Verse 680 (छंद)

लागे पखारन पाय पंकज प्रेम तन पुलकावली। नभ नगर गान निसान जय धुनि उमगि जनु चहुँ दिसि चली।। जे पद सरोज मनोज अरि उर सर सदैव बिराजहीं। जे सकृत सुमिरत बिमलता मन सकल कलि मल भाजहीं।।1।। जे परसि मुनिबनिता लही गति रही जो पातकमई। मकरंदु जिन्ह को संभु सिर सुचिता अवधि सुर बरनई।। करि मधुप मन मुनि जोगिजन जे सेइ अभिमत गति लहैं। ते पद पखारत भाग्यभाजनु जनकु जय जय सब कहै।।2।। बर कुअँरि करतल जोरि साखोचारु दोउ कुलगुर करैं। भयो पानिगहनु बिलोकि बिधि सुर मनुज मुनि आँनद भरैं।। सुखमूल दूलहु देखि दंपति पुलक तन हुलस्यो हियो। करि लोक बेद बिधानु कन्यादानु नृपभूषन कियो।।3।। हिमवंत जिमि गिरिजा महेसहि हरिहि श्री सागर दई। तिमि जनक रामहि सिय समरपी बिस्व कल कीरति नई।। क्यों करै बिनय बिदेहु कियो बिदेहु मूरति सावँरी। करि होम बिधिवत गाँठि जोरी होन लागी भावँरी।।4।।

Pair dhone lage, prem se shareer kaanp gaya. Aasman mein gaana aur dhol ki awaaz, jaise charo taraf khushi fail gayi. Woh charan kamal hamesha Kamdev ke dushman ke dil mein rehte hain. Ek baar yaad karne se mann saaf ho jata hai aur Kali yug ke sab paap mit jate hain. Jinka sparsh karke rishi ki patni mukti pa gayi, jabki woh paapi thi. Jinka amrit Shiv apne sir pe dhaanke hain, devta hamesha unki tarif karte hain. Jinhe rishi aur yogi mann mein puja karke apni manzil paate hain. Janak ne bhagya wale unke pair dhone, sab ne jai jai kaha. Dono kul guru ne rajkumar aur kunwari ke haath jode. Haath milte hi Brahma, devta, insaan aur rishi khushi se bhhar gaye. Dulhe ko dekhke jo khushi ka mool hai, dono ka shareer kaanpa aur dil khushi se jhooma. Ved aur duniya ke niyam ke hisaab se raja ne kanyadaan kiya. Jaise Himalaya ne Girija ko Shiv ko diya, Hari ne Lakshmi ko samundar ko diya, waise hi Janak ne Sita ko Ram ko diya. Duniya mein nayi badai fail gayi. Janak ne kaise binah kiya, shareer chhod ke jaise koi mamta nahi. Havan karke vidhi ke hisaab se gaanth bandhi aur shaadi shuru ho gayi.

Verse 681 (दोहा/सोरठा)

जय धुनि बंदी बेद धुनि मंगल गान निसान। सुनि हरषहिं बरषहिं बिबुध सुरतरु सुमन सुजान।।324।।

Jai ki awaazein gunji, Vedic mantar padhe gaye, mangal gaane gaye gaye aur dhol bajaye gaye. Devtaon ne yeh sab sun ke khushi manayi aur swarg se phool barasaye.

Verse 682 (चौपाई)

कुअँरु कुअँरि कल भावँरि देहीं।।नयन लाभु सब सादर लेहीं।। जाइ न बरनि मनोहर जोरी। जो उपमा कछु कहौं सो थोरी।। राम सीय सुंदर प्रतिछाहीं। जगमगात मनि खंभन माहीं । मनहुँ मदन रति धरि बहु रूपा। देखत राम बिआहु अनूपा।। दरस लालसा सकुच न थोरी। प्रगटत दुरत बहोरि बहोरी।। भए मगन सब देखनिहारे। जनक समान अपान बिसारे।। प्रमुदित मुनिन्ह भावँरी फेरी। नेगसहित सब रीति निबेरीं।। राम सीय सिर सेंदुर देहीं। सोभा कहि न जाति बिधि केहीं।। अरुन पराग जलजु भरि नीकें। ससिहि भूष अहि लोभ अमी कें।। बहुरि बसिष्ठ दीन्ह अनुसासन। बरु दुलहिनि बैठे एक आसन।।

