Naadbindu

Verse 1

ॐ अकारो दक्षिणः पक्ष उकारस्तूत्तरः स्मृतः । मकारं पुच्छमित्याहुरर्धमात्रा तु मस्तकम् ॥१॥

ૐ— ‘અ’ અક્ષર દક્ષિણ પંખ તરીકે સ્મરાય છે; ‘ઉ’ અક્ષર ઉત્તર (ડાબો) પંખ તરીકે ગણાય છે. ‘મ’ અક્ષરને પૂંછ કહે છે; અને અર્ધમાત્રા મસ્તક (શિર) કહેવાય છે.

Verse 2

पादादिकं गुणास्तस्य शरीरं तत्त्वमुच्यते । धर्मोऽस्य दक्षिणश्चक्षुरधर्मो योऽपरः स्मृतः ॥२॥

તેના પાદ વગેરેને તેના ગુણો કહેવામાં આવે છે; તેનું શરીર તત્ત્વ તરીકે ઘોષિત છે. તેનો દક્ષિણ નેત્ર ધર્મ છે; અને બીજું નેત્ર અધર્મ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 3

भूर्लोकः पादयोस्तस्य भुवर्लोकस्तु जानुनि । सुवर्लोकः कटीदेशे नाभिदेशे महर्जगत् ॥३॥

ભૂરલોક તેના પાદોમાં છે; ભુવર્લોક ખરેખર તેના જાનુમાં છે. સુવર્લોક કટિપ્રદેશમાં છે; અને નાભિપ્રદેશમાં મહર્લોક (મહર્જગત) છે.

Verse 4

जनोलोकस्तु हृद्देशे कण्ठे लोकस्तपस्ततः । भ्रुवोर्ललाटमध्ये तु सत्यलोको व्यवस्थितः ॥४॥

હૃદયદેશમાં જનલોક સ્થિત છે; કણ્ઠમાં તપોલોક છે; અને ભ્રૂઓની વચ્ચે, લલાટના મધ્યમાં સત્યલોક પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 5

सहस्रार्णमतीवात्र मन्त्र एष प्रदर्शितः । एवमेतां समारूढो हंसयोगविचक्षणः ॥ न भिद्यते कर्मजैः पापकोटिशतैरपि । आग्नेयी प्रथमा मात्रा वायव्येषा तथापरा ॥ भानुमण्डलसंकाशा भवेन्मात्रा तथोत्तरा । परमा चार्धमा...

અહીં સહસ્ર અક્ષરવાળો મહામંત્ર સ્પષ્ટ રીતે પ્રદર્શિત થયો છે. તેને આ રીતે આરોહણ કરીને, હંસયોગમાં નિપુણ સાધક કર્મજન્ય પાપોના કરોડો શતોથી પણ ભેદાતો નથી. પ્રથમ માત્રા અગ્નિમય છે; બીજી વાયુમય. ત્યારપછીની માત્રા સૂર્યમંડળ સમ પ્રકાશમાન થાય છે. અને પરમ અર્ધમાત્રા—બુદ્ધિમાનો તેને ‘વારુણી’ તરીકે જાણે છે.

Verse 6

सहस्रार्णमतीवात्र मन्त्र एष प्रदर्शितः । एवमेतां समारूढो हंसयोगविचक्षणः ॥ न भिद्यते कर्मजैः पापकोटिशतैरपि । आग्नेयी प्रथमा मात्रा वायव्येषा तथापरा ॥ भानुमण्डलसंकाशा भवेन्मात्रा तथोत्तरा । परमा चार्धमा...

અહીં સહસ્ર અક્ષરવાળો મહામંત્ર સ્પષ્ટ રીતે પ્રદર્શિત થયો છે. તેને આ રીતે આરોહણ કરીને, હંસયોગમાં નિપુણ સાધક કર્મજન્ય પાપોના કરોડો શતોથી પણ ભેદાતો નથી. પ્રથમ માત્રા અગ્નિમય છે; બીજી વાયુમય. ત્યારપછીની માત્રા સૂર્યમંડળ સમ પ્રકાશમાન થાય છે. અને પરમ અર્ધમાત્રા—બુદ્ધિમાનો તેને ‘વારુણી’ તરીકે જાણે છે.

