Adhyaya 316
Chapter Arc: Yudhishthira arrives at the forest lake and beholds a dreadful sight: Arjuna’s bow and arrows scattered, and his brothers—Arjuna, Bhima, Nakula, Sahadeva—lying fallen and motionless, as if life has fled them. → Grief-stricken, he searches for signs of wounds and finds none—no weapon-strikes, no footprints—only an uncanny stillness, convincing him that some vast, unseen being has struck them down. A disembodied Yaksha voice asserts dominion over the water and demands that Yudhishthira answer questions before drinking. → The Yaksha unleashes a cascade of riddling questions—about the self, fate, friendship, livelihood, refuge, and the essence of dharma—and Yudhishthira answers with steady clarity, refusing temptation and speaking of compassion, restraint of mind, and the enduring bond of the good. → Pleased, the Yaksha reveals his identity and power, admits he has felled the brothers, and—moved by Yudhishthira’s truthfulness and dharmic insight—grants boons that lead toward the restoration of the fallen brothers and the safeguarding of the Pandavas’ forest-journey. → The Yaksha’s final condition and the precise choice Yudhishthira must make (whom to revive and why) hangs over the scene, testing dharma against affection and strategy.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल ४५३६ “लोक हैं।) हू... “+(>9) #:६.# #25-१ त्रयोदशाधिकत्रिशततमो< ध्याय: यक्ष और युधिष्ठिरका प्रश्नोत्तर तथा युधिष्ठिरके उत्तरसे संतुष्ट हुए यक्षका चारों हल जीवित होनेका वरदान ना वैशग्पायन उवाच स ददर्श हतान् भ्रातूँललोकपालानिव च्युतान् | चुगान्ते समनुप्राप्ते शक