Adhyaya 36
Purva BhagaAdhyaya 3680 Verses

Adhyaya 36

क्षुपस्य विष्णुदर्शनं, वैष्णवस्तोत्रं, दधीचविवादः, स्थानेश्वरतीर्थमाहात्म्यं

नन्दीश्वर कथा कहते हैं—क्षुप राजा की पूजा से प्रसन्न गरुड़ध्वज विष्णु श्री-भूमि सहित प्रकट होकर दर्शन देते हैं। राजा विश्वमूर्ति रूप में स्तुति करता है और सृष्टि-तत्त्वों (महान्, तन्मात्रा, इन्द्रिय) तथा भगवान के विराट्-शरीर का वर्णन करता है; यह वैष्णव स्तोत्र फलश्रुति सहित ‘सर्वपापप्रणाशन’ कहा गया है। फिर क्षुप दधीच ब्रह्मर्षि की अवध्यता बताकर युद्ध-विजय की याचना करता है; विष्णु रुद्रभक्तों की अभयता कहकर उसे निरुत्साहित करते हैं, फिर भी प्रयास करने को कहते हैं। विष्णु ब्राह्मण रूप में दधीचाश्रम जाकर वर मांगते हैं; दधीच सर्वज्ञ होकर निर्भयता प्रकट करते हैं। दधीच के प्रभाव से सुदर्शन चक्र व अन्य अस्त्र निष्फल हो जाते हैं; देव-सहायता और विष्णु के बहुरूप भी काम नहीं आते। दधीच विश्वरूप-माया त्यागने का उपदेश देकर अपने देह में देव-रुद्र-कोटियों का दर्शन कराते हैं; ब्रह्मा विष्णु को रोकते हैं और विष्णु मुनि को प्रणाम कर लौट आते हैं। क्षुप क्षमा मांगता है; दधीच दक्षयज्ञ-विनाश का संकेत देते हुए शाप और ब्राह्मणबल का प्रतिपादन करते हैं। अंत में स्थानेश्वर तीर्थ का माहात्म्य—शिवसायुज्य, अपमृत्युजय और ब्रह्मलोकगमन—फलश्रुति सहित वर्णित है।

Shlokas

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे क्षुपाबिधनृपपराभववर्णनं नाम पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः नन्द्युवाच पूजया तस्य संतुष्टो भगवान्पुरुषोत्तमः श्रीभूमिसहितः श्रीमाञ् शङ्खचक्रगदाधरः

इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराण के पूर्वभाग में ‘क्षुप नामक राजा के पराभव का वर्णन’ नामक पैंतीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ। नन्दी बोले—उसकी पूजा से प्रसन्न होकर श्रीमान् पुरुषोत्तम भगवान, श्री और भूमिदेवी सहित, शंख-चक्र-गदा धारण करने वाले, संतुष्ट हुए।

Verse 2

किरीटी पद्महस्तश् च सर्वाभरणभूषितः पीतांबरश् च भगवान् देवैर्दैत्यैश् च संवृतः

मुकुटधारी, हाथ में कमल लिए, समस्त आभूषणों से विभूषित, पीताम्बरधारी भगवान देवों और दैत्यों से घिरे हुए विराजमान थे।

Verse 3

प्रददौ दर्शनं तस्मै दिव्यं वै गरुडध्वजः दिव्येन दर्शनेनैव दृष्ट्वा देवं जनार्दनम्

गरुडध्वज भगवान ने उसे दिव्य दर्शन प्रदान किया; और उसी दिव्य दृष्टि से उसने देव जनार्दन का साक्षात् दर्शन किया।

Verse 4

तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिः प्रणम्य गरुडध्वजम् त्वमादिस्त्वमनादिश् च प्रकृतिस्त्वं जनार्दनः

गरुडध्वज को प्रणाम करके उसने प्रिय वचनों से स्तुति की—“आप आदि हैं, आप अनादि हैं; हे जनार्दन, आप ही प्रकृति हैं।”

Verse 5

पुरुषस्त्वं जगन्नाथो विष्णुर्विश्वेश्वरो भवान् यो ऽयं ब्रह्मासि पुरुषो विश्वमूर्तिः पितामहः

आप ही पुरुष हैं, जगन्नाथ हैं; आप ही विष्णु, विश्वेश्वर हैं। और आप ही वह ब्रह्मा हैं—विश्वमूर्ति पितामह, जो सृष्टि का आदिकारण है।