Rajkumar aur rajkumari dono sharma rahe the aur khushi bhi mehsoos kar rahe the. Dono ek dusre ko dekh rahe the aur izzat se nazara le rahe the. Yeh jo judai hai, uska koi bayan nahi ho sakta. Koi bhi misal do, woh kami padegi. Ram aur Sita kitne sundar lag rahe the, jaise pillar ke beech mein heere chamak rahe hon. Mano Kama dev aur Rati ne kayi roop liye ho aur Ram ki shaadi dekh rahe hon. Unki nazar mein pyaar tha, sharam bhi thi. Baar-baar ek dusre ko dekhte the aur phir nazrein hata lete the. Sab log dekh ke kho gaye the. Janak jaisa sabka khayal rakhne wala bhi apna aap bhool gaya. Khushi se bhare rishiyon ne shaadi ki saari rasmein poori ki aur daan bhi diya. Ram aur Sita ne maang mein sindoor bhara. Unki chamak itni thi ki koi bata nahi sakta. Chaand pe laal pollen jaisa, saanp amrit ke liye taras raha tha. Phir Vashishth ne kaha aur dulha-dulhan ek seat par baith gaye.

Verse 683 (छंद)

बैठे बरासन रामु जानकि मुदित मन दसरथु भए। तनु पुलक पुनि पुनि देखि अपनें सुकृत सुरतरु फल नए।। भरि भुवन रहा उछाहु राम बिबाहु भा सबहीं कहा। केहि भाँति बरनि सिरात रसना एक यहु मंगलु महा।।1।। तब जनक पाइ बसिष्ठ आयसु ब्याह साज सँवारि कै। माँडवी श्रुतिकीरति उरमिला कुअँरि लईं हँकारि के।। कुसकेतु कन्या प्रथम जो गुन सील सुख सोभामई। सब रीति प्रीति समेत करि सो ब्याहि नृप भरतहि दई।।2।। जानकी लघु भगिनी सकल सुंदरि सिरोमनि जानि कै। सो तनय दीन्ही ब्याहि लखनहि सकल बिधि सनमानि कै।। जेहि नामु श्रुतकीरति सुलोचनि सुमुखि सब गुन आगरी। सो दई रिपुसूदनहि भूपति रूप सील उजागरी।।3।। अनुरुप बर दुलहिनि परस्पर लखि सकुच हियँ हरषहीं। सब मुदित सुंदरता सराहहिं सुमन सुर गन बरषहीं।। सुंदरी सुंदर बरन्ह सह सब एक मंडप राजहीं। जनु जीव उर चारिउ अवस्था बिमुन सहित बिराजहीं।।4।।

Ram aur Janaki baithe. Dasharath ka mann khushi se bhara tha. Baar-baar unhe dekh ke uske shareer mein khushi daudti thi, jaise uske achche karam ka phal mil gaya ho. Puri duniya mein khushi phail gayi. Sab bas Ram ki shaadi ki baat kar rahe the. Zabaan se kaise batayein, yeh kitna bada mangal ka din tha. Phir Janaka ne Vashishth ki permission li aur shaadi ki tayyari shuru ki. Mandavi, Shrutakirti aur Urmila ko rajkumaron ke saath shaadi karwai. Kushadhvaja ki beti jo gun aur sundarta mein sabse aage thi, usne Bharat ko shaadi kar di. Janaki ki choti behen jo sab sundariyon mein sabse upar thi, usne Lakshman ko shaadi kar di. Shrutakirti jiska naam tha, badi sundar thi, usne Shatrughan ko shaadi kar di. Dulha aur dulhan ek dusre ke sahi match lag rahe the. Dono mein sharam bhi thi aur khushi bhi. Sab log unki sundarta ki tareef kar rahe the aur devta phool barasa rahe the. Chaar dulha aur chaar dulhan ek hi mandap mein chamak rahe the, mano charon purusharth saath mein ho.

Verse 684 (दोहा/सोरठा)

मुदित अवधपति सकल सुत बधुन्ह समेत निहारि। जनु पार महिपाल मनि क्रियन्ह सहित फल चारि।।325।।

Ayodhya ke raja Dasharath bade khush the. Apne chaaron bete aur unki dulhanon ko saath dekh ke. Mano kisi raja ne chaar aise ped dekh liye jo manzoori ke phal dete hain.