Verse 7

सहस्रार्णमतीवात्र मन्त्र एष प्रदर्शितः । एवमेतां समारूढो हंसयोगविचक्षणः ॥ न भिद्यते कर्मजारैः पापकोटिशतैरपि । आग्नेयी प्रथमा मात्रा वायव्येषा तथापरा ॥ भानुमण्डलसंकाशा भवेन्मात्रा तथोत्तरा । परमा चार्ध...

અહીં સહસ્રાક્ષરી મંત્ર નિશ્ચયે પ્રગટ કરવામાં આવ્યો છે. હંસયોગમાં નિપુણ સાધક જ્યારે તેમાં આરુઢ થાય છે, ત્યારે કર્મજન્ય મલિનતાઓથી—કરોડો પાપોથી પણ—તે ભેદાતો નથી. પ્રથમ માત્રા ‘આગ્નેયી’ (અગ્નિસ્વરૂપ) કહેવાય છે; બીજી ‘વાયવી’ (વાયુસ્વરૂપ). ત્યારપછીની માત્રા સૂર્યમંડળ સમ તેજસ્વી કહેવાય છે; અને પરમ અર્ધમાત્રા, જેને બુદ્ધિમાનો ‘વારુણી’ (જલસ્વરૂપ) તરીકે જાણે છે.

Verse 8

कालत्रयेऽपि यत्रेमा मात्रा नूनं प्रतिष्ठिताः । एष ओङ्कार आख्यातो धारणाभिर्निबोधत् ॥

ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—ત્રણે કાળમાં જ્યાં આ માત્રાઓ નિશ્ચયે પ્રતિષ્ઠિત છે, તે જ ‘ઓઙ્કાર’ તરીકે ઘોષિત છે. ધારાṇાઓ (એકાગ્રતા-વિધિઓ) દ્વારા તેને સમજી લે.

Verse 9

घोषिणी प्रथमा मात्रा विद्युन्मात्रा तथाऽपरा । पतङ्गिनी तृतीया स्याच्चतुर्थी वायुवेगिनी ॥ पञ्चमी नामधेया तु षष्ठी चैन्द्र्यभिधीयते । सप्तमी वैष्णवी नाम अष्टमी शाङ्करीति च ॥ नवमी महती नाम धृतिस्तु दशमी ...

પ્રથમ માત્રા ‘ઘોષિણી’ કહેવાય છે; બીજી ‘વિદ્યુત્-માત્રા’. ત્રીજી ‘પતંગિણી’ અને ચોથી ‘વાયુવેગિણી’. પાંચમીનું નામ ‘નામધેયા’; છઠ્ઠી ‘ઐન્દ્રિ’. સાતમી ‘વૈષ્ણવી’; આઠમી ‘શાઙ્કરી’. નવમી ‘મહતી’; દશમી ‘ધૃતિ’ માનવામાં આવે છે. અગિયારમી ‘નારી’ બને છે; અને બારમી, પરમ, ‘બ્રાહ્મી’ છે.

Verse 10

घोषिणी प्रथमा मात्रा विद्युन्मात्रा तथाऽपरा । पतङ्गिनी तृतीया स्याच्चतुर्थी वायुवेगिनी ॥ पञ्चमी नामधेया तु षष्ठी चैन्द्र्यभिधीयते । सप्तमी वैष्णवी नाम अष्टमी शाङ्करीति च ॥ नवमी महती नाम धृतिस्तु दशमी ...

પ્રથમ માત્રાને ‘ઘોષિણી’ કહે છે; ત્યારપછીની ‘વિદ્યુન્માત્રા’ કહેવાય છે. ત્રીજી ‘પતઙ્ગિણી’ અને ચોથી ‘વાયુવેગિણી’ કહેવાય. પાંચમીનું નામ ‘નામધેયા’ છે; છઠ્ઠી ‘ચૈન્દ્રિ’ તરીકે ઓળખાય. સાતમી ‘વૈષ્ણવી’ અને આઠમી ‘શાઙ્કરી’ કહેવાય. નવમી ‘મહતી’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; દશમી ‘ધૃતિ’ માનવામાં આવે. અગિયારમી ‘નારી’ થાય છે; અને બારમી પરમ ‘બ્રાહ્મી’ છે.