Verse 6

तत्त्वमाद्यं भवानेव परं ज्योतिर्जनार्दन परमात्मा परं धाम श्रीपते भूपते प्रभो

आप ही आद्य तत्त्व हैं, आप ही परम ज्योति हैं। हे जनार्दन, आप परमात्मा और परम धाम हैं—हे श्रीपति, समस्त प्राणियों के भूपति, हे प्रभो।

Verse 7

त्वत्क्रोधसंभवो रुद्रस् तमसा च समावृतः त्वत्प्रसादाज्जगद्धाता रजसा च पितामहः

आपके क्रोध से रुद्र उत्पन्न हुए, जो तमोगुण से आवृत हैं; और आपकी कृपा से जगत्-धाता पितामह ब्रह्मा रजोगुण से युक्त प्रकट हुए। हे पति, गुण-लीला से देवताओं का उद्भव आप ही के अधीन है।

Verse 8

त्वत्प्रसादात्स्वयं विष्णुः सत्त्वेन पुरुषोत्तमः कालमूर्ते हरे विष्णो नारायण जगन्मय

आपकी कृपा से स्वयं विष्णु सत्त्वगुण में स्थित होकर पुरुषोत्तम होते हैं। हे कालमूर्ति, हे हरि-विष्णु, हे नारायण, जगन्मय—यह सब प्रभु (पति) के अनुग्रह से ही है।

Verse 9

महांस् तथा च भूतादिस् तन्मात्राणीन्द्रियाणि च त्वयैवाधिष्ठितान्येव विश्वमूर्ते महेश्वर

हे विश्वमूर्ति महेश्वर! महत्, भूतादि, तन्मात्राएँ और इन्द्रियाँ—ये सब आपके ही द्वारा अधिष्ठित और नियंत्रित हैं; आप ही इनके अन्तर्यामी स्वामी हैं।

Verse 10

महादेव जगन्नाथ पितामह जगद्गुरो प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर

हे महादेव, हे जगन्नाथ, हे पितामह, हे जगद्गुरो—प्रसन्न हों। हे देवों के देवेश, हे परमेश्वर—कृपा करें, प्रसन्न हों।

Verse 11

प्रसीद त्वं जगन्नाथ शरण्यं शरणं गतः वैकुण्ठ शौरे सर्वज्ञ वासुदेव महाभुज

हे जगन्नाथ, मुझ पर प्रसन्न हों। मैं आपके शरण्य चरणों में शरणागत हूँ। हे वैकुण्ठ, हे शौरि, हे सर्वज्ञ महाबाहु वासुदेव—मेरी रक्षा करें।

Verse 12

संकर्षण महाभाग प्रद्युम्न पुरुषोत्तम अनिरुद्ध महाविष्णो सदा विष्णो नमो ऽस्तु ते

हे संकर्षण, हे महाभाग; हे प्रद्युम्न, हे पुरुषोत्तम; हे अनिरुद्ध, हे महाविष्णु, हे सदा-विष्णु—आपको मेरा नमस्कार हो।

Verse 13

विष्णो तवासनं दिव्यम् अव्यक्तं मध्यतो विभुः सहस्रफणसंयुक्तस् तमोमूर्तिर्धराधरः

हे विष्णो, आपका दिव्य आसन अव्यक्त है; उसके मध्य में सर्वव्यापी प्रभु स्थित हैं—सहस्र फणों से युक्त, तमोमूर्ति, धराधर।

Verse 14

अधश् च धर्मो देवेश ज्ञानं वैराग्यमेव च ऐश्वर्यमासनस्यास्य पादरूपेण सुव्रत

हे देवेश, नीचे धर्म, ज्ञान, वैराग्य और ऐश्वर्य—ये इस पावन आसन के पादरूप हैं, हे सुव्रत।

Verse 15

सप्तपातालपादस्त्वं धराजघनमेव च वासांसि सागराः सप्त दिशश्चैव महाभुजाः

आपके पाद सप्त पाताल हैं; पृथ्वी का घन ही आपका शरीर है। सात सागर आपके वस्त्र हैं, और सात दिशाएँ आपकी महाबाहुएँ हैं।

Verse 16

द्यौर्मूर्धा ते विभो नाभिः खं वायुर्नासिकां गतः नेत्रे सोमश् च सूर्यश् च केशा वै पुष्करादयः

हे सर्वव्यापी विभो! द्यौः आपका मस्तक है, आकाश आपकी नाभि है, और वायु आपकी नासिका में स्थित है। चन्द्र और सूर्य आपके दो नेत्र हैं, तथा पुष्कर आदि कमलज गण आपके केश हैं—यही जगत् आपका दिव्य शरीर है।

Verse 17

नक्षत्रतारका द्यौश् च ग्रैवेयकविभूषणम् कथं स्तोष्यामि देवेशं पूज्यश् च पुरुषोत्तमः

नक्षत्रों और ताराओं सहित यह आकाश उनके लिए कंठाभूषण के समान अलंकार है। मैं देवेश, पुरुषोत्तम—जो स्वयं सदा पूज्य हैं—उनकी स्तुति कैसे पर्याप्त कर सकूँ?