Verse 685 (चौपाई)

जसि रघुबीर ब्याह बिधि बरनी। सकल कुअँर ब्याहे तेहिं करनी।। कहि न जाइ कछु दाइज भूरी। रहा कनक मनि मंडपु पूरी।। कंबल बसन बिचित्र पटोरे। भाँति भाँति बहु मोल न थोरे।। गज रथ तुरग दास अरु दासी। धेनु अलंकृत कामदुहा सी।। बस्तु अनेक करिअ किमि लेखा। कहि न जाइ जानहिं जिन्ह देखा।। लोकपाल अवलोकि सिहाने। लीन्ह अवधपति सबु सुखु माने।। दीन्ह जाचकन्हि जो जेहि भावा। उबरा सो जनवासेहिं आवा।। तब कर जोरि जनकु मृदु बानी। बोले सब बरात सनमानी।।

Jaise Ram ki shaadi hui, waise hi baaki rajkumaron ki bhi shaadi hui. Dahej mein itna saman diya ki batana mushkil hai. Sona aur heeron ka mandap bhara pada tha. Kambal, kapde, achche achche resham ke kapde, kitne kisam ke, kitne mehenge. Haathi, rath, ghode, naukar, naukrani, gaye, sab kuchh diya. Itna saman ki koi hisaab nahi rakh sakta. Sirf woh log jaante hain jinhone dekha. Devta bhi dekh ke hairan rahe gaye. Ayodhya ke raja ne sab khushi se liya. Jo maanga, woh diya. Shaadi mein aaye sab log wapas apne ghar chale gaye. Phir Janaka ne haath joda aur sab baratiyon ko izzat se bola.

Verse 686 (छंद)

सनमानि सकल बरात आदर दान बिनय बड़ाइ कै। प्रमुदित महा मुनि बृंद बंदे पूजि प्रेम लड़ाइ कै।। सिरु नाइ देव मनाइ सब सन कहत कर संपुट किएँ। सुर साधु चाहत भाउ सिंधु कि तोष जल अंजलि दिएँ।।1।। कर जोरि जनकु बहोरि बंधु समेत कोसलराय सों। बोले मनोहर बयन सानि सनेह सील सुभाय सों।। संबंध राजन रावरें हम बड़े अब सब बिधि भए। एहि राज साज समेत सेवक जानिबे बिनु गथ लए।।2।। ए दारिका परिचारिका करि पालिबीं करुना नई। अपराधु छमिबो बोलि पठए बहुत हौं ढीट्यो कई।। पुनि भानुकुलभूषन सकल सनमान निधि समधी किए। कहि जाति नहिं बिनती परस्पर प्रेम परिपूरन हिए।।3।। बृंदारका गन सुमन बरिसहिं राउ जनवासेहि चले। दुंदुभी जय धुनि बेद धुनि नभ नगर कौतूहल भले।। तब सखीं मंगल गान करत मुनीस आयसु पाइ कै। दूलह दुलहिनिन्ह सहित सुंदरि चलीं कोहबर ल्याइ कै।।4।।

Rishiyon ne poore baraat ka bahut izzat kiya. Inhone sabko tohfa diya, vinamr se baat ki, aur unki bahut tareef ki. Rishi log khush ho gaye aur bhakti se puja ki. Devtaon ne sar jhukaya aur haath jod ke sabse kaha ki devta aur sadhu log pyaar ke samundar se khush hain, isliye paani ki anjali de rahe hain. Janak ne haath jod ke Kosala ke raja se pyaar aur acche swabhav se kaha. Raja, ab hum aapke rishtedaar ban gaye hain. Hum sab ko aap apna naukar samjho. Yeh betiyan aapki seva karengi, inpar daya rakhiyega. Koi galti ho toh maaf kijiye, maine bahut bol diya. Phir Suryavansh ke raja ne sabki bahut izzat ki aur Kuber se rishta joda. Dono ke dil mein pyaar bhara tha, koi bolne ki zaroorat nahi thi. Devtaon ne phool barsaye jab raja log apne ghar chale gaye. Aasman mein jay ki awaaz aur Vedic mantra gunje. Shehar walon ne hairani aur khushi mehsoos ki. Rishiyon ke guru ne kaha, aur auraton ne mangal geet gaye. Dulha aur dulhan dono suhagan ban ke shaadi ke mandap mein chale gaye.

Verse 687 (दोहा/सोरठा)

पुनि पुनि रामहि चितव सिय सकुचति मनु सकुचै न। हरत मनोहर मीन छबि प्रेम पिआसे नैन।।326।।

Sita baar-baar Ram ko dekh rahi thi. Uska dil sharma raha tha, par phir bhi woh sharma nahi rahi thi. Uske pyaase nain Ram ke roop ki khubsurti ko pee rahe the jaise machhli paani ko peeti hai.