Verse 11

घोषिणी प्रथमा मात्रा विद्युन्मात्रा तथाऽपरा । पतङ्गिनी तृतीया स्याच्चतुर्थी वायुवेगिनी ॥ पञ्चमी नामधेया तु षष्ठी चैन्द्र्यभिधीयते । सप्तमी वैष्णवी नाम अष्टमी शाङ्करीति च ॥ नवमी महती नाम धृतिस्तु दशमी ...

પ્રથમ માત્રા ‘ઘોષિણી’ કહેવાય; બીજી ‘વિદ્યુન્માત્રા’. ત્રીજી ‘પતઙ્ગિણી’ અને ચોથી ‘વાયુવેગિણી’ કહેવાય. પાંચમી ‘નામધેયા’; છઠ્ઠી ‘ચૈન્દ્રિ’ તરીકે ઓળખાય. સાતમી ‘વૈષ્ણવી’; આઠમી ‘શાઙ્કરી’. નવમી ‘મહતી’; દશમી ‘ધૃતિ’ માનવામાં આવે. અગિયારમી ‘નારી’; અને બારમી પરમ ‘બ્રાહ્મી’ છે.

Verse 12

प्रथमायां तु मात्रायां यदि प्राणैर्वियुज्यते । भरते वर्षराजासौ सार्वभौमः प्रजायते ॥१२॥

પ્રથમ માત્રામાં જો પ્રાણોથી વિયોગ થાય (અર્થાત્ દેહત્યાગ થાય), તો તે પુરુષ ભારતવર્ષમાં સર્વભૌમ ભૂપતિરૂપે—દેશનો રાજા બની—પુનર્જન્મ પામે છે.

Verse 13

द्वितीयायां समुत्क्रान्तो भवेद् यक्षो महात्मवान् । विद्याधरस्तृतीयायां गान्धर्वस्तु चतुर्थिका ॥१३॥

બીજી માત્રામાં જો (યોગી) દેહમાંથી ઉત્ક્રમણ કરે, તો તે મહાત્મા યક્ષ બને છે. ત્રીજી માત્રામાં તે વિદ્યાધર બને છે; અને ચોથી માત્રામાં ગાન્ધર્વ થાય છે.

Verse 14

पञ्चम्यामथ मात्रायां यदि प्राणैर्वियुज्यते । उषितः सह देवत्वं सोमलोके महीयते ॥१४॥

પાંચમી માત્રામાં જો તે પ્રાણોથી વિયુક્ત થાય (અર્થાત્ દેહત્યાગ કરે), તો ત્યાં નિવાસ કરીને, દેવત્વ સાથે સોમલોકમાં મહિમાવાન થઈ પૂજિત થાય છે.

Verse 15

षष्ठ्यामिन्द्रस्य सायुज्यं सप्तम्यां वैष्णवं पदम् । अष्टम्यां व्रजते रुद्रं पशूनां च पतिं तथा ॥१५॥

છઠ્ઠી માત્રામાં (તે) ઇન્દ્ર સાથે સાયુજ્ય પામે છે; સાતમી માત્રામાં વૈષ્ણવ પદ પ્રાપ્ત કરે છે. આઠમી માત્રામાં તે રુદ્ર પાસે જાય છે, અને તેમ જ પશુપતિ—ભૂતપ્રાણીઓના અધિપતિ—ને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 16

नवम्यां तु महर्लोकं दशम्यां तु जनं व्रजेत् । एकादश्यां तपोलोकं द्वादश्यां ब्रह्म शाश्वतम् ॥१६॥

નવમી અવસ્થામાં સાધક મહર્લોકને પામે છે; દશમીમાં જનલોકને જાય છે; એકાદશીમાં તપોલોકને પ્રાપ્ત કરે છે; અને દ્વાદશીમાં શાશ્વત બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 17

ततः परतरं शुद्धं व्यापकं निर्मलं शिवम् । सदोदितं परं ब्रह्म ज्योतिषामुदयो यतः ॥१७॥

તેનાથી પરે પરમ શુદ્ધ, સર્વવ્યાપી, નિર્મળ અને શિવરૂપ તત્ત્વ છે—સદૈવ ઉદિત પરબ્રહ્મ; જેના પરથી સર્વ જ્યોતિઓનો ઉદય થાય છે.