Verse 18

श्रद्धया च कृतं दिव्यं यच् छ्रुतं यच्च कीर्तितम् यदिष्टं तत्क्षमस्वेश नारायण नमो ऽस्तु ते

श्रद्धा से जो दिव्य कर्म किया गया, जो कुछ सुना और जो कुछ कीर्तन किया गया—यदि इसमें कुछ भी यथोचित के विरुद्ध हो, हे ईश, उसे क्षमा करें। हे नारायण, आपको नमस्कार है।

Verse 19

शैलादिरुवाच इदं तु वैष्णवं स्तोत्रं सर्वपापप्रणाशनम् यः पठेच्छृणुयाद्वापि क्षुपेण परिकीर्तितम्

शैलादि बोले—यह वैष्णव स्तोत्र समस्त पापों का नाश करने वाला है। जो इसे पढ़े, या विधिपूर्वक गाए जाने पर इसे सुने भी, वह पाप से शुद्ध होता है।

Verse 20

श्रावयेद्वा द्विजान् भक्त्या विष्णुलोकं स गच्छति

या भक्तिभाव से द्विजों (ब्राह्मणों) को इसका श्रवण कराए, वह विष्णुलोक को प्राप्त होता है।

Verse 21

सम्पूज्य चैवं त्रिदशेश्वराद्यैः स्तुत्वा स्तुतं देवमजेयमीशम् विज्ञापयामास निरीक्ष्य भक्त्या जनार्दनाय प्रणिपत्य मूर्ध्ना

इस प्रकार इन्द्र आदि त्रिदशेश्वरों के साथ विधिपूर्वक पूजन करके, स्तुत्य और अजेय परमेश्वर की स्तुति कर, उसने भक्तिभाव से देखकर जनार्दन को मस्तक से प्रणाम किया और अपनी विनती निवेदित की।

Verse 22

राजोवाच भगवन्ब्राह्मणः कश्चिद् दधीच इति विश्रुतः धर्मवेत्ता विनीतात्मा सखा मम पुराभवत्

राजा बोला—हे भगवन्! दधीचि नाम से प्रसिद्ध एक ब्राह्मण है, जो धर्म का ज्ञाता और विनीत स्वभाव वाला है; वह पहले मेरा मित्र था।

Verse 23

अवध्यः सर्वदा सर्वैः शङ्करार्चनतत्परः सावज्ञं वामपादेन स मां मूर्ध्नि सदस्यथ

वह सदा सबके द्वारा अवध्य है, क्योंकि वह शंकर-पूजन में तत्पर रहता है। फिर भी उसने अवज्ञा से मुझे अपने बाएँ पाँव से सिर पर दबा दिया।

Verse 24

ताडयामास देवेश विष्णो विश्वजगत्पते उवाच च मदाविष्टो न बिभेमीति सर्वतः

तब देवेश ने विष्णु—समस्त जगत् के पालक—को मारा। और मद से आविष्ट होकर उसने चारों ओर कहा—“मैं नहीं डरता।”

Verse 25

जेतुमिच्छामि तं विप्रं दधीचं जगदीश्वर यथा हितं तथा कर्तुं त्वमर्हसि जनार्दन

हे जगदीश्वर! मैं उस दधीचि ब्राह्मण को जीतना चाहता हूँ। हे जनार्दन! जो वास्तव में हितकर हो, वैसा करने के योग्य केवल आप ही हैं।

Verse 26

शैलादिरुवाच ज्ञात्वा सो ऽपि दधीचस्य ह्य् अवध्यत्वं महात्मनः सस्मार च महेशस्य प्रभावमतुलं हरिः

शैलादि बोले—महात्मा दधीचि की अवध्यता जानकर हरि ने भी महेश्वर के अतुल प्रभाव का स्मरण किया।

Verse 27

एवं स्मृत्वा हरिः प्राह ब्रह्मणः क्षुतसंभवम् विप्राणां नास्ति राजेन्द्र भयमेत्य महेश्वरम्

ऐसा स्मरण करके हरि बोले—“ब्रह्मा की क्षुधा से उत्पन्न यह भय है। राजेन्द्र, ब्राह्मणों को भय नहीं; महेश्वर की शरण जाओ।”

