
Sukta 1.102
Kutsa Āṅgirasa (standard attribution for this Indra hymn cluster)
Indra
Triṣṭubh
આ ત્રિષ્ટુભ સ્તુતિમાં ઇન્દ્રને અદ્વિતીય, અનેક સહાયોથી સમર્થ એવા પરાક્રમી રૂપે સ્તવવામાં આવે છે—જે અવરોધો તોડે છે, “પ્રકાશમય ગાયો/ધન” (લ્યુમિનસ હર્ડ્સ) જીતે છે, અને યજમાનને કર્મના દરેક ઉછાળામાં પાર ઉતારે છે. કવિ પ્રેરિત ધી (વિચાર-પ્રજ્ઞા)ને સ્તુતિરૂપે અર્પે છે, ઇન્દ્રની અપ્રતિહત શક્તિને વારંવારના કાર્યોમાં સ્મરે છે, અને અંતે વિજય તથા પૂર્ણતા (વાજ) માટે રક્ષણાત્મક પ્રાર્થના કરે છે—જેને મિત્ર–વરુણ, અદિતિ, સિંધુ, પૃથ્વી અને દ્યૌ (આકાશ)ના આધારથી વિસ્તૃત કરવામાં આવે છે.
Mantra 1
इमां ते धियं प्र भरे महो महीमस्य स्तोत्रे धिषणा यत्त आनजे । तमुत्सवे च प्रसवे च सासहिमिन्द्रं देवासः शवसामदन्ननु ॥
હે મહાન માટે મહાન ઇન્દ્ર, હું તને આ પ્રકાશમય ધી અર્પું છું—જ્યારે સ્તોત્રના કર્મમાં ધિષણા (પ્રેરિત બુદ્ધિ) જોડાય છે. તે વિજયી ઇન્દ્રને, ઉછાળમાં અને આગળ ધકેલતી પ્રેરણામાં, દેવો તેની શક્તિ અનુસાર અનુસરે છે અને આનંદિત થાય છે.
Mantra 2
अस्य श्रवो नद्यः सप्त बिभ्रति द्यावाक्षामा पृथिवी दर्शतं वपुः । अस्मे सूर्याचन्द्रमसाभिचक्षे श्रद्धे कमिन्द्र चरतो वितर्तुरम् ॥
સાત નદીઓ તેની કીર્તિ વહન કરે છે; દ્યાવા-ક્ષમા (આકાશ અને પૃથ્વી) અને વિશાળ પૃથ્વી તેનું દર્શનીય રૂપ ધારણ કરે છે. અમારા માટે સૂર્ય અને ચંદ્રમા નિહાળે છે; હે શ્રદ્ધે, ઇન્દ્ર સાથે કોને પ્રેરિત કરે છે તે બે—જે ચાલે છે અને માર્ગને વિસ્તારે છે?
Mantra 3
तं स्मा रथं मघवन्प्राव सातये जैत्रं यं ते अनुमदाम संगमे । आजा न इन्द्र मनसा पुरुष्टुत त्वायद्भ्यो मघवञ्छर्म यच्छ नः ॥
હે મઘવન્ (ઉદાર દાતા), તે વિજયી રથને અમારી જીત માટે આગળ દોર; એ જૈત્ર રથમાં અમે સંગામના ઘર્ષણમાં તારી પાસે આનંદ કરીએ છીએ. હે ઇન્દ્ર, મનના સંકલ્પથી અમારી પાસે આવ; હે બહુ-સ્તુત, તારી તરફ વળેલા અમને શર્મ (આશ્રય/રક્ષા) આપ.
Mantra 4
वयं जयेम त्वया युजा वृतमस्माकमंशमुदवा भरेभरे । अस्मभ्यमिन्द्र वरिवः सुगं कृधि प्र शत्रूणां मघवन्वृष्ण्या रुज ॥
અમે તારી સાથે યુજ (સાથી) બની વૃત્ર (અવરોધક બંધન)ને જીતીએ; દરેક ભાર-વહનમાં અમારી યોગ્ય અંશને ઊંચો કર. હે ઇન્દ્ર, અમારા માટે વિશાળ અને સુખદ માર્ગ રચ; હે મઘવન, તારી વೃಷણ્યા (વીર્યમય પ્રભુશક્તિ)થી શત્રુઓને ચકનાચૂર કર.
Mantra 5
नाना हि त्वा हवमाना जना इमे धनानां धर्तरवसा विपन्यवः । अस्माकं स्मा रथमा तिष्ठ सातये जैत्रं हीन्द्र निभृतं मनस्तव ॥
હે ધનધારક (સમૃદ્ધિના ધારક) ઇન્દ્ર, અનેક લોકો તને બોલાવે છે—સ્તુતિભર્યા વચનથી અને તારી સહાયની આશાથી. તો પણ, જીત માટે અમારા રથ પર ચઢ; એ જૈત્ર રથ પર—કારણ કે, હે ઇન્દ્ર, તારો મનસ (સંકલ્પ) અડગ રીતે સ્થિર છે.