Verse 18

अतीन्द्रियं गुणातीतं मनो लीनं यदा भवेत् । अनूपमं शिवं शान्तं योगयुक्तं सदा विशेत् ॥१८॥

જ્યારે મન ઇન્દ્રિયાતીત અને ગુણાતીત તત્ત્વમાં લીન થઈ જાય, ત્યારે યોગયુક્ત સાધકે સદા અનૂપમ, શિવ, શાંત તત્ત્વમાં પ્રવેશ કરી નિવાસ કરવો જોઈએ.

Verse 19

तद्युक्तस्तन्मयो जन्तुः शनैर्मुञ्चेत्कलेवरम् । संस्थितो योगचारेण सर्वसङ्गविवर्जितः ॥१९॥

તે પરમ તત્ત્વ સાથે યુક્ત અને તે જ સ્વરૂપ બનેલો જીવ ધીમે ધીમે દેહનો ત્યાગ કરે; યોગાચારના અનુશાસનમાં સ્થિત રહી સર્વ સંગોથી વિમુક્ત રહે.

Verse 20

ततो विलीनपाशोऽसौ विमलः कमलाप्रभुः । तेनैव ब्रह्मभावेन परमानन्दमश्नुते ॥२०॥

પછી તેના બંધનો વિલીન થઈ જાય છે; તે નિર્મળ, કમળના પ્રભુ સમાન તેજસ્વી બને છે; તે જ બ્રહ્મભાવ દ્વારા પરમાનંદને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 21

आत्मानं सततं ज्ञात्वा कालं नय महामते । प्रारब्धमखिलं भुञ्जन्नोद्वेगं कर्तुमर्हसि ॥२१॥

આત્માને સદા જાણીને, હે મહામતિ, સમય પસાર કર; પ્રારબ્ધરૂપ સર્વ ફળ ભોગવતાં પણ તારે ઉદ્વેગ ઉત્પન્ન કરવો યોગ્ય નથી.

Verse 22

उत्पन्ने तत्त्वविज्ञाने प्रारब्धं नैव मुञ्चति । तत्त्वज्ञानोदयादूर्ध्वं प्रारब्धं नैव विद्यते ॥

જ્યારે તત્ત્વજ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે ત્યારે પ્રારબ્ધ (ફળ આપવા આરંભેલું કર્મ) સાચે તો છૂટતું નથી; પરંતુ તત્ત્વજ્ઞાનના ઉદય પછી પ્રારબ્ધનું અસ્તિત્વ જ રહેતું નથી.

Verse 23

देहादीनामसत्त्वात्तु यथा स्वप्नो विबोधतः । कर्म जन्मान्तरीयं यत्प्रारब्धमिति कीर्तितम् ॥

પરંતુ દેહ વગેરે અસત્ હોવાથી—જેમ જાગ્રતિમાં સ્વપ્ન અસત્ થાય છે—અન્ય જન્મનું જે કર્મ ‘પ્રારબ્ધ’ કહેવાય છે, તે પણ તદ્રূপ અસત્ છે.

Verse 24

तत्तु जन्मान्तराभावात्पुंसो नैवास्ति कर्हिचित् । स्वप्नदेहो यथाध्यस्तस्तथैवायं हि देहकः ॥

પરંતુ અન્ય જન્મના અભાવથી મનુષ્ય માટે તે (કથિત પ્રારબ્ધ) ક્યારેય અસ્તિત્વમાં નથી. જેમ સ્વપ્નદેહ અધ્યાસિત હોય છે, તેમ જ આ દેહ પણ અહીં અધ્યાસિત છે.

Verse 28

अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते । देहस्यापि प्रपञ्चत्वात् प्रारब्धावस्थितिः कृतः ॥ अज्ञानजनबोधार्थं प्रारब्धमिति चोच्यते । ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते ॥ ब्रह्मप्रणवसन्धानं नादो ज्य...

જ્યારે અધિષ્ઠાનનું યથાર્થ જ્ઞાન થાય છે, ત્યારે પ્રપંચ શૂન્ય સમાન—અસાર—રૂપે જણાય છે. દેહ પણ પ્રપંચમય હોવાથી પ્રારબ્ધકર્મની અવસ્થિતિ સ્વીકારવામાં આવે છે; અજ્ઞાનમાં જન્મેલા જીવોને બોધ આપવા તેને ‘પ્રારબ્ધ’ કહે છે. પછી કાળના બળથી પ્રારબ્ધ ક્ષય પામે ત્યારે, ઓંકારરૂપ બ્રહ્મમાં સંધાન દ્વારા, જ્યોતિર્મય અને શિવરૂપ નાદ પ્રગટે છે; વાદળો છૂટે ત્યારે સૂર્ય જેમ, તેમ આત્મા સ્વયં પ્રકટ થાય છે.