Verse 28

विशेषाद्रुद्रभक्तानाम् अभयं सर्वदा नृप नीचानामपि सर्वत्र दधीचस्यास्य किं पुनः

हे नृप, रुद्रभक्तों को विशेषतः सदा अभय मिलता है। जो सर्वत्र नीचों तक को रक्षा है, तो दधीचि को तो कितना अधिक।

Verse 29

तस्मात्तव महाभाग विजयो नास्ति भूपते दुःखं करोमि विप्रस्य शापार्थं ससुरस्य मे

इसलिए, हे महाभाग भूपति, तुम्हारी विजय नहीं होगी। मैं दुःख करता हूँ ताकि मेरे श्वसुर ब्राह्मण का शाप फलित हो।

Verse 30

भविता तस्य शापेन दक्षयज्ञे सुरैः समम् विनाशो मम राजेन्द्र पुनरुत्थानमेव च

हे राजेन्द्र, उसके शाप से दक्षयज्ञ में देवों सहित मेरा विनाश होगा, और फिर मेरा पुनरुत्थान भी होगा।

Verse 31

तस्मात्समेत्य विप्रेन्द्रं सर्वयत्नेन भूपते करोमि यत्नं राजेन्द्र दधीचविजयाय ते

अतः हे भूपते! मैं सर्वयत्न से उस श्रेष्ठ ब्राह्मण के पास जाकर, हे राजेन्द्र, दधीचि के सहारे तुम्हारी विजय के लिए प्रयत्न करूँगा।

Verse 32

शैलादिरुवाच श्रुत्वा वाक्यं क्षुपः प्राह तथास्त्विति जनार्दनम् भगवानपि विप्रस्य दधीचस्याश्रमं ययौ

शैलादि बोले—वचन सुनकर क्षुप ने जनार्दन से कहा, “तथास्तु।” तब भगवान भी ब्राह्मण दधीचि के आश्रम को गए।

Verse 33

आस्थाय रूपं विप्रस्य भगवान् भक्तवत्सलः दधीचमाह ब्रह्मर्षिम् अभिवन्द्य जगद्गुरुः

भगवान भक्तवत्सल ने ब्राह्मण का रूप धारण किया। जगद्गुरु ने ब्रह्मर्षि दधीचि को प्रणाम कर उनसे कहा।

Verse 34

श्रीभगवानुवाच भोभो दधीच ब्रह्मर्षे भवार्चनरताव्यय वरमेकं वृणे त्वत्तस् तं भवान्दातुमर्हति

श्रीभगवान बोले—हे दधीच ब्रह्मर्षे! हे अव्यय, जो भवा (शिव) की अर्चना में रत हो—मैं तुमसे एक वर माँगता हूँ; कृपा कर उसे मुझे दो।

Verse 35

याचितो देवदेवेन दधीचः प्राह विष्णुना ज्ञातं तवेप्सितं सर्वं न बिभेमि तवाप्यहम्

देवदेव विष्णु के याचना करने पर दधीच ने कहा—“तुम्हारी अभिलाषा मुझे सब ज्ञात है; मैं तुमसे भी नहीं डरता।”

Verse 36

भवान् विप्रस्य रूपेण आगतो ऽसि जनार्दन भूतं भविष्यं देवेश वर्तमानं जनार्दन

हे जनार्दन, आप ब्राह्मण के रूप में यहाँ आए हैं। हे देवेश जनार्दन, भूत‑भविष्य और वर्तमान—सब आप ही जानते हैं।

Verse 37

ज्ञातं प्रसादाद्रुद्रस्य द्विजत्वं त्यज सुव्रत आराधितो ऽसि देवेश क्षुपेण मधुसूदन

रुद्र की कृपा से यह ज्ञात हुआ है—हे सुव्रत, ‘द्विज’ होने का अभिमान त्यागो। हे देवेश मधुसूदन, इस तुच्छ अर्पण से तुमने रुद्र की सच्ची आराधना की है।

Verse 38

जाने तवैनां भगवन् भक्तवत्सलतां हरे स्थाने तवैषा भगवन् भक्तवात्सल्यता हरे

हे भगवन्, हे हर, मैं जानता हूँ—आपका स्वभाव ही भक्तवत्सलता है। हे प्रभो, यह भक्त‑वात्सल्य केवल आप में ही नित्य स्थित है।

