Rig Veda 4.56.2: Mandala 4, Sukta 56, Mantra 2

Sukta 4.56

Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional)

Devata: Dyāvāpṛthivī

Chandas: Trishtubh (probable; verify)

Samhita Patha (Devanagari)

देवी देवेभिर्यजते यजत्रैरमिनती तस्थतुरुक्षमाणे । ऋतावरी अद्रुहा देवपुत्रे यज्ञस्य नेत्री शुचयद्भिरर्कैः ॥

Transliteration

devī́ devébhiḥ yajaté yajatraír áminatī tasthatur ukṣámāṇe | ṛtā́varī ádruhā deváputre yajñásya netrī́ śucáyadbhir arkáiḥ ||

Translation

દેવીઓ દેવો સાથે—યજનીય યજત્ર દેવો સાથે—અવિનાશી રહી દૃઢ ઊભી છે, વૃદ્ધિ વરસાવતી. ઋતની રક્ષિકા, અદ્રુહા (અકપટી), દેવપુત્રીઓ, શુચિ અર્કો (પવિત્ર સ્તુતિગીતો) દ્વારા યજ્ઞની નેત્રી બની તેને આગળ વધારે છે.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• देवी: the goddess
• देवी: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक) < देव (दिव् ‘दीप्तौ’)

• देवेभिः: with the gods
• देवेभिः: सह/साधन (कर्तृ-सहचर्य) / करण
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक) < दिव् ‘दीप्तौ’

• यजते: worships / performs sacrifice
• यजते: क्रिया
• Type: Verb
• Root: यज् (यजँ) ‘देवपूजासंगतिकरणदान’

• यजत्रैः: with the worshipful (ones)
• यजत्रैः: करण (यजते इत्यस्य साधन/सहचर्य) / विशेषण
• Type: Adjective
• Root: यजत्र (कृदन्त/विशेषण) < यज् + त्र (यजनीय)

• अमिनती: not harming; not diminishing
• अमिनती: कर्तृ (देवी-विशेषण) / क्रियाविशेषण
• Type: Participle
• Root: मन्/मिन् (मिनँ) ‘हिंसायाम्/क्षये’ + अ- (निषेध) → अ-मिनत् ‘अहिंसन्ती/अनपकर्षन्ती’

• तस्थतुः: the two stood / have stood
• तस्थतुः: क्रिया
• Type: Verb
• Root: स्था (ष्ठा) ‘तिष्ठति/अवस्थान’

• उक्षमाणे: while the two are sprinkling/causing to rain; while nourishing
• उक्षमाणे: अधिकरण (यत्र/यस्मिन् अवस्थायाम्) / विशेषण
• Type: Participle
• Root: वक्ष्/उक्ष् (उक्षँ) ‘सिञ्चने/वर्षणे/पोषणे’

• ऋतावरी: the two who are of ṛta (cosmic order); the two righteous ones
• ऋतावरी: कर्तृ
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: ऋतावरी (प्रातिपदिक) < ऋत + वरी (ऋत-सम्बद्धा/ऋतस्य वह्निः)

• अद्रुहा: non-deceitful; not treacherous
• अद्रुहा: कर्तृ (ऋतावरी-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्रुह् ‘द्रोहे’ + अ- (निषेध) → अ-द्रुह्

• देवपुत्रे: the two ‘sons of the gods’ (dual epithet)
• देवपुत्रे: कर्तृ (ऋतावरी/अद्रुहा इत्यस्य अपपद-विशेषण)
• Type: Noun (dual epithet)
• Root: देवपुत्र (समास) = देवस्य पुत्रः

• यज्ञस्य: of the sacrifice
• यज्ञस्य: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक) < यज्

• नेत्री: leader/guide
• नेत्री: कर्तृ (देवी-विशेषण)
• Type: Noun
• Root: नेत्री (कृदन्त-प्रातिपदिक) < नय् ‘नी’ (नयँ) ‘प्रापणे/नेतृत्वे’ + तृ (कर्तरि)

• शुचयद्भिः: with shining/purifying
• शुचयद्भिः: करण (अर्कैः इत्यस्य विशेषण) / सहचर्य
• Type: Participle
• Root: शुच् ‘शोचने/दीप्तौ/शौचे’ → शुचयत् (वर्तमान कृदन्त शतृ) ‘शोचयन्/दीपयन्’

• अर्कैः: with hymns (or rays)
• अर्कैः: करण
• Type: Noun
• Root: अर्क (प्रातिपदिक) ‘स्तुति/ऋक्/किरण’