Verse 29

अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते । देहस्यापि प्रपञ्चत्वात् प्रारब्धावस्थितिः कृतः ॥ अज्ञानजनबोधार्थं प्रारब्धमिति चोच्यते । ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते ॥ ब्रह्मप्रणवसन्धानं नादो ज्य...

અધિષ્ઠાનનું જ્ઞાન થતાં પ્રપંચ બંધનરૂપ સત્ય તરીકે શૂન્ય બને છે. દેહ પણ પ્રપંચ હોવાથી પ્રારબ્ધની ચાલ માનવામાં આવે છે; અજ્ઞાનજનને સમજાવવા માટે તેને ‘પ્રારબ્ધ’ કહેવાય છે. પછી માત્ર કાળના પ્રભાવથી પ્રારબ્ધ ક્ષીણ થાય ત્યારે, ઓંકાર સાથે બ્રહ્મનું સંધાન સાધવાથી જ્યોતિર્મય, શિવમય નાદ ઉદ્ભવે છે; વાદળો દૂર થતાં સૂર્ય જેમ, તેમ આત્મા સ્વયં પ્રગટ થાય છે.

Verse 30

अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते । देहस्यापि प्रपञ्चत्वात् प्रारब्धावस्थितिः कृतः ॥ अज्ञानजनबोधार्थं प्रारब्धमिति चोच्यते । ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते ॥ ब्रह्मप्रणवसन्धानं नादो ज्य...

અધિષ્ઠાનનું જ્ઞાન થતાં પ્રપંચ સ્વતંત્ર સત્ય તરીકે શૂન્ય બની જાય છે. દેહ પણ પ્રપંચ હોવાથી પ્રારબ્ધની સતતતા સ્વીકારાય છે; અજ્ઞાનમાં જન્મેલા માટે ઉપદેશરૂપે તેને ‘પ્રારબ્ધ’ કહેવાય છે. ત્યારબાદ માત્ર કાળથી પ્રારબ્ધ ક્ષય પામે ત્યારે, ઓંકાર સાથે બ્રહ્મને એકરૂપ કરતું ધ્યાન-સંધાન સાધવાથી જ્યોતિર્મય, શિવરૂપ નાદનું સાક્ષાત્કાર થાય છે અને આત્મા સ્વયં પ્રગટ થાય છે—વાદળો વિખેરાય ત્યારે સૂર્ય જેમ.

Verse 31

सिद्धासने स्थितो योगी मुद्रां सन्धाय वैष्णवीम् । शृणुयाद्दक्षिणे कर्णे नादमन्तर्गतं सदा ॥३१॥

સિદ્ધાસનમાં સ્થિત યોગી વૈષ્ણવી મુદ્રા ધારણ કરીને, જમણા કાનમાં સદા અંતરમાં પ્રવેશેલા નાદને શ્રવણ કરે.

Verse 32

अभ्यस्यमानो नादोऽयं बाह्यमावृणुते ध्वनिम् । पक्षाद्विपक्षमखिलं जित्वा तुर्यपदं व्रजेत् ॥३२॥

આ નાદનો અભ્યાસ થતાં તે બાહ્ય ધ્વનિને ઢાંકી દે છે; પંદર દિવસમાં સર્વ વિક્ષેપોને જીતીને યોગી તુર્ય પદને પ્રાપ્ત થાય.

Verse 33

श्रूयते प्रथमाभ्यासे नादो नानाविधो महान् । वर्धमानस्तथाभ्यासे श्रूयते सूक्ष्मसूक्ष्मतः ॥३३॥

પ્રથમ અભ્યાસમાં નાદ મહાન અને અનેક પ્રકારનો સંભળાય છે; અભ્યાસ વધતાં તે વધુ ને વધુ સૂક્ષ્મ રૂપે શ્રવણ થાય છે.