Verse 688 (चौपाई)

स्याम सरीरु सुभायँ सुहावन। सोभा कोटि मनोज लजावन।। जावक जुत पद कमल सुहाए। मुनि मन मधुप रहत जिन्ह छाए।। पीत पुनीत मनोहर धोती। हरति बाल रबि दामिनि जोती।। कल किंकिनि कटि सूत्र मनोहर। बाहु बिसाल बिभूषन सुंदर।। पीत जनेउ महाछबि देई। कर मुद्रिका चोरि चितु लेई।। सोहत ब्याह साज सब साजे। उर आयत उरभूषन राजे।। पिअर उपरना काखासोती। दुहुँ आँचरन्हि लगे मनि मोती।। नयन कमल कल कुंडल काना। बदनु सकल सौंदर्ज निधाना।। सुंदर भृकुटि मनोहर नासा। भाल तिलकु रुचिरता निवासा।। सोहत मौरु मनोहर माथे। मंगलमय मुकुता मनि गाथे।।

Ram ka shyam rang ka badan apne aap mein khubsurat tha. Unki chamak itni thi ki lakhon Kaam Dev bhi sharma jayen. Unke paon mein paizeb thi, aur rishi logon ke mann unke charnon ke paas rehte the jaise bhonre phool ke paas rehte hain. Unki peeli dhoti chamak rahi thi, jaise suraj aur bijli chamakti hai. Unki kamar mein ghunghru wali dori thi, aur unke bazu mein sundar gehne the. Unka peela janeu bahut accha lag raha tha, aur ungli mein angoothi ne dil chura liya. Shaadi ke saare gehne unpar suit ho rahe the. Chhati mein haar tha, aur upar wala kapda peela tha. Dono kapdon ke kone mein moti aur mani jadi thi. Aankhen kamal jaisi thi aur kaan mein kundal tha. Chehra khubsurti ka khazana tha. Bhuri aur naak sundar thi, aur maathe par tilak chamak raha tha. Maathe pe mukut tha jisme moti aur mani jadi thi.

Verse 689 (छंद)

गाथे महामनि मौर मंजुल अंग सब चित चोरहीं। पुर नारि सुर सुंदरीं बरहि बिलोकि सब तिन तोरहीं।। मनि बसन भूषन वारि आरति करहिं मंगल गावहिं। सुर सुमन बरिसहिं सूत मागध बंदि सुजसु सुनावहीं।।1।। कोहबरहिं आने कुँअर कुँअरि सुआसिनिन्ह सुख पाइ कै। अति प्रीति लौकिक रीति लागीं करन मंगल गाइ कै।। लहकौरि गौरि सिखाव रामहि सीय सन सारद कहैं। रनिवासु हास बिलास रस बस जन्म को फलु सब लहैं।।2।। निज पानि मनि महुँ देखिअति मूरति सुरूपनिधान की। चालति न भुजबल्ली बिलोकनि बिरह भय बस जानकी।। कौतुक बिनोद प्रमोदु प्रेमु न जाइ कहि जानहिं अलीं। बर कुअँरि सुंदर सकल सखीं लवाइ जनवासेहि चलीं।।3।। तेहि समय सुनिअ असीस जहँ तहँ नगर नभ आनँदु महा। चिरु जिअहुँ जोरीं चारु चारयो मुदित मन सबहीं कहा।। जोगीन्द्र सिद्ध मुनीस देव बिलोकि प्रभु दुंदुभि हनी। चले हरषि बरषि प्रसून निज निज लोक जय जय जय भनी।।4।।

Mukut mein bade-bade ratan jade the, aur Ram ke ang itne sundar the ki sabka dil kho gaya. Shehar ki auratein aur deviyan unhe dekh kar unki tareef karne lagi. Woh aarti utaar rahi thi, mangal geet ga rahi thi. Devta phool barsa rahe the, aur kavi log unki mahima ga rahe the. Dulha aur dulhan ko shaadi ke mandap mein laya gaya. Suhagan auraton ne pyaar se rasmein nibhayi. Gori auratein Ram aur Sita ko sikha rahi thi. Raniyon ke mahal mein hansi-mazaak aur pyaar tha, jaise janam ka phal mil gaya ho. Haath mein sheesha lekar apna chehra dekh rahi thi. Sita alag hone ke darr se apna haath nahi utha pa rahi thi. Yeh khushi aur pyaar ko alag-alag shabdon mein nahi kaha ja sakta, sirf auratein jaanti hain. Dulhan aur uski saheliyan mandap mein chali gayi. Us waqt shehar mein ashirwad ki awaaz gunji. Sabne kaha ki tum lambi umar jio aur charon ne ek dusre ko gale lagaya. Yogi, siddh, rishi aur devta sab khush ho gaye. Unhone jay-jay karke apne lok mein chale gaye.