Mantra 6
गोजिता बाहू अमितक्रतुः सिमः कर्मन्कर्मञ्छतमूतिः खजंकरः । अकल्प इन्द्रः प्रतिमानमोजसाथा जना वि ह्वयन्ते सिषासवः ॥
જેનાં બાહુઓ ગોજિત—પ્રકાશમય ગાયો/ધેનુઓના વિજેતા—છે; જેમનો સંકલ્પ અમિત છે. કર્મે કર્મે તેઓ શતમૂતિ—સો સહાયવાળા, બહુરૂપ સહાયક—અને ખજંકર—કઠિન ગાંઠો તોડનાર—છે. ઇન્દ્ર અકલ્પ—અનુપમ—છે; ઓજસથી પ્રતિમાન, ધોરણ સમાન. તેથી વિજય ઇચ્છતા મનુષ્યો વિવિધ રીતે તેમને પોકારે છે.
Mantra 7
उत्ते शतान्मघवन्नुच्च भूयस उत्सहस्राद्रिरिचे कृष्टिषु श्रवः । अमात्रं त्वा धिषणा तित्विषे मह्यधा वृत्राणि जिघ्नसे पुरंदर ॥
હે મઘવન્, તારો યશ સૈંકડાઓથી ઊંચો, વધુથી પણ ઊંચો; હજારોને વટાવી પ્રજાઓમાં છલકાય છે. અમાત્ર—અપરિમિત—તને ધિષણા (પ્રેરિત બુદ્ધિ) મહિમા માટે પ્રજ્વલિત કરે છે; ત્યાર પછી, હે પુરંદર, તું વૃત્રોને સંહાર કરે છે.
Mantra 8
त्रिविष्टिधातु प्रतिमानमोजसस्तिस्रो भूमीर्नृपते त्रीणि रोचना । अतीदं विश्वं भुवनं ववक्षिथाशत्रुरिन्द्र जनुषा सनादसि ॥
હે નૃપતે, ત્રિવિષ્ટિધાતુ—ત્રિગુણ આસનવાળો ધારક—, ઓજસથી પ્રતિમાન; તું ત્રણે ભૂમિઓ અને ત્રણે રોચનાઓ (પ્રકાશમય લોક)ને ધારણ કરે છે. તું આ સમગ્ર ભવન—જગતના સર્વ ભવ—ને વટાવી ગયો છે; હે ઇન્દ્ર, જન્મથી અને સનાતનથી તું શત્રુવિહિન છે.
Mantra 9
त्वां देवेषु प्रथमं हवामहे त्वं बभूथ पृतनासु सासहिः । सेमं नः कारुमुपमन्युमुद्भिदमिन्द्रः कृणोतु प्रसवे रथं पुरः ॥
દેવોમાં સૌપ્રથમ અમે તને આહ્વાન કરીએ છીએ; તું યુદ્ધોમાં વિજયી, સંઘર્ષ-જીતનાર બન્યો છે. ઇન્દ્ર અમારા માટે આ ગાયક (કારુ)ને ક્રોધનો ભેદક, અવરોધનો ચીરનાર બનાવે; અને પ્રેરણાના પ્રસવમાં અમારા રથને આગળ સ્થાપે.
Mantra 10
त्वं जिगेथ न धना रुरोधिथार्भेष्वाजा मघवन्महत्सु च । त्वामुग्रमवसे सं शिशीमस्यथा न इन्द्र हवनेषु चोदय ॥
તું વિજયી થયો છે; અને અમારી સંપત્તિની સમૃદ્ધિને તું અટકાવતો નથી—નાના યુદ્ધોમાં પણ, અને મહાન યુદ્ધોમાં પણ, હે મઘવન્. રક્ષણ માટે અમે તને—ઉગ્ર શક્તિને—તીક્ષ્ણ કરી તૈયાર કરીએ છીએ; તેથી, હે ઇન્દ્ર, અમારા આહ્વાનોમાં અમને આગળ ધપાવ.
Mantra 11
विश्वाहेन्द्रो अधिवक्ता नो अस्त्वपरिह्वृताः सनुयाम वाजम् । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥
સર્વકાળે ઇન્દ્ર અમારા માટે અધિવક્તા અને રક્ષક બને, જેથી અપ્રમાદિત રહી અમે બળની સમૃદ્ધિ (વાજ) જીતીએ. અને મિત્ર તથા વરુણ અમને વિસ્તારે; અદિતિ, પ્રવાહની સિંધુ, પૃથ્વી અને દ્યૌ (આકાશ) પણ અમને પોષે.
It asks Indra for victorious strength (vāja), protection from being misled or harmed, and the power to break obstacles and secure abundance (symbolized by cows/wealth/light).
These are Vedic images for removing hard constraints and releasing prosperity and light. Indra ‘wins cows’ by opening what is blocked—whether wealth, rain, or clarity—and ‘breaks knots’ by defeating forces that bind progress.
The hymn closes by widening the blessing: after invoking Indra’s decisive protection, it asks the sustaining powers of order, vastness, flow, and the cosmic parents (Earth and Heaven) to nurture and enlarge the worshipper’s success.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.