Verse 34

आदौ जलधिमूतभेरीनिर्झरसम्भवः । मध्ये मर्दलशब्दाभो घण्टाकाहलजस्तथा ॥ अन्ते तु किङ्किणीवंशवीणाभ्रमरनिःस्वनः । इति नानाविधा नादाः श्रूयन्ते सूक्ष्मसूक्ष्मतः ॥३४॥

આરંભે (અંતર્નાદ) સમુદ્ર, વાદળ, ભેરી અને ઝરણાંમાંથી ઉદ્ભવતા ધ્વનિ સમાન થાય છે; મધ્યમાં તે મૃદંગના શબ્દ જેવો લાગે છે, તેમજ ઘંટ અને કાહલ (રણશિંગા) જેવા નાદથી પણ પ્રગટે છે. અંતે તો કિંકિણી (પાયલ), વંશી, વીણા અને ભ્રમરનાં ગુંજન સમાન પ્રતિધ્વનિ થાય છે. આ રીતે નાનાવિધ નાદો સૂક્ષ્મથી સૂક્ષ્મતર રૂપે શ્રવણમાં આવે છે.

Verse 35

आदौ जलधिमूतभेरीनिर्झरसम्भवः । मध्ये मर्दलशब्दाभो घण्टाकाहलजस्तथा ॥ अन्ते तु किङ्किणीवंशवीणाभ्रमरनिःस्वनः । इति नानाविधा नादाः श्रूयन्ते सूक्ष्मसूक्ष्मतः ॥३५॥

આરંભે (અંતર્નાદ) સમુદ્ર, વાદળ, ભેરી અને ઝરણાંમાંથી ઉદ્ભવતા ધ્વનિ સમાન થાય છે; મધ્યમાં તે મૃદંગના શબ્દ જેવો જણાય છે, તેમજ ઘંટ અને કાહલ (રણશિંગા) જેવા નાદથી પણ ઉત્પન્ન થાય છે. અંતે તો કિંકિણી (પાયલ), વંશી, વીણા અને ભ્રમરનાં ગુંજન સમાન પ્રતિધ્વનિ થાય છે. આ રીતે વિવિધ નાદો વધુ ને વધુ સૂક્ષ્મ બનીને શ્રવણમાં આવે છે.

Verse 36

महति श्रूयमाणे तु महाभेर्यादिकध्वनौ । तत्र सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं नादमेव परामृशेत् ॥३६॥

જ્યારે મહાભેરી વગેરેનો પ્રબળ ધ્વનિ શ્રવણમાં આવે, ત્યારે ત્યાં મનુષ્યે માત્ર સૂક્ષ્મ અને સૂક્ષ્મતર એવા નાદને જ સ્પર્શી—તેમાં જ ચિત્તને સ્થિર કરવું.

Verse 37

घनम् उत्सृज्य वा सूक्ष्मे सूक्ष्मम् उत्सृज्य वा घने । रममाणम् अपि क्षिप्तं मनो नान्यत्र चालयेत् ॥३७॥

સ્થૂલને ત્યજી સૂક્ષ્મમાં, અથવા સૂક્ષ્મને ત્યજી સ્થૂલમાં પ્રવેશીને પણ, ભટકતું અને ક્યાંક રતિ લેતું મન અન્યત્ર કદી ન ચલાવવું.

Verse 38

यत्र कुत्रापि वा नादे लगति प्रथमं मनः । तत्र तत्र स्थिरीभूत्वा तेन सार्धं विलीयते ॥३८॥

જે જ્યાં, જે કોઈ નાદમાં મન પ્રથમ લગે છે, ત્યાં ત્યાં સ્થિર બની, તે નાદ સાથે જ એકરૂપ થઈ વિલીન થાય છે.

Verse 39

विस्मृत्य सकलं बाह्यं नादे दुग्धाम्बुवन् मनः । एकीभूयाथ सहसा चिदाकाशे विलीयते ॥३९॥

બાહ્ય સર્વને વિસ્મરી, નાદમાં મન દૂધ-જળની જેમ એકરૂપ બની, સહસા ચિદાકાશ—ચેતનાના આકાશમાં વિલીન થાય છે.

Verse 40

उदासीनस्ततो भूत्वा सदाभ्यासेन संयमी । उन्मनीकारकं सद्यो नादमेवावधारयेत्॥४०॥

પછી બાહ્ય વિષયો પ્રત્યે ઉદાસીન બની, સદાભ્યાસથી સંયમી સાધક તત્કાળ ઉન્મની અવસ્થા ઉત્પન્ન કરનાર નાદ પર જ દૃઢ ધ્યાન સ્થિર કરે.

