Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 40, Shloka 44
प्रयाणवर्णनम्
Departure from Ayodhya; Civic Lament and the Chariot’s Urgency
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।।।
tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tam anudhāvatīm |
krośantīṃ rāma rāmēti hā sīte lakṣmaṇēti ca ||
rāmalakṣmaṇasītārthaṃ sravantīṃ vāri netrajam |
asakṛt praikṣata tadā nṛtyantīm iva mātaram ||
એ રીતે રડતી કૌસલ્યા તે રથ પાછળ દોડી રહી હતી; “રામ! રામ!” એમ પોકારતી, “હાય સીતા! લક્ષ્મણ!” એમ પણ ચીસો પાડતી. રામ-લક્ષ્મણ-સીતા માટે આંખોમાંથી અશ્રુધારા વહાવતી, વ્યાકુળતામાં નૃત્ય કરતી હોય તેમ ડગમગતી માતાને રામે વારંવાર પાછું ફરીને જોયા.
While Kausalya was weeping and running after the chariot, crying O 'Rama, O Sita, O Lakshmana, shedding tears for them, Rama repeatedly glanced at her who wastwisting and bending as if in a dancing pose.
FAQs
Dharma is shown as relational responsibility: even while following satya (truth/pledge) and duty, Rāma remains emotionally accountable—he repeatedly looks back, acknowledging his mother’s suffering.
Kauśalyā runs behind the departing chariot, calling out to Rāma, Sītā, and Lakṣmaṇa; Rāma keeps glancing back at her.
Dayā (tender compassion) and filial sensitivity (mātuḥ-śuśrūṣā-bhāva), even amid unavoidable separation.