Prakarana 1

Verse 1 (श्लोक)

वर्णानामर्थसंघानां रसानां छन्दसामपि। मङ्गलानां च कर्त्तारौ वन्दे वाणीविनायकौ।।1।। भवानीशङ्करौ वन्दे श्रद्धाविश्वासरूपिणौ। याभ्यां विना न पश्यन्ति सिद्धाःस्वान्तःस्थमीश्वरम्।।2।। वन्दे बोधमयं नित्यं गुरुं शङ्कररूपिणम्। यमाश्रितो हि वक्रोऽपि चन्द्रः सर्वत्र वन्द्यते।।3।। सीतारामगुणग्रामपुण्यारण्यविहारिणौ। वन्दे विशुद्धविज्ञानौ कबीश्वरकपीश्वरौ।।4।। उद्भवस्थितिसंहारकारिणीं क्लेशहारिणीम्। सर्वश्रेयस्करीं सीतां नतोऽहं रामवल्लभाम्।।5।। यन्मायावशवर्तिं विश्वमखिलं ब्रह्मादिदेवासुरा यत्सत्वादमृषैव भाति सकलं रज्जौ यथाहेर्भ्रमः। यत्पादप्लवमेकमेव हि भवाम्भोधेस्तितीर्षावतां वन्देऽहं तमशेषकारणपरं रामाख्यमीशं हरिम्।।6।। नानापुराणनिगमागमसम्मतं यद् रामायणे निगदितं क्वचिदन्यतोऽपि। स्वान्तःसुखाय तुलसी रघुनाथगाथा- भाषानिबन्धमतिमञ्जुलमातनोति।।7।।

varṇānām arthasaṅghānāṁ rasānāṁ chandasām api | maṅgalānāṁ ca karttārau vande vāṇī-vināyakau ||1|| bhavānī-śaṅkarau vande śraddhā-viśvāsa-rūpiṇau | yābhyāṁ vinā na paśyanti siddhāḥ svāntaḥstham īśvaram ||2|| vande bodhamayaṁ nityaṁ guruṁ śaṅkara-rūpiṇam | yam āśrito hi vakro 'pi candraḥ sarvatra vandyate ||3|| sītā-rāma-guṇa-grāma puṇyāraṇya-vihāriṇau | vande viśuddha-vijñānau kabīśvara-kapīśvarau ||4|| udbhava-sthiti-saṁhāra-kāriṇīṁ kleśa-hāriṇīm | sarva-śreyas-karīṁ sītāṁ nato 'haṁ rāma-vallabhām ||5|| yan-māyā-vaśavartiṁ viśvam akhilaṁ brahmādi-deva-asurā yat-sattvād amṛṣaiva bhāti sakalaṁ rajjau yathāher-bhramaḥ | yat-pāda-plavam ekam eva hi bhavāmbhodhes titīrṣāvatāṁ vande 'haṁ tam aśeṣa-kāraṇa-paraṁ rāmākhyam īśaṁ harim ||6|| nānā-purāṇa-nigamāgama-sammataṁ yad rāmāyaṇe nigaditaṁ kvacid anyato 'pi | svāntaḥ-sukhāya tulasī raghunātha-gāthā- bhāṣā-nibandham ati-mañjulam ātanoti ||7||

Main Saraswati aur Ganesh ko pranam karta hoon. Yeh dono shabd aur unke matlab banate hain. Yeh nayi shuruaat ke liye ashirwad dete hain. Main Parvati aur Shiv ko pranam karta hoon. Yeh dono bade bade bhakt bhi inke bina bhagwan ko nahi dekh paate. Main Guru ko pranam karta hoon jo shiv ki tarah hai. Guru humein jagrata hai. Chaand bhi unki wajah se sab jagah puja jata hai. Main Valmiki aur Hanuman ko pranam karta hoon. Yeh dono Sita aur Ram ke gunon ke baare mein likhte hain. Main Sita ko pranam karta hoon. Woh duniya banati hai, chalati hai aur khatam karti hai. Woh humare dukh door karti hai. Main Ram ko pranam karta hoon. Woh bhagwan hain. Inki wajah se duniya chalti hai. Inke charan ek kashti hai jo humein sansar ke samundar se paar le jaati hai. Tulsidas yeh sab baatein Awadhi mein likhte hain. Yeh humare dil ko khush karta hai.

Verse 2 (दोहा/सोरठा)

जो सुमिरत सिधि होइ गन नायक करिबर बदन॥ करउ अनुग्रह सोइ बुद्धि रासि सुभ गुन सदन॥1॥ मूक होइ बाचाल पंगु चढइ गिरिबर गहन॥ जासु कृपाँ सो दयाल द्रवउ सकल कलि मल दहन॥2॥ नील सरोरुह स्याम तरुन अरुन बारिज नयन॥ करउ सो मम उर धाम सदा छीरसागर सयन॥3॥ कुंद इंदु सम देह उमा रमन करुना अयन॥ जाहि दीन पर नेह करउ कृपा मर्दन मयन॥4॥ बंदउ गुरु पद कंज कृपा सिंधु नररूप हरि॥ महामोह तम पुंज जासु बचन रबि कर निकर॥5॥

jo sumirata sidhi hoi gaṇa-nāyaka karibara badana | karau anugraha soi buddhi-rāsi subha guna sadana ||1|| mūka hoi bācāla paṅgu caṛhai giribara gahana | jāsu kṛpā̃ so dayāla dravau sakala kali-mala dahana ||2|| nīla saroruh(a) syāma taruna aruna bārīja nayana | karau so mama ura dhāma sadā chīra-sāgara sayana ||3|| kuṁda iṁdu sama deha umā-ramana karuṇā ayana | jāhi dīna para neha karau kṛpā mardana mayana ||4|| baṁdau guru pada kaṁja kṛpā-siṁdhu nara-rūpa hari | mahā-moha tama puṁja jāsu bacana rabi kara nikara ||5||