Verse 41

सर्वचिन्तां समुत्सृज्य सर्वचेष्टाविवर्जितः । नादमेवानुसंदध्यान्नादे चित्तं विलीयते॥४१॥

સર્વ ચિંતાનો ત્યાગ કરીને અને સર્વ ચેષ્ટાથી રહિત બની, નાદ પર જ અનુસંધાન કરવું; નાદમાં ચિત્ત લય પામે છે.

Verse 42

मकरन्दं पिबन्भृङ्गो गन्धान्नापेक्षते तथा । नादासक्तं सदा चित्तं विषयं न हि काङ्क्षति॥४२॥

જેમ ભ્રમર મકરંદ પીને અન્ય સુગંધની અપેક્ષા રાખતો નથી, તેમ નાદમાં સદા આસક્ત ચિત્ત વિષયોની કામના કરતું નથી.

Verse 43

बद्धः सुनादगन्धेन सद्यः संत्यक्तचापलः । नादग्रहणतश्चित्तमन्तरङ्गभुजङ्गमः ॥४३॥

સુનાદની સુગંધ (આકર્ષણ)થી બંધાયેલું ચિત્ત તરત જ ચંચળતા ત્યજી દે છે; નાદના ગ્રહણથી મન—અંતરમાં ગતિ કરતો સર્પ સમાન—વશમાં આવે છે.

Verse 44

विस्मृत्य विश्वमेकाग्रः कुत्रचिन्न हि धावति । मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः ॥ नियामनसमर्थोऽयं निनादो निशिताङ्कुशः । नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते ॥ अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायतेऽपि च । ब्र...

વિશ્વને વિસ્મરી એકાગ્ર થયેલું મન ક્યાંય દોડતું નથી—વિષયોના ઉદ્યાનમાં ફરતા મદમત્ત ગજેન્દ્ર સમાન. આ નિનાદ તીક્ષ્ણ અંકુશ સમો, નિયામનમાં સમર્થ છે; નાદ અંતરંગ સારંગને બાંધવા જાળ સમો બને છે; અંતરંગ સમુદ્રને રોકવામાં તે વેલાની જેમ થાય છે; બ્રહ્મ-પ્રણવ સાથે સંલગ્ન નાદ જ્યોતિર્મય સ્વરૂપ ધરાવે છે.

Verse 45

विस्मृत्य विश्वमेकाग्रः कुत्रचिन्न हि धावति । मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः ॥ नियामनसमर्थोऽयं निनादो निशिताङ्कुशः । नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते ॥ अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायतेऽपि च । ब्र...

વિશ્વને વિસ્મરી એકાગ્ર થયેલું મન ક્યાંય દોડતું નથી—વિષયોના ઉદ્યાનમાં ફરતા મદમત્ત ગજેન્દ્ર સમાન. આ નિનાદ તીક્ષ્ણ અંકુશ સમો, નિયામનમાં સમર્થ છે; નાદ અંતરંગ સારંગને બાંધવા જાળ સમો બને છે; અંતરંગ સમુદ્રને રોકવામાં તે વેલાની જેમ થાય છે; બ્રહ્મ-પ્રણવ સાથે સંલગ્ન નાદ જ્યોતિર્મય સ્વરૂપ ધરાવે છે.

Verse 46

विस्मृत्य विश्वमेकाग्रः कुत्रचिन्न हि धावति । मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः ॥ नियामनसमर्थोऽयं निनादो निशिताङ्कुशः । नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते ॥ अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायतेऽपि च । ब्र...

વિશ્વને વિસ્મરી એકાગ્ર થયેલું મન ક્યાંય દોડતું નથી—વિષયોના ઉપવનમાં વિહરતા મદમસ્ત ગજેન્દ્ર સમાન મન. આ નિનાદ નિયંત્રણમાં સમર્થ તીક્ષ્ણ અંકુશ છે; નાદ અંતરંગ હરિણરૂપ મનને બાંધવા જાળ સમાન બને છે. તે અંતરંગ સમુદ્રને રોકવા કિનારા (વેલા) સમાન પણ થાય છે; બ્રહ્મરૂપ પ્રણવ ‘ઓં’ સાથે સંલગ્ન નાદ તેજોમય સ્વરૂપ ધરાવે છે.