Verse 39

अस्ति चेद्भगवन् भीतिर् भवार्चनरतस्य मे वक्तुमर्हसि यत्नेन वरदांबुजलोचन

हे भगवन्, यदि भवा (शिव) की पूजा में रत मुझमें अब भी कोई भय शेष हो, तो हे वरद, कमल‑नेत्र, कृपा कर उसे यत्नपूर्वक मुझे बताइए।

Verse 40

वदामि न मृषा तस्मान् न बिभेमि जनार्दन न बिभेमि जगत्यस्मिन् देवदैत्यद्विजादपि

मैं असत्य नहीं बोलता; इसलिए, हे जनार्दन, मैं नहीं डरता। इस जगत में मैं देवों, दैत्यों और द्विजों से भी भय नहीं करता।

Verse 41

नन्द्युवाच श्रुत्वा वाक्यं दधीचस्य तदास्थाय जनार्दनः स्वरूपं सस्मितं प्राह संत्यज्य द्विजतां क्षणात्

नन्दी बोले—दधीचि के वचन सुनकर जनार्दन ने उसे स्वीकार किया। उसी क्षण उन्होंने द्विज का वेष त्याग दिया और अपना सत्य स्वरूप प्रकट करते हुए मंद मुस्कान के साथ बोले।

Verse 42

श्रीभगवानुवाच भयं दधीच सर्वत्र नास्त्येव तव सुव्रत भवार्चनरतो यस्माद् भवान् सर्वज्ञ एव च

श्रीभगवान बोले—हे दधीचि, हे सुव्रत! तुम्हें कहीं भी भय नहीं है, क्योंकि तुम भव (शिव) की अर्चना में रत हो; इसलिए तुम निश्चय ही सर्वज्ञ हो।

Verse 43

बिभेमीति सकृद्वक्तुं त्वमर्हसि नमस्तव नियोगान्मम विप्रेन्द्र क्षुपं प्रति सदस्यथ

तुम्हें केवल एक बार ‘मैं डरता हूँ’ कहना चाहिए। मैं तुम्हें प्रणाम करता हूँ। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मेरी आज्ञा से यहाँ इस झाड़ी की ओर मुख करके बैठो।

Verse 44

एवं श्रुत्वापि तद्वाक्यं सान्त्वं विष्णोर्महामुनिः न बिभेमीति तं प्राह दधीचो देवसत्तमम्

विष्णु के ऐसे सांत्वनापूर्ण वचन सुनकर भी महर्षि दधीचि ने देवश्रेष्ठ से कहा—“मैं नहीं डरता।”

Verse 45

प्रभावाद्देवदेवस्य शंभोः साक्षात्पिनाकिनः शर्वस्य शङ्करस्यास्य सर्वज्ञस्य महामुनिः

देवदेव शम्भु—साक्षात् पिनाकधारी शर्व, शंकर, सर्वज्ञ प्रभु—के प्रभाव से महर्षि को प्रत्यक्ष अनुभूति प्राप्त हुई।

Verse 46

ततस्तस्य मुनेः श्रुत्वा वचनं कुपितो हरिः चक्रमुद्यम्य भगवान् दिधक्षुर्मुनिसत्तमम्

तब उस मुनि के वचन सुनकर भगवान् हरि क्रोधित हो उठे। चक्र उठाकर वे श्रेष्ठ मुनि को दग्ध करने की इच्छा करने लगे।

Verse 47

अभवत्कुण्ठिताग्रं हि विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् प्रभावाद्धि दधीचस्य क्षुपस्यैव हि संनिधौ

दधीचि के महान् तेज के प्रभाव से विष्णु का सुदर्शन चक्र कुंठित धार वाला हो गया, मानो काँटेदार झाड़ी के पास तलवार मन्द पड़ जाए।

Verse 48

दृष्ट्वा तत्कुण्ठिताग्रं हि चक्रं चक्रिणमाह सः दधीचः सस्मितं साक्षात् सदसद्व्यक्तिकारणम्

उस चक्र की कुंठित धार देखकर दधीचि मुस्कराए और चक्रधारी से बोले—जो सत्-असत्, अव्यक्त-व्यक्त का प्रत्यक्ष कारण हैं।

Verse 49

भगवन् भवता लब्धं पुरातीव सुदारुणम् सुदर्शनमिति ख्यातं चक्रं विष्णो प्रयत्नतः

हे भगवन्! आपने ही प्रयत्नपूर्वक प्राचीन, अत्यन्त भयानक—विष्णु का ‘सुदर्शन’ नामक चक्र प्राप्त किया था।

Verse 50

भवस्यैतच्छुभं चक्रं न जिघांसति मामिह ब्रह्मास्त्राद्यैस्तथान्यैर्हि प्रयत्नं कर्तुमर्हसि