Verse 690 (दोहा/सोरठा)

सहित बधूटिन्ह कुअँर सब तब आए पितु पास। सोभा मंगल मोद भरि उमगेउ जनु जनवास।।327।।

Phir dulha aur dulhan dono apne pita ke paas aaye. Shehar mein khushi aur mangal itna tha jaise koi janam ka ghar ho.

Verse 691 (चौपाई)

पुनि जेवनार भई बहु भाँती। पठए जनक बोलाइ बराती।। परत पाँवड़े बसन अनूपा। सुतन्ह समेत गवन कियो भूपा।। सादर सबके पाय पखारे। जथाजोगु पीढ़न्ह बैठारे।। धोए जनक अवधपति चरना। सीलु सनेहु जाइ नहिं बरना।। बहुरि राम पद पंकज धोए। जे हर हृदय कमल महुँ गोए।। तीनिउ भाई राम सम जानी। धोए चरन जनक निज पानी।। आसन उचित सबहि नृप दीन्हे। बोलि सूपकारी सब लीन्हे।। सादर लगे परन पनवारे। कनक कील मनि पान सँवारे।।

Phir shaadi ka khana bahut tarike se hua. Janak ne baratiyon ko bulwaya. Sabke paon dhoye aur unko acche kapde diye. Raja ne apni betiyon ke liye vidaai ki rasmein poori ki. Sabke paon saaf kiye aur unko unki position ke hisaab se bithaya. Janak ne Ayodhya ke raja ke paon dhoye. Unki acchai aur pyaar ko shabdon mein nahi bataya ja sakta. Phir unhone Ram ke paon dhoye jo dil ke saare mail dho dete hain. Unhone teenon bhaiyon ko Ram ke barabar maana aur apne haathon se unke paon dhoye. Raja ne sabko sahi jagah bithaya aur unko damaad maan liya. Sab mehmanon ki bohot izzat ki aur unko sona aur moti pehnaye.

Verse 692 (दोहा/सोरठा)

सूपोदन सुरभी सरपि सुंदर स्वादु पुनीत। छन महुँ सब कें परुसि गे चतुर सुआर बिनीत।।328।।

Khana mehak raha tha, accha lag raha tha, swadisht tha aur saaf tha. Chatur log jaldi se sabko sab kuch serve kar gaye.

Verse 693 (चौपाई)

पंच कवल करि जेवन लअगे। गारि गान सुनि अति अनुरागे।। भाँति अनेक परे पकवाने। सुधा सरिस नहिं जाहिं बखाने।। परुसन लगे सुआर सुजाना। बिंजन बिबिध नाम को जाना।। चारि भाँति भोजन बिधि गाई। एक एक बिधि बरनि न जाई।। छरस रुचिर बिंजन बहु जाती। एक एक रस अगनित भाँती।। जेवँत देहिं मधुर धुनि गारी। लै लै नाम पुरुष अरु नारी।। समय सुहावनि गारि बिराजा। हँसत राउ सुनि सहित समाजा।। एहि बिधि सबहीं भौजनु कीन्हा। आदर सहित आचमनु दीन्हा।।

Paanch niwale lekar khana shuru kiya. Gaane sun ke dil khush ho gaya. Kai tarah ke pakwan mile jo amrit jaise the, batana mushkil hai. Samajhdar log serve karne lage. Kai tarah ki dishes thi, kaun jaane unke naam? Chaar tarah ka khana bana tha, ek ek ko describe karna mushkil hai. Dishes acchi thi aur swadisht thi, har ek mein anek swad the. Khate waqt log madhur gaane ga rahe the. Mard aur aurat dono gaane mein shamil the. Time accha tha, gaana bhi accha tha. Raja sabke saath has ke sun raha tha. Aise hi sabne khana khaya aur muh dhone ke liye paani diya gaya.

Verse 694 (दोहा/सोरठा)

देइ पान पूजे जनक दसरथु सहित समाज। जनवासेहि गवने मुदित सकल भूप सिरताज।।329।।

Janak ne Dasharath aur sab logon ko paan dekar izzat ki. Saare raja khush hokar apne kamre mein chale gaye.