Verse 47

मनस्तत्र लयं याति तद्विष्णोः परमं पदम् । तावदाकाशसङ्कल्पो यावच्छब्दः प्रवर्तते ॥

ત્યાં મન લયને પામે છે; એ વિષ્ણુનું પરમ પદ છે. જ્યાં સુધી શબ્દ પ્રવર્તે છે, ત્યાં સુધી ‘આકાશ’ની કલ્પના રહે છે.

Verse 48

निःशब्दं तत्परं ब्रह्म परमात्मा समीर्यते । नादो यावन्मनस्तावन्नादान्तेऽपि मनोन्मनी ॥

તે પરમ બ્રહ્મ, પરમાત્મા, નિઃશબ્દ કહેવાય છે. જેટલો સમય નાદ છે, એટલો સમય મન છે; નાદના અંતે પણ ‘મનોન્મની’—મનાતીત અવસ્થા—રહે છે.

Verse 49

सशब्दश्चाक्षरे क्षीणे निःशब्दं परमं पदम् । सदा नादानुसन्धानात् संक्षीणा वासना भवेत् ॥

જ્યારે શબ્દસહિત અક્ષર (ઓંકાર) ક્ષીણ થઈ જાય છે, ત્યારે નિઃશબ્દ પરમ પદ પ્રગટે છે। સદા નાદનું અનુસંધાન કરવાથી વાસનાઓ (સંસ્કારો) ક્ષીણ થવા લાગે છે॥

Verse 50

निरञ्जने विलीयेते मनोवायू न संशयः । नादकोटिसहस्राणि बिन्दुकोटिशतानि च ॥

નિરઞ્જન (નિર્મળ) બ્રહ્મમાં મન અને પ્રાણવાયુ લીન થઈ જાય છે—એમાં સંશય નથી। તેમજ નાદોના હજારો કરોડ અને બિંદુઓના સૈંકડો કરોડ પણ છે॥

Verse 51

सर्वे तत्र लयं यान्ति ब्रह्मप्रणवनादके । सर्वावस्थाविनिर्मुक्तः सर्वचिन्ताविवर्जितः ॥

ત્યાં સર્વે બ્રહ્મના પ્રણવ-નાદમાં લય પામે છે। સર્વ અવસ્થાઓથી વિનિર્મુક્ત, સર્વ ચિંતાથી વિવર્જિત (ચિંતારહિત) બની જાય છે॥

Verse 52

सशब्दश्चाक्षरे क्षीणे निःशब्दं परमं पदम् । सदा नादानुसन्धानात् संक्षीणा वासना भवेत् ॥ निरञ्जने विलीयेते मनोवायू न संशयः । नादकोटिसहस्राणि बिन्दुकोटिशतानि च ॥ सर्वे तत्र लयं यान्ति ब्रह्मप्रणवनादके । स...

જ્યારે શબ્દસહિત અક્ષર (ઓંકાર) ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે નિઃશબ્દ પરમ પદ પ્રગટે છે. સદા નાદનું અનુસંધાન કરવાથી વાસનાઓ સંપૂર્ણ ક્ષીણ થાય છે. નિરંજન બ્રહ્મમાં મન અને પ્રાણવાયુ લીન થઈ જાય છે—એમાં સંશય નથી. નાદના હજારો કરોડો અને બિંદુના સૈકડો કરોડો—બધાં જ ત્યાં, પ્રણવ-નાદરૂપ બ્રહ્મમાં લય પામે છે. સર્વ અવસ્થાઓથી વિનિર્મુક્ત અને સર્વ ચિંતાથી રહિત યોગી મૃતવત્ સ્થિર રહે છે; તે મુક્ત છે—એમાં શંકા નથી. તે કદી પણ શંખ કે દુન્દુભિના નાદને પણ સાંભળતો નથી.

Verse 53

काष्ठवज्ज्ञायते देह उन्मन्यावस्थया ध्रुवम् । न जानाति स शीतोष्णं न दुःखं न सुखं तथा ॥

ઉન્મની અવસ્થામાં દેહ નિશ્ચયે કાષ્ઠ સમાન જણાય છે. તે શીત-ઉષ્ણને જાણતો નથી, તેમ જ દુઃખ અને સુખને પણ જાણતો નથી.