हे हरि! भव (शिव) का यह शुभ चक्र मुझे यहाँ मारना नहीं चाहता। इसलिए ब्रह्मास्त्र आदि अन्य अस्त्रों से भी प्रयत्न करना तुम्हें उचित है।

Verse 51

शैलादिरुवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दृष्ट्वा निर्वीर्यमायुधम् ससर्ज च पुनस्तस्मै सर्वास्त्राणि समन्ततः

शैलादि बोले—उसके वचन सुनकर और अस्त्र को निष्प्रभ देखकर, उसने फिर चारों ओर से उस पर सब प्रकार के अस्त्रों की वर्षा की।

Verse 52

चक्रुर्देवास्ततस्तस्य विष्णोः साहाय्यमव्ययाः द्विजेनैकेन योद्धुं हि प्रवृत्तस्य महाबलाः

तब देवगण—अपने पद में अविनाशी और महाबली—विष्णु की सहायता लेने लगे, क्योंकि वह एक ही महातेजस्वी द्विज से युद्ध करने को अग्रसर हुआ था।

Verse 53

कुशमुष्टिं तदादाय दधीचः संस्मरन्भवम् ससर्ज सर्वदेवेभ्यो वज्रास्थिः सर्वतो वशी

तब दधीचि ने कुश की मुट्ठी लेकर, भव (शिव) का स्मरण किया; सर्ववशी उस महर्षि ने देवताओं को वज्र-तुल्य अपनी अस्थियाँ अर्पित कीं।

Verse 54

दिव्यं त्रिशूलम् अभवत् कालाग्निसदृशप्रभम् दग्धुं देवान्मतिं चक्रे युगान्ताग्निरिवापरः

एक दिव्य त्रिशूल प्रकट हुआ, जिसकी प्रभा कालाग्नि के समान थी; मानो युगान्त की अग्नि हो, उसने देवों को दग्ध करने का संकल्प किया।

Verse 55

इन्द्रनारायणाद्यैश् च देवैस्त्यक्तानि यानि तु आयुधानि समस्तानि प्रणेमुस् त्रिशिखं मुने

हे मुने! इन्द्र, नारायण आदि देवों द्वारा त्यागे गए समस्त आयुध उस त्रिशिख (त्रिशूल) के आगे नतमस्तक हो गए।

Verse 56

देवाश् च दुद्रुवुः सर्वे ध्वस्तवीर्या द्विजोत्तम ससर्ज भगवान् विष्णुः स्वदेहात्पुरुषोत्तमः

हे द्विजोत्तम! सब देवता पराक्रम-भंग होकर भाग खड़े हुए। तब भगवान विष्णु, पुरुषोत्तम, ने अपने ही शरीर से एक दिव्य प्राकट्य उत्पन्न किया।

Verse 57

आत्मनः सदृशान् दिव्यांल् लक्षलक्षायुतान् गणान् तानि सर्वाणि सहसा ददाह मुनिसत्तमः

अपने समान रूप वाले, दिव्य—लाखों-लाखों की संख्या में—गणों को देखकर मुनिश्रेष्ठ ने उन सबको सहसा भस्म कर दिया।

Verse 58

ततो विस्मयनार्थाय विश्वमूर्तिरभूद्धरिः तस्य देहे हरेः साक्षाद् अपश्यद्द्विजसत्तमः

तब विस्मय और बोध जगाने हेतु हरि ने विश्वरूप धारण किया। उस हरि के शरीर में ही द्विजश्रेष्ठ ने उसे प्रत्यक्ष अपने नेत्रों से देखा।

Verse 59

दधीचो भगवान्विप्रः देवतानां गणान् पृथक् रुद्राणां कोटयश्चैव गणानां कोटयस्तदा

तब भगवान् विप्र दधीचि ने देवताओं के गणों को अलग-अलग गिनाया; और उसी प्रकार रुद्रों की करोड़ों संख्या तथा शिवगणों की भी करोड़ों संख्या बताई।

Verse 60

अण्डानां कोटयश्चैव विश्वमूर्तेस्तनौ तदा दृष्ट्वैतदखिलं तत्र च्यावनिर् विस्मितं तदा

तब विश्वमूर्ति के शरीर में अंडरूप ब्रह्मांडों की करोड़ों संख्या देखकर—उस समस्त जगत्-प्रपंच को वहीं निहारकर—च्यावन उस दर्शन से अत्यन्त विस्मित हो गया।

Verse 61

विष्णुमाह जगन्नाथं जगन्मयमजं विभुम् अंभसाभ्युक्ष्य तं विष्णुं विश्वरूपं महामुनिः

जल से अभिषेक कर महर्षि ने विष्णु से कहा—हे जगन्नाथ, जगत् में व्याप्त, अज और सर्वव्यापी, विश्वरूप विष्णु!

Verse 62

मायां त्यज महाबाहो प्रतिभासा विचारतः विज्ञानानां सहस्राणि दुर्विज्ञेयानि माधव

हे महाबाहो माधव, माया का त्याग करो। प्रतीतियों का विचार करने पर भी हजारों विद्याएँ वास्तव में दुर्ज्ञेय हो जाती हैं।

Verse 63

मयि पश्य जगत् सर्वं त्वया सार्धम् अनिन्दित ब्रह्माणं च तथा रुद्रं दिव्यां दृष्टिं ददामि ते

हे अनिन्दित, मुझमें समस्त जगत् को—तुम्हारे सहित—और ब्रह्मा तथा रुद्र को भी देखो। मैं तुम्हें दिव्य दृष्टि देता हूँ।

Verse 64

इत्युक्त्वा दर्शयामास स्वतनौ निखिलं मुनिः तं प्राह च हरिं देवं सर्वदेवभवोद्भवम्

ऐसा कहकर मुनि ने अपने ही शरीर में समस्त तत्त्वों को प्रकट कर दिखाया। फिर उन्होंने हरि देव से कहा—जो समस्त देवों के भाव का उद्गम है।

Verse 65

मायया ह्यनया किं वा मन्त्रशक्त्याथ वा प्रभो वस्तुशक्त्याथ वा विष्णो ध्यानशक्त्याथ वा पुनः

हे प्रभो विष्णो, क्या यह इस माया से होता है, या मंत्र-शक्ति से, या वस्तु की स्वाभाविक शक्ति से, अथवा फिर ध्यान-शक्ति से?

Verse 66

त्यक्त्वा मायामिमां तस्माद् योद्धुमर्हसि यत्नतः एवं तस्य वचः श्रुत्वा दृष्ट्वा माहात्म्यमद्भुतम्

अतः इस माया को त्यागकर प्रयत्नपूर्वक युद्ध करने योग्य हो। उसके वचन सुनकर और उस अद्भुत महिमा को देखकर वह अंतःकरण में दृढ़ निश्चय को प्राप्त हुआ।

Verse 67

देवाश् च दुद्रुवुर्भूयो देवं नारायणं च तम् वारयामास निश्चेष्टं पद्मयोनिर्जगद्गुरुः

देवगण फिर घबराकर भाग खड़े हुए; और जगद्गुरु पद्मयोनि ब्रह्मा ने उस देव नारायण को रोककर निश्चेष्ट कर दिया, ताकि लोकमर्यादा न डगमगाए।

Verse 68

निशम्य वचनं तस्य ब्रह्मणस्तेन निर्जितः जगाम भगवान् विष्णुः प्रणिपत्य महामुनिम्

ब्रह्मा के वचन सुनकर और उससे पराजित-सा होकर भगवान् विष्णु उस महामुनि के पास गए और प्रणाम किया। इस प्रकार अहंकार से हटकर जीव विनय द्वारा पति-परमेश्वर की ओर उन्मुख होता है।

Verse 69

क्षुपो दुःखातुरो भूत्वा सम्पूज्य च मुनीश्वरम् दधीचमभिवन्द्याशु प्रार्थयामास विक्लवः

क्षुप दुःख से व्याकुल होकर मुनियों के ईश्वर दधीचि का विधिवत् पूजन कर, शीघ्र ही उन्हें प्रणाम करके काँपते-से स्वर में विनती करने लगा।

Verse 70

दधीच क्षम्यतां देव मयाज्ञानात्कृतं सखे विष्णुना हि सुरैर्वापि रुद्रभक्तस्य किं तव

दधीचि बोले—हे देव, हे सखे, अज्ञानवश मुझसे जो हुआ, उसे क्षमा करें। क्योंकि विष्णु हों या देवगण—रुद्रभक्त पर उनका क्या वश चल सकता है?

Verse 71

प्रसीद परमेशान दुर्लभा दुर्जनैर्द्विज भक्तिर्भक्तिमतां श्रेष्ठ मद्विधैः क्षत्रियाधमैः

हे परमेशान, प्रसन्न हों। हे भक्तों में श्रेष्ठ, दुर्जनों के लिए भक्ति अत्यंत दुर्लभ है। मुझ जैसे अधम क्षत्रिय के लिए तो ऐसी भक्ति प्राप्त करना और भी कठिन है।

Verse 72

श्रुत्वानुगृह्य तं विप्रो दधीचस्तपतां वरः राजानं मुनिशार्दूलः शशाप च सुरोत्तमान्

यह सुनकर और उन पर अनुग्रह करके, तपस्वियों में श्रेष्ठ और मुनियों में व्याघ्र समान विप्र दधीच ने राजा को सांत्वना दी और श्रेष्ठ देवताओं को शाप दिया।

Verse 73

रुद्रकोपाग्निना देवाः सदेवेन्द्रा मुनीश्वरैः ध्वस्ता भवन्तु देवेन विष्णुना च समन्विताः

इंद्र और मुनीश्वरों सहित सभी देवता, और भगवान विष्णु के साथ भी, रुद्र (शिव) की क्रोधाग्नि से भस्म हो जाएं।

Verse 74

प्रजापतेर् मखे पुण्ये दक्षस्य सुमहात्मनः एवं शप्त्वा क्षुपं प्रेक्ष्य पुनराह द्विजोत्तमः

महात्मा दक्ष प्रजापति के उस पवित्र यज्ञ में, इस प्रकार शाप देकर, द्विजोत्तम (दधीच) ने क्षुप की ओर देखकर पुनः कहा।

Verse 75

देवैश् च पूज्या राजेन्द्र नृपैश् च विविधैर्गणैः ब्राह्मणा एव राजेन्द्र बलिनः प्रभविष्णवः

हे राजेन्द्र! ब्राह्मण देवताओं द्वारा, राजाओं द्वारा और विविध गणों द्वारा पूजनीय हैं। हे राजेन्द्र! ब्राह्मण ही वास्तव में बलवान और प्रभावशाली होते हैं।

Verse 76

इत्युक्त्वा स्वोटजं विप्रः प्रविवेश महाद्युतिः दधीचमभिवन्द्यैव जगाम स्वं नृपः क्षयम्

ऐसा कहकर महातेजस्वी ब्राह्मण अपने ही आश्रम में प्रविष्ट हुआ। और राजा दधीचि को प्रणाम करके, देहधर्म के नियत क्षय को स्वीकारते हुए, अपने धाम को चला गया।

Verse 77

तदेव तीर्थमभवत् स्थानेश्वरमिति स्मृतम् स्थानेश्वरम् अनुप्राप्य शिवसायुज्यम् आप्नुयात्

वही तीर्थ ‘स्थानेश्वर’ नाम से प्रसिद्ध हुआ। स्थानेश्वर में पहुँचकर बंधनग्रस्त पशु-जीव भी पाशहर पतिके चरणों में शिवसायुज्य—शिव के साथ पूर्ण एकत्व—प्राप्त कर सकता है।

Verse 78

कथितस्तव संक्षेपाद् विवादः क्षुब्दधीचयोः प्रभावश् च दधीचस्य भवस्य च महामुने

हे महामुने, मैंने संक्षेप में क्षुब्ध और दधीचि के विवाद का तथा दधीचि और भव (भगवान् शिव) की महिमा-प्रभाव का वर्णन कर दिया।

Verse 79

य इदं कीर्तयेद्दिव्यं विवादं क्षुब्दधीचयोः जित्वापमृत्युं देहान्ते ब्रह्मलोकं प्रयाति सः

जो कोई क्षुब्ध और दधीचि के इस दिव्य विवाद-प्रसंग का कीर्तन करता है, वह अकालमृत्यु को जीतकर, देहांत में ब्रह्मलोक को प्राप्त होता है।

Verse 80

य इदं कीर्त्य संग्रामं प्रविशेत्तस्य सर्वदा नास्ति मृत्युभयं चैव विजयी च भविष्यति

जो इस संग्राम-प्रसंग का कीर्तन करके युद्ध में प्रविष्ट होता है, उसके लिए सदा मृत्यु का भय नहीं रहता और वह विजयी होता है। पाशहर पति के स्मरण से यह देहधारी पशु-जीव के लिए संकट में कवच बनता है।

Frequently Asked Questions

It functions as a dharmic-theological proof-text: weapons and divine might are secondary to tapas and Rudra-bhakti. The episode asserts that Shiva’s grace (भवप्रसाद) can render even famed astras ineffective before a true devotee.

The site becomes a tirtha named Sthanesvara; the text promises Shiva-sayujya for one who reaches it with devotion, and the recitation of this ‘dispute/battle’ grants victory over untimely death and culminates in higher lokas such as Brahmaloka.