
Sukta 1.103
Kutsa Āṅgirasa (traditional attribution)
Indra
Triṣṭubh
આ સૂક્ત ઇન્દ્રની સર્વોચ્ચ, દુર સુધી વ્યાપતી શક્તિનું સ્તવન કરે છે, જે પૃથ્વી અને સ્વર્ગ—બન્નેમાં એક જ એકીકૃત ચિહ્નરૂપે કાર્ય કરતી દેખાય છે. ઇન્દ્રના વીર્યમાં શ્રદ્ધા રાખવા માટે તે તેની ઉપકારી શોધો—ગાયો, ઘોડા, વનસ્પતિઓ, જળ અને વનો—અને અવરોધક શત્રુઓ પર મેળવેલા વિજયોનું સ્મરણ કરાવે છે. અંતિમ મંત્રમાં આશીર્વાદનો વિસ્તાર કરીને મિત્ર, વરુણ, અદિતિ, સિંધુ, પૃથ્વી અને દ્યૌને આહ્વાન કરવામાં આવે છે કે ઉપાસકો માટે પ્રાપ્ત વિજયને વધુ મહિમાવંત અને વૃદ્ધિ પામેલો બનાવે.
Mantra 1
तत्त इन्द्रियं परमं पराचैरधारयन्त कवयः पुरेदम् । क्षमेदमन्यद्दिव्यन्यदस्य समी पृच्यते समनेव केतुः ॥
હે ઇન્દ્ર! તારો તે પરમ ઇન્દ્રિય બળ—દૂર સુધી વ્યાપતા ઉચ્ચ સ્થાનોમાંથી—પ્રાચીન કાળથી કવિઓએ ધારણ કર્યું. એક તો આ અહીં પૃથ્વી પર છે, બીજું તે દ્યૌમાં છે; છતાં બંને એક જ સમાગમસ્થાને એક જ કેતુ (ચિહ્ન) સમાન પરસ્પર જોડાય છે.
Mantra 2
स धारयत्पृथिवीं पप्रथच्च वज्रेण हत्वा निरपः ससर्ज । अहन्नहिमभिनद्रौहिणं व्यहन्व्यंसं मघवा शचीभिः ॥
તે પૃથ્વીને દૃઢ રાખે છે અને તેને વિસ્તારે છે; વજ્રથી પ્રહાર કરી તેણે જળોને મુક્ત કર્યા. તેણે અહિ (સર્પ) ને હણ્યો, રૌહિણને ચીરી નાખ્યો, અવરોધક વ્યાંસને પાડી દીધો—મઘવાને પોતાની શચીભિઃ (ચેતન શક્તિઓ) વડે.
Mantra 3
स जातूभर्मा श्रद्दधान ओजः पुरो विभिन्दन्नचरद्वि दासीः । विद्वान्वज्रिन्दस्यवे हेतिमस्यार्यं सहो वर्धया द्युम्नमिन्द्र ॥
જાતજાતનો બળ ધારણ કરનાર તે, પોતાના ઓજમાં શ્રદ્ધા સ્થાપી, પુરોને ભેદતો આગળ વધ્યો અને દાસી (બંધાયેલી) શક્તિઓને મુક્ત કરી. હે વજ્રધારી! જાણકાર બની તેણે દસ્યુનું હથિયાર પાડી દીધું; આર્ય માટે બળ અને તેજસ્વી વિજય વધાર, હે ઇન્દ્ર.
Mantra 4
तदूचुषे मानुषेमा युगानि कीर्तेन्यं मघवा नाम बिभ्रत् । उपप्रयन्दस्युहत्याय वज्री यद्ध सूनुः श्रवसे नाम दधे ॥
આ વાત માનવ પેઢીઓએ યુગો યુગોથી ઉચ્ચારી છે—મઘવાન (ઇન્દ્ર)નું કીર્તનીય નામ ધારણ કરીને. વજ્રધારી દસ્યુ-હત્યાર્થે આગળ વધ્યો, જ્યારે ખરેખર પુત્રે શ્રવસ્ (શ્રવણ-કીર્તિ)ની વૃદ્ધિ માટે પોતાને નામ સ્થાપ્યું.
Mantra 5
तदस्येदं पश्यता भूरि पुष्टं श्रदिन्द्रस्य धत्तन वीर्याय । स गा अविन्दत्सो अविन्ददश्वान्त्स ओषधीः सो अपः स वनानि ॥
તેના આ કાર્યને જુઓ—કેટલો બહુળ પુષ્ટિ-વર્ધન છે! ઇન્દ્રના વીર્ય માટે તેમાં શ્રદ્ધા ધરો. તેણે ગાયો શોધી, તેણે અશ્વો શોધ્યા; તેણે ઔષધિઓ શોધી, તેણે અપઃ (જળ) શોધ્યાં, તેણે વનો શોધ્યાં.
Mantra 6
भूरिकर्मणे वृषभाय वृष्णे सत्यशुष्माय सुनवाम सोमम् । य आदृत्या परिपन्थीव शूरोऽयज्वनो विभजन्नेति वेदः ॥
બહુકર્મા, વૃષભ, બળવાન—સત્યશુષ્મ (સત્ય તેજ/ઉત્સાહ) ધરાવનાર માટે આપણે સોમ પિષીએ. જે સાવધાનીથી, માર્ગોના રક્ષક શૂરવીર સમ, યજ્ઞ ન કરનારાઓને (અયજ્વનોને) અલગ ઓળખે છે અને જાણે છે.
Mantra 7
तदिन्द्र प्रेव वीर्यं चकर्थ यत्ससन्तं वज्रेणाबोधयोऽहिम् । अनु त्वा पत्नीर्हृषितं वयश्च विश्वे देवासो अमदन्ननु त्वा ॥
હે ઇન્દ્ર, આ તો નિશ્ચયે તું કરેલું પરાક્રમ છે—જ્યારે તું વજ્રથી સુતેલા અહિ (સર્પ)ને જગાડ્યો. તારા અનુસરણમાં પત્નીઓ અને હર્ષિત પ્રાણશક્તિઓ ચાલ્યાં; સર્વ દેવો તારા અનુગામી બની આનંદિત થયા.
Mantra 8
शुष्णं पिप्रुं कुयवं वृत्रमिन्द्र यदावधीर्वि पुरः शम्बरस्य । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥
હે ઇન્દ્ર, જ્યારે તું શુષ્ણ, પિપ્રુ, કુયવ અને વૃત્રને વધ્યા, અને શમ્બરના દુર્ગોને ચકનાચૂર કર્યા—તે વિજયશક્તિ અમને વિસ્તારે. મિત્ર-વરুণ, અદિતિ, સિંધુ (પ્રવાહમાન નદી), પૃથ્વી તથા દ્યૌ (આકાશ) અમને મહિમાવંત કરે.
It proclaims Indra’s supreme power as one force working in both heaven and earth, and it asks that his victories bring increase, prosperity, and protection to the worshippers.
These represent the basic supports of life and prosperity; the hymn says Indra ‘finds’ or releases them, meaning he removes obstacles so abundance can return to the world.
The closing prayer broadens the blessing beyond Indra alone, calling on cosmic order (Mitra-Varuṇa), boundless protection (Aditi), the life-giving river (Sindhu), and the two great supports (Earth and Heaven) to strengthen the gained victory.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.