Main Ganesh ko yaad karta hoon. Unki wajah se kaam mein success milti hai. Woh buddhi ka khazana hain. Woh gunon ka ghar hain. Mujhpe ashirwad karo. Mute log bhi bolne lagte hain aur langde log bhi pahad chad jaate hain. Yeh sab unki kripa se hota hai. Kaliyug ke dosh ko mitane wale, mujhpe daya karo. Woh bhagwan mere dil mein rahein. Unka rang neel kamal jaisa hai. Unki aankhen laal kamal jaisi hai. Woh sagar mein sote hain. Shiv ji gora hain, chaand aur chameli jaise. Woh Parvati ke pati hain. Woh garibon se pyar karte hain. Woh Kamdev ko marne wale hain. Main Guru ke charan mein pranam karta hoon. Woh daya ka sagar hain. Woh Hari hain insaan ki shakal mein. Unki baatein suraj ki kirnon ki tarah hain jo andhera mita deti hain.

Verse 3 (चौपाई)

बंदउ गुरु पद पदुम परागा। सुरुचि सुबास सरस अनुरागा।। अमिय मूरिमय चूरन चारू। समन सकल भव रुज परिवारू।। सुकृति संभु तन बिमल बिभूती। मंजुल मंगल मोद प्रसूती।। जन मन मंजु मुकुर मल हरनी। किएँ तिलक गुन गन बस करनी।। श्रीगुर पद नख मनि गन जोती। सुमिरत दिब्य द्रृष्टि हियँ होती।। दलन मोह तम सो सप्रकासू। बड़े भाग उर आवइ जासू।। उघरहिं बिमल बिलोचन ही के। मिटहिं दोष दुख भव रजनी के।। सूझहिं राम चरित मनि मानिक। गुपुत प्रगट जहँ जो जेहि खानिक।।

bandau guru pada paduma parāgā | suruci subāsa sarasa anurāgā || amiya mūrimaya cūrana cārū | samana sakala bhava ruja parivārū || sukṛti saṁbhu tana bimala bibhūtī | maṁjula maṁgala moda prasūtī || jana mana maṁju mukura mala haranī | kieṁ tilaka guna gana basa karanī || śrīgura pada nakha mani gana jotī | sumirata dibya dṛṣṭi hiyaṁ hotī || dalana moha tama so saprakāsū | baṛe bhāga ura āvai jāsū || ugharahiṁ bimala bilocana hī ke | miṭahiṁ doṣa dukha bhava rajanī ke || sūjhahiṁ rāma carita mani mānika | guputa pragata jahaṁ jo jehi khānika ||

Main Guru ke charan ke dhool ko pranam karta hoon. Woh meethi khushbu wali hain. Woh pyar bhari hain. Woh dhool amrit jaisi hai. Moti jaisi hai jo pisal kar churan bana di. Yeh duniya ke sab rog theek karti hai. Yeh Shiv ke body par vibhuti hai. Yeh saaf hai. Yeh khushi aur shubhta laati hai. Yeh bhakton ke mann ke aaine se dhool saaf karti hai. Yeh tilak hai jo gunon ko apne control mein laata hai. Guru ke charan ke nails ke mani chamak rahe hain. Unhe yaad karne se dil mein ek alag nazar aati hai. Yeh moh ke andhere ko tod deti hai. Yeh khud se chamak rahi hai. Bade bhagya wale ke dil mein aati hai. Phir aankhen saaf hoti hain. Raat ke dosh aur dukh mit jaate hain. Ram ke charitra ke ratan sab dikhai dene lagte hain. Chupa hua ya saamne ka jo miner jaanta hai woh wahi khanakhta hai.

Verse 4 (दोहा/सोरठा)

जथा सुअंजन अंजि दृग साधक सिद्ध सुजान॥ कौतुक देखत सैल बन भूतल भूरि निधान॥1॥

jathā su-añjana añji dṛga sādhaka siddha sujāna | kautuka dekhata saila bana bhūtala bhūri nidhāna ||1||

Jaise aankhon mein kajal laga ke saaf nazar aata hai. Tabhi insaan apna maqsad pa leta hai. Waise hi pahad aur jungle dekh kar bada khazana milta hai. Yeh khazana sirf usiko dikhta hai jiska dil jaaga hua hai.

Verse 5 (चौपाई)

गुरु पद रज मृदु मंजुल अंजन। नयन अमिअ दृग दोष बिभंजन।। तेहिं करि बिमल बिबेक बिलोचन। बरनउँ राम चरित भव मोचन।। बंदउँ प्रथम महीसुर चरना। मोह जनित संसय सब हरना।। सुजन समाज सकल गुन खानी। करउँ प्रनाम सप्रेम सुबानी।। साधु चरित सुभ चरित कपासू। निरस बिसद गुनमय फल जासू।। जो सहि दुख परछिद्र दुरावा। बंदनीय जेहिं जग जस पावा।। मुद मंगलमय संत समाजू। जो जग जंगम तीरथराजू।। राम भक्ति जहँ सुरसरि धारा। सरसइ ब्रह्म बिचार प्रचारा।। बिधि निषेधमय कलि मल हरनी। करम कथा रबिनंदनि बरनी।। हरि हर कथा बिराजति बेनी। सुनत सकल मुद मंगल देनी।। बटु बिस्वास अचल निज धरमा। तीरथराज समाज सुकरमा।। सबहिं सुलभ सब दिन सब देसा। सेवत सादर समन कलेसा।। अकथ अलौकिक तीरथराऊ। देइ सद्य फल प्रगट प्रभाऊ।।

guru pada raja mṛdu mañjula añjana | nayana amia dṛga doṣa bibhañjana || tēhiṁ kari bimala bibēka bilōcana | baranauṁ rāma carita bhava mōcana || bandauṁ prathama mahīsura caranā | mōha janita saṁsaya saba haranā || sujana samāja sakala guna khānī | karauṁ pranāma saprēma subānī || sādhu carita subha carita kapāsū | nirasa bisada gunamaya phala jāsū || jō sahi dukha parachidra durāvā | bandanīya jēhiṁ jaga jasa pāvā || muda maṅgalamaya santa samājū | jō jaga jaṅgama tīratharājū || rāma bhakti jahaṁ surasari dhārā | sarasai brahma bicāra pracārā || bidhi niṣēdhamaya kali mala haranī | karama kathā rabinandani baranī || hari hara kathā birājati bēnī | sunata sakala muda maṅgala dēnī || baṭu bisvāsa acala nija dharamā | tīratharāja samāja sukaramā || sabahiṁ sulabha saba dina saba dēsā | sēvata sādara samana kalēsā || akatha alaukika tīratharāū | dēi sadya phala pragaṭa prabhāū ||

Guru ke charan ki dhool se main aankhon mein kajal lagata hoon. Yeh amrit hai jo aankhon ke dosh mita deta hai. Isse aankhen saaf hoti hain aur buddhi aati hai. Phir main Ram ke charitra gaata hoon jo sansar se mukti dilata hai. Pehle main Brahman aur Guru ke charan pranam karta hoon. Yeh log moh ke sab shak door karte hain. Main sab achche logon ko pyar se pranam karta hoon. Yeh log gunon ki khan hain. Sant log cotton jaise hain. Bahar se simple lagte hain. Andar se saaf hain aur achche phal dete hain. Woh log puja ke layak hain jo dukh sahte hain. Doosron ki galtiyan chupate hain. Duniya mein unka naam hota hai. Sant ka company mangalmay hai. Yeh chalne wala teerath hai. Jahan Ram ki bhakti Ganga ki tarah behti hai. Wahan Brahma ka gyaan sweet lagta hai. Yeh katha Kaliyug ke dosh dhote hai. Hari aur Har ki katha mil jati hai. Sun kar khushi aur mangal milta hai. Inka vishwas banyan ke ped jaisa pakka hai. Apne dharam mein sthir hain. Yeh company bada punya deti hai. Sab ke liye aasan hai. Har waqt har jagah. Izzat se seva karne se dukh door hota hai. Yeh alaukik teerth hai. Yeh turant phal deta hai.

Verse 6 (दोहा/सोरठा)

सुनि समुझहिं जन मुदित मन मज्जहिं अति अनुराग। लहहिं चारि फल अछत तनु साधु समाज प्रयाग।।2।।

suni samujhahiṁ jana mudita mana majjahiṁ ati anurāga | lahahiṁ cāri phala achata tanu sādhu samāja prayāga ||2||

Log sunte hain aur samajhte hain, dil khush ho jata hai. Phir woh pyaar mein doob jaate hain. Inko woh chaar cheezein mil jaati hain jab tak body hai. Yeh sab sant ke sang mein hota hai, Prayag mein jaise sadhu aapas mein milte hain.

Verse 7 (चौपाई)

मज्जन फल पेखिअ ततकाला। काक होहिं पिक बकउ मराला।। सुनि आचरज करै जनि कोई। सतसंगति महिमा नहिं गोई।। बालमीक नारद घटजोनी। निज निज मुखनि कही निज होनी।। जलचर थलचर नभचर नाना। जे जड़ चेतन जीव जहाना।। मति कीरति गति भूति भलाई। जब जेहिं जतन जहाँ जेहिं पाई।। सो जानब सतसंग प्रभाऊ। लोकहुँ बेद न आन उपाऊ।। बिनु सतसंग बिबेक न होई। राम कृपा बिनु सुलभ न सोई।। सतसंगत मुद मंगल मूला। सोइ फल सिधि सब साधन फूला।। सठ सुधरहिं सतसंगति पाई। पारस परस कुधात सुहाई।। बिधि बस सुजन कुसंगत परहीं। फनि मनि सम निज गुन अनुसरहीं।। बिधि हरि हर कबि कोबिद बानी। कहत साधु महिमा सकुचानी।। सो मो सन कहि जात न कैसें। साक बनिक मनि गुन गन जैसें।।

majjan phala pekhi-a tatakālā | kāka hohiṃ pika bakau marālā || suni ācaraja karai jani koī | sat-saṅgati mahimā nahiṃ goī || bālmīka nārada ghaṭ-jonī | nija-nija mukhani kahī nija honī || jalacara thalacara nabhacara nānā | je jaṛa cetana jīva jahānā || mati kīrati gati bhūti bhalāī | jaba jehiṃ jatana jahāṃ jehiṃ pāī || so jānanba sat-saṅga prabhāū | lokahuṃ beda na āna upāū || binu sat-saṅga bibeka na hoī | rāma kṛpā binu sulabha na soī || sat-saṅgata muda maṅgala mūlā | soi phala sidhi saba sādhana phūlā || saṭha sudharahiṃ sat-saṅgati pāī | pāras parasa kudhāta suhāī || bidhi-basa sujana kusaṅgata parahīṃ | phani-mani sama nija guna anusarhīṃ || bidhi hari hara kabi kobida bānī | kahata sādhu mahimā sakucānī || so mo-sana kahi jāta na kaisēṃ | sāka-banik mani guna-gana jaisēṃ ||

Snan ka fal turant dikhta hai. Kawwa ko koyal ban jata hai, bagula ko hans. Is par koi hairan mat ho. Satsang ki taakat chhupi nahi hai. Valmiki, Narad, aur woh rishi jo matke se nikle the, sabne apni zubaani apni kahani batayi. Paani mein rehnewale, zameen par rehnewale, aasmaan mein udne wale, sab jeev, jaanwar ya insaan. Buddhi, naam, safalta, khushali, sab apni mehnat se milta hai. Yeh satsang ki taakat hai. Logon ki baaton mein aur Ved mein koi aur upaay nahi hai. Satsang ke bina samajh nahi aati. Aur woh bhi Ram ki kripa ke bina mushkil se milta hai. Satsang khushi aur mangal ki jad hai. Isse hi sab kaam ban jata hai, sab sadhna fail jati hai. Bure log bhi satsang se sudhar jaate hain, jaise paasparas kisi bhi dhatu ko sona bana deta hai. Bhagya se achche log bhi buri sangat mein pad jaate hain. Par woh apni achchai chhodte nahi, jaise saanp ke sar par mani hoti hai woh chamakti rehti hai. Brahma, Vishnu, Shiv, kavi aur gyani log bhi sant ki mahima batate waqt sharma jaate hain. Main kaise bataun, jaise sabzi bechnewala mani ke gun ginne lage.

Verse 8 (दोहा/सोरठा)

बंदउँ संत समान चित हित अनहित नहिं कोइ। अंजलि गत सुभ सुमन जिमि सम सुगंध कर दोइ।।3(क)।। संत सरल चित जगत हित जानि सुभाउ सनेहु। बालबिनय सुनि करि कृपा राम चरन रति देहु।।3(ख)।।

bandaũ santa samāna citta hita anhita nahĩ koi | añjali-gata subha sumana jimi sama sugandha kara doi ||3(ka)|| santa sarala citta jagata hita jāni subhāu sanehu | bāla-binaya suni kari kṛpā rāma carana rati dehu ||3(kha)||

Main sant ko namaste karta hoon. Unka mann barabar rehta hai, koi dushman ya dost nahi. Jaise haath mein phool liye to dono haath mein khushbu aati hai. Sant log seedhe dil ke hote hain. Woh duniya ka bhala chahte hain, yehi unki aadat hai. Mera bacchon jaisa request sunke mujhpe kripa karo. Mujhe Ram ke charanon mein pyaar de do.

Verse 9 (चौपाई)

बहुरि बंदि खल गन सतिभाएँ। जे बिनु काज दाहिनेहु बाएँ।। पर हित हानि लाभ जिन्ह केरें। उजरें हरष बिषाद बसेरें।। हरि हर जस राकेस राहु से। पर अकाज भट सहसबाहु से।। जे पर दोष लखहिं सहसाखी। पर हित घृत जिन्ह के मन माखी।। तेज कृसानु रोष महिषेसा। अघ अवगुन धन धनी धनेसा।। उदय केत सम हित सबही के। कुंभकरन सम सोवत नीके।। पर अकाजु लगि तनु परिहरहीं। जिमि हिम उपल कृषी दलि गरहीं।। बंदउँ खल जस सेष सरोषा। सहस बदन बरनइ पर दोषा।। पुनि प्रनवउँ पृथुराज समाना। पर अघ सुनइ सहस दस काना।। बहुरि सक्र सम बिनवउँ तेही। संतत सुरानीक हित जेही।। बचन बज्र जेहि सदा पिआरा। सहस नयन पर दोष निहारा।।

bahuri bandi khala gana satibhāẽ. je binu kāja dāhinehu bāẽ.. para hita hāni lābha jinha kerẽ. ujarẽ haraṣa biṣāda baserẽ.. hari hara jasa rākeśa rāhu se. para akāja bhaṭa sahasa-bāhu se.. je para doṣa lakhahiṁ sahasākhī. para hita ghṛta jinha ke mana mākhī.. teja kṛsānu roṣa mahiṣesā. agha avaguna dhana dhanī dhanesā.. udaya keta sama hita sabahī ke. kuṁbhakarana sama sovat nīke.. para akāju lagi tanu pariharahīṁ. jimi hima upala kṛṣī dali garahīṁ.. bandauṁ khala jasa śeṣa sa-roṣā. sahasa badana baranai para doṣā.. puni pranavauṁ pṛthu-rāja samānā. para agha sunai sahasa dasa kānā.. bahuri sakra sama binavauṁ tehī. santata sura-anīka hita jehī.. bacana bajra jehi sadā piārā. sahasa nayana para doṣa nihārā..

Phir main khule dil se bure logon ko namaste karta hoon. Jo kisi kaam ke bina aage peeche ghoomte hain. Unke liye doosron ka bhala bura hai, doosron ka bura bhala hai. Woh uljhan mein khush rehte hain. Hari aur Har ki taareef mein woh Rahu ki tarah hai, jo grahan lagata hai. Doosron ko nuksan pahunchane mein woh bahadur yoddha jaisi harkatein karte hain. Woh doosron ki galtiyan hazaron aankhon se dekhte hain. Par doosron ki achchai par makhi ki tarah baith jaate hain. Unki chamak aag jaisi hai, gussa Mahesh jaisa. Woh paap aur buraiyan dhanee ki tarah sambhal ke rakhte hain. Sabke bhale ka dikhawa karte hain jaise subah ka suraj dikhta hai. Par sote mein Kumbhakaran jaise hain. Doosron ko nuksan pahunchane ke liye apni body bhi chhod dete hain. Jaise ole fasal ko barabad kar dete hain. Main aise bure logon ki kirti ko namaste karta hoon. Jaise gusse wala Shesh nag hazaron munh se doosron ki burai karta hai. Phir main Prithu raja jaisa namaste karta hoon. Jo doosron ki burai hazaron kaanon se sunta hai. Phir main Indra jaisa request karta hoon. Jo hamesha devtaon ka bhala chahta hai. Jiska pyara kaam bijli jaisi baatein karna hai. Aur hazaron aankhon se doosron ki galtiyan dekhna hai.

Verse 10 (दोहा/सोरठा)

उदासीन अरि मीत हित सुनत जरहिं खल रीति। जानि पानि जुग जोरि जन बिनती करइ सप्रीति।।4।।

udāsīna ari mīta hita sunata jarahiṁ khala rīti | jāni pāni juga jori jana binatī karai sa-prīti ||4||

Bure logon ki aadat yeh hai ki doosron ka bhala sunke woh jalte hain. Chahe woh koi udas ho, dushman ho, dost ho, ya achcha chahta ho. Yeh jaanke achcha insaan dono haath jodke pyaar se request karta hai.

Verse 11 (चौपाई)

मैं अपनी दिसि कीन्ह निहोरा। तिन्ह निज ओर न लाउब भोरा।। बायस पलिअहिं अति अनुरागा। होहिं निरामिष कबहुँ कि कागा।। बंदउँ संत असज्जन चरना। दुखप्रद उभय बीच कछु बरना।। बिछुरत एक प्रान हरि लेहीं। मिलत एक दुख दारुन देहीं।। उपजहिं एक संग जग माहीं। जलज जोंक जिमि गुन बिलगाहीं।। सुधा सुरा सम साधू असाधू। जनक एक जग जलधि अगाधू।। भल अनभल निज निज करतूती। लहत सुजस अपलोक बिभूती।। सुधा सुधाकर सुरसरि साधू। गरल अनल कलिमल सरि ब्याधू।। गुन अवगुन जानत सब कोई। जो जेहि भाव नीक तेहि सोई।।

maiṁ āpanī disi kīnh nihorā | tinh nija or na lāuba bhorā || bāyasa pali-ahiṁ ati anurāgā | hohiṁ nirāmiṣ kabahuṁ ki kāgā || bandaũ santa asajjana caranā | dukha-prada ubhaya bīca kachu baranā || bichurata eka prāna hari lehīṁ | milata eka dukha dāruna dehīṁ || upajahiṁ eka saṅga jaga māhīṁ | jalaja joṅka jimi guna bilagāhīṁ || sudhā surā sama sādhū asādhū | janaka eka jaga jaladhi agādhū || bhala anabhala nija nija karatūtī | lahata sujasa apaloka bibhūtī || sudhā sudhākara surasari sādhū | garala anala kalimala sari byādhū || guna avaguna jānata saba koī | jo jehi bhāva nīka tehi soī ||

Maine apni taraf se bahut request ki, lekin woh apne kaam ki taraf ek inch bhi nahi chale. Kauwa ko kitna bhi pyaar se paalo, woh kabhi maas khana nahi chhodta. Kauwa bhi kauwa hi rehta hai. Main sant aur dusht dono ke paas jhukta hoon. Dono se dukh milta hai, beech mein alag baat hai. Ek se judaai jaan le leti hai, doosre se milna bada dukh deta hai. Dono ek saath paida hote hain duniya mein, lekin gun alag-alag hote hain. Kamal aur jokh jaisa. Amrit aur sharaab, sant aur asant. Sab ka ek hi janak hai. Yeh duniya ek gehra samundar hai. Apne-apne karam se aadmi accha ya bura hota hai. Acche ko log accha kehte hain, bade ko bura. Amrit, chaand, Ganga, sant, yeh acche hain. Zeher, aag, kalikal ka maila, shikaari, yeh bade hain. Sab gun aur avgun jaante hain. Jo jis ka mann hota hai, woh waisa dikhta hai.

Verse 12 (दोहा/सोरठा)

भलो भलाइहि पै लहइ लहइ निचाइहि नीचु। सुधा सराहिअ अमरताँ गरल सराहिअ मीचु।।5।।

bhalo bhalāihi pai lahai lahai nicāihi nīcu | sudhā sarāhi'a amaratā̃ garala sarāhi'a mīcu ||5||

Acche aadmi acche kaam se accha paate hain. Bure aadmi bura kaam se bura hi paate hain. Amrit ko isliye accha kehte hain kyunki yeh amar bana deta hai. Zeher ko isliye accha kehte hain kyunki yeh maar deta hai.

Verse 13 (चौपाई)

खल अघ अगुन साधू गुन गाहा। उभय अपार उदधि अवगाहा।। तेहि तें कछु गुन दोष बखाने। संग्रह त्याग न बिनु पहिचाने।। भलेउ पोच सब बिधि उपजाए। गनि गुन दोष बेद बिलगाए।। कहहिं बेद इतिहास पुराना। बिधि प्रपंचु गुन अवगुन साना।। दुख सुख पाप पुन्य दिन राती। साधु असाधु सुजाति कुजाती।। दानव देव ऊँच अरु नीचू। अमिअ सुजीवनु माहुरु मीचू।। माया ब्रह्म जीव जगदीसा। लच्छि अलच्छि रंक अवनीसा।। कासी मग सुरसरि क्रमनासा। मरु मारव महिदेव गवासा।। सरग नरक अनुराग बिरागा। निगमागम गुन दोष बिभागा।।

khala agha aguṇa sādhū guṇa gāhā | ubhaya apāra udadhi avagāhā || tēhi tēṁ kachu guṇa dōṣa bakhānē | saṅgraha tyāga na binu pahicānē || bhalēu pōca saba bidhi upajāē | gani guṇa dōṣa bēda bilagāē || kahahiṁ bēda itihāsa purānā | bidhi prapañcu guṇa avaguṇa sānā || dukha sukha pāpa punya dina rātī | sādhu asādhu sujāti kujātī || dānava dēva ū̃ca aru nīcū | amia sujīvanu māhuru mīcū || māyā brahma jīva jagadīsā | lacchi alacchi raṅka avanīsā || kāsī maga surasari kramanāsā | maru mārava mahidēva gavāsā || saraga naraka anurāga birāgā | nigamāgama guṇa dōṣa bibhāgā ||

Bure aadmi buri baatein gaate hain, acche aadmi acchi baatein gaate hain. Dono ek gehre samundar mein doob jaate hain. Isliye kuch gun aur kuch dosh batana chahiye. Pehchane bina kuch rakhna ya chhodna nahi chahiye. Brahma ne accha aur bura dono banaya hai. Ved gun aur avgun alag-alag batate hain. Ved, itihaas aur Puran yeh sab kehte hain. Duniya mein gun aur avgun bhara hai. Dukh aur sukh, paap aur punya, din aur raat. Sant aur asant, acchi jaat aur buri jaat. Rakshas aur devta, uncha aur neecha. Amrit jo zindagi deta hai, zeher jo maarta hai. Maya aur Brahma, jeev aur Bhagwan. Kismat aur buri kismat, gareeb aur raja. Kashi ka raasta, Ganga, aur Karmanasha nadi. Registan aur Mahadev ka ghar. Swarg aur narak, pyaar aur nafrat. Shastra gun aur dosh batate hain.

Verse 14 (दोहा/सोरठा)

जड़ चेतन गुन दोषमय बिस्व कीन्ह करतार। संत हंस गुन गहहिं पय परिहरि बारि बिकार।।6।।

jaṛa cetana guna doṣamaya bisva kīnha karatāra | santa haṃsa guna gahahiṃ paya parihari bāri bikāra ||6||

Bhagwan ne poori duniya banayi hai. Isme jaad aur chetan dono hain. Gun aur avgun dono hain. Sant hans ki tarah hain. Woh doodh lete hain aur paani chhod dete hain. Matlab gun lete hain aur buri baat chhod dete hain.

Verse 15 (चौपाई)

अस बिबेक जब देइ बिधाता। तब तजि दोष गुनहिं मनु राता।। काल सुभाउ करम बरिआई। भलेउ प्रकृति बस चुकइ भलाई।। सो सुधारि हरिजन जिमि लेहीं। दलि दुख दोष बिमल जसु देहीं।। खलउ करहिं भल पाइ सुसंगू। मिटइ न मलिन सुभाउ अभंगू।। लखि सुबेष जग बंचक जेऊ। बेष प्रताप पूजिअहिं तेऊ।। उधरहिं अंत न होइ निबाहू। कालनेमि जिमि रावन राहू।। किएहुँ कुबेष साधु सनमानू। जिमि जग जामवंत हनुमानू।। हानि कुसंग सुसंगति लाहू। लोकहुँ बेद बिदित सब काहू।। गगन चढ़इ रज पवन प्रसंगा। कीचहिं मिलइ नीच जल संगा।। साधु असाधु सदन सुक सारीं। सुमिरहिं राम देहिं गनि गारी।। धूम कुसंगति कारिख होई। लिखिअ पुरान मंजु मसि सोई।। सोइ जल अनल अनिल संघाता। होइ जलद जग जीवन दाता।।

asa bibeka jaba dei bidhātā | taba taji doṣa gunahiṃ manu rātā || kāla subhāu karama bariāī | bhaleu prakṛti basa cukai bhalāī || so sudhāri harijana jimi lehīṃ | dali dukha doṣa bimala jasu dehīṃ || khalau karahiṃ bhala pāi susaṅgū | miṭai na malina subhāu abhaṅgū || lakhi subeṣa jaga baṃcaka jeū | beṣa pratāpa pūji’ahiṃ teū || udharahiṃ anta na hoi nibāhū | kālanemi jimi rāvan rāhū || kiehuṃ kubeṣa sādhu sanamānū | jimi jaga jāmavaṃta hanumānū || hāni kusaṅga susaṅgati lāhū | lokahuṃ beda bidita saba kāhū || gagana caṛhai raja pavana prasaṅgā | kīcahiṃ milai nīca jala saṅgā || sādhu asādhu sadana suka sārīṃ | sumirahiṃ rāma dehiṃ gani gārī || dhūma kusaṅgati kārikha hoī | likhia purāna maṃju masi soī || soi jala anala anila saṅghātā | hoi jalada jaga jīvana dātā ||

Jab Bhagwan samajh deta hai, tab aadmi dosh chhod kar gun pakadta hai. Lekin waqt, swabhav aur karam ki wajah se accha aadmi bhi kabhi-kabhi galti kar deta hai. Bhagwan ke bhakt us galti ko theek kar dete hain. Woh dukh door karte hain aur accha naam dete hain. Bura aadmi acche logon ki company mein accha kaam kar sakta hai. Lekin uska bura swabhav jaldi nahi badalta. Duniya acche kapde mein dhokebaaz ko bhi respect deti hai. Bahar ka dikhaawa kitna powerful hai. Lekin ant mein koi sachchai nahi hoti. Kalanemi, Ravan, Rahu jaisa. Bure kapde mein bhi sant respect pa sakte hain. Jaise Jambavant aur Hanuman ko duniya ne respect di. Buri company se nuksan hota hai, acchi company se fayda hota hai. Yeh duniya aur Ved dono kehte hain. Hawa dhool ko aasmaan mein le jaati hai. Ganda paani kichad mein mil kar aur ganda ho jata hai. Sant ya asant ke ghar mein tota aur maina bhi rehte hain. Kuch Ram ka naam lete hain, kuch galiyan dete hain. Dhuan buri company se kala ho jata hai. Lekin wohi kala cheez Puran likhne mein kaam aata hai. Paani, aag aur hawa milkar baadal bante hain. Woh baadal duniya ko zindagi dete hain.

Verse 16 (दोहा/सोरठा)

ग्रह भेषज जल पवन पट पाइ कुजोग सुजोग। होहि कुबस्तु सुबस्तु जग लखहिं सुलच्छन लोग।।7(क)।। सम प्रकास तम पाख दुहुँ नाम भेद बिधि कीन्ह। ससि सोषक पोषक समुझि जग जस अपजस दीन्ह।।7(ख)।। जड़ चेतन जग जीव जत सकल राममय जानि। बंदउँ सब के पद कमल सदा जोरि जुग पानि।।7(ग)।। देव दनुज नर नाग खग प्रेत पितर गंधर्ब। बंदउँ किंनर रजनिचर कृपा करहु अब सर्ब।।7(घ)।।

graha bheṣaja jala pavana paṭa pāi kujoga sujoga | hohi kubastu subastu jaga lakhahi sulacchana loga ||7(ka)|| sama prakāsa tama pākha duhũ nāma bheda bidhi kīnh | sasi soṣaka पोṣaka samujhi jaga jasa apajasa dīnh ||7(kha)|| jaṛa cetana jaga jīva jata sakala rāma-maya jāni | bandaũ saba ke pada kamala sadā jori juga pāni ||7(ga)|| deva danuja nara nāga khaga preta pitara gandharba | bandaũ kĩnara rajanicara kṛpā karahu aba sarba ||7(gha)||

Graho, jadi-booti, paani, hawa, kapda, yeh sab kuch kabhi achha lagta hai, kabhi bura. Samajhdar log jaante hain ki kya farak hai. Roshni aur andhera mein farak sirf naam ka hai. Bhagwan ne alag-alag naam diye hain. Chaand ko log kabhi sukh dene wala bolte hain, kabhi sukh khichne wala. Isliye duniya mein koi famous hota hai, koi badnaam. Main jaanta hoon ki yeh saari duniya, jaanwar, ped-paudha, sab, Ram mein bhara hai. Isliye main sab ke paas haath jod ke naman karta hoon. Devta, rakshas, insaan, saamp, chirya, bhoot, pitra, Gandharv, main sab ko pranam karta hoon. Kinnaro aur raat mein ghoomne wale log bhi, sab mujh pe daya karo.

Verse 17 (चौपाई)

आकर चारि लाख चौरासी। जाति जीव जल थल नभ बासी।। सीय राममय सब जग जानी। करउँ प्रनाम जोरि जुग पानी।। जानि कृपाकर किंकर मोहू। सब मिलि करहु छाड़ि छल छोहू।। निज बुधि बल भरोस मोहि नाहीं। तातें बिनय करउँ सब पाही।। करन चहउँ रघुपति गुन गाहा। लघु मति मोरि चरित अवगाहा।। सूझ न एकउ अंग उपाऊ। मन मति रंक मनोरथ राऊ।। मति अति नीच ऊँचि रुचि आछी। चहिअ अमिअ जग जुरइ न छाछी।। छमिहहिं सज्जन मोरि ढिठाई। सुनिहहिं बालबचन मन लाई।। जौ बालक कह तोतरि बाता। सुनहिं मुदित मन पितु अरु माता।। हँसिहहि कूर कुटिल कुबिचारी। जे पर दूषन भूषनधारी।। निज कवित केहि लाग न नीका। सरस होउ अथवा अति फीका।। जे पर भनिति सुनत हरषाही। ते बर पुरुष बहुत जग नाहीं।। जग बहु नर सर सरि सम भाई। जे निज बाढ़ि बढ़हिं जल पाई।। सज्जन सकृत सिंधु सम कोई। देखि पूर बिधु बाढ़इ जोई।।

ākara cāri lākh caurāsī | jāti jīva jala thala nabha bāsī || sīya rāma-maya saba jaga jānī | karauṁ pranāma jori juga pānī || jāni kṛpākara kiṅkara mohū | saba mili karahu chāḍi chala chohū || nija budhi bala bharosa mohi nāhīṁ | tāteṁ binaya karauṁ saba pāhīṁ || karana cahauṁ raghupati guna gāhā | laghu mati mori carita avagāhā || sūjha na ekau aṅga upāū | mana-mati raṅka manoratha rāū || mati ati nīca ūṁci ruci āchī | cahi-a amia jaga jurai na chāchī || chamihahiṁ sajjana mori ḍhiṭhāī | sunihahiṁ bāla-bacana mana lāī || jau bālaka kaha totari bātā | sunahiṁ mudita mana pitu aru mātā || haṁsihahi kura kuṭila kubicārī | je para dūṣana bhūṣana-dhārī || nija kavita kehi lāga na nīkā | sarasa hou athavā ati phīkā || je para bhaniti sunata haraṣāhī | te bara puruṣa bahuta jaga nāhīṁ || jaga bahu nara sara sari sama bhāī | je nija bāṛhi baṛhahiṁ jala pāī || sajjana sakṛta siṅdhu sama koī | dekhi pūra bidhu bāṛhai joī ||

Chaurasi lakh janmon mein ghoom ke main aaya hoon, paani mein rehne wale, zameen pe rehne wale, hawa mein udne wale, sab jagah. Ab main jaanta hoon ki Sita aur Ram se bhari hai yeh duniya. Isliye haath jod ke sab ko pranam karta hoon. Meri kripa karke, sab mil ke dhoka aur buraai chhod do. Apni akal aur taakat pe mujhe bharosa nahi. Isliye sab se vinamra request karta hoon. Raghu kul ke Swami ke gun gaana chahta hoon, lekin meri samajh chhoti hai. Unki kahaani mein main doob hi nahi paa raha. Koi raasta samajh nahi aa raha. Mera mann garib hai, lekin iraade raja jaise. Meri samajh neech hai, lekin iraada uncha hai. Amrit chahiye, lekin duniya se thanda doodh bhi nahi milta. Sajjan log meri bholpan maaf karo. Dil se suno yeh bacchon jaisi baatein. Jaise baccha bolta hai toh baap-maa khush ho ke sunte hain. Kharab log, kattar log, bure iraade wale, woh hasenge. Woh dusron ki galtiyan dhoondhte rehte hain. Apni kavita sab ko achhi lagti hai, chaahe meethi ho ya bekaar. Lekin jo dusre ki baat sun ke khush ho, aise achhe log duniya mein bahut kam hain. Duniya mein bahut log talaab aur nadi jaise hain, apna paani badhe toh woh badhte hain. Sajjan log samundar jaise hain, jab paani badhta hai, woh bhi badhte hain, jaise chaand poornima pe badhta hai.

Verse 18 (दोहा/सोरठा)

भाग छोट अभिलाषु बड़ करउँ एक बिस्वास। पैहहिं सुख सुनि सुजन सब खल करहहिं उपहास।।8।।

bhāga choṭa abhilāṣu baṛa karauṁ eka bisvāsa | païhahiṁ sukha suni sujana saba khala karahahiṁ upahāsa ||8||

Mera hissa chhota hai, lekin iraada bada hai. Phir bhi ek bharosa hai, achhe log sun ke khush honge, bure log hasenge aur mazaak udayenge.

Verse 19 (चौपाई)

खल परिहास होइ हित मोरा। काक कहहिं कलकंठ कठोरा।। हंसहि बक दादुर चातकही। हँसहिं मलिन खल बिमल बतकही।। कबित रसिक न राम पद नेहू। तिन्ह कहँ सुखद हास रस एहू।। भाषा भनिति भोरि मति मोरी। हँसिबे जोग हँसें नहिं खोरी।। प्रभु पद प्रीति न सामुझि नीकी। तिन्हहि कथा सुनि लागहि फीकी।। हरि हर पद रति मति न कुतरकी। तिन्ह कहुँ मधुर कथा रघुवर की।। राम भगति भूषित जियँ जानी। सुनिहहिं सुजन सराहि सुबानी।। कबि न होउँ नहिं बचन प्रबीनू। सकल कला सब बिद्या हीनू।। आखर अरथ अलंकृति नाना। छंद प्रबंध अनेक बिधाना।। भाव भेद रस भेद अपारा। कबित दोष गुन बिबिध प्रकारा।। कबित बिबेक एक नहिं मोरें। सत्य कहउँ लिखि कागद कोरे।।

khala parihāsa hoi hita morā | kāka kahahiṁ kalakaṇṭha kaṭhorā || haṁsahi baka dādura cātaka-hī | haṁsahiṁ malina khala bimala bataka-hī || kabita rasika na rāma-pada nehū | tinh kahaṁ sukhada hāsa-rasa ehū || bhāṣā bhaṇiti bhori mati morī | haṁsibe joga haṁseṁ nahiṁ khorī || prabhu-pada prīti na sāmuji nīkī | tinhahi kathā suni lāgahi phīkī || hari-hara pada rati mati na kutarakī | tinh kahuṁ madhura kathā raghuvara kī || rāma bhagati bhūṣita jiyaṁ jānī | sunihahiṁ sujana sarāhi subānī || kabi na houṁ nahiṁ bacana prabīnū | sakala kalā saba bidyā hīnū || ākhara aratha alaṅkṛti nānā | chaṁda prabaṁdha aneka bidhānā || bhāva-bheda rasa-bheda apārā | kabita doṣa guna bibidha prakārā || kabita bibeka eka nahiṁ moreṁ | satya kahauṁ likhi kāgada kore ||

Bure log mera mazaak udayenge, woh bhi mere liye achha hai. Kauwa ko koel kathin lagti hai. Bagla hans pe haste hain, mendak peacock pe. Gande log saaf logon ka mazaak udayenge. Jo log kavita pasand karte hain lekin Ram ke paas se pyaar nahi rakhte, woh hasne mein hi maza lete hain. Meri bhasha sadhi hai, samajh chhoti hai. Agar hasna hai toh has lo, koi bura mat maanna. Jo log Bhagwan ke paon se pyaar samajhte nahi, unko yeh kahaani bekaar lagti hai. Lekin jo log Hari aur Har se pyaar rakhte hain, unko Raghuvar ki kahaani meethi lagti hai. Dil mein Ram bhakti saja ke, sajjan log sunenge aur tareef karenge. Main kavi nahi hoon, bolne mein expert nahi. Kala aur gyaan dono se door hoon. Akshar, arth, alankar, bahut kuch hai. Chhand, prabandh, anek tarika. Bhav, ras, bahut farak hai. Kavita mein dosh aur gun, kai tarah. Kavita samajhne ka mujhe ek bhi gun nahi. Sach bata raha hoon, khaali kagaz pe likh raha hoon.

Verse 20 (दोहा/सोरठा)

भनिति मोरि सब गुन रहित बिस्व बिदित गुन एक। सो बिचारि सुनिहहिं सुमति जिन्ह कें बिमल बिवेक।।9।।

bhaniti mori saba guna rahita bisva bidita guna eka | so bicāri sunihahiṁ sumati jinha keṁ bimala biveka ||9||

Meri baat mein koi gun nahi, bas ek gun hai jo duniya jaanti hai. Jo log samajhdar hain aur sach ka pehchan rakhte hain, woh soch ke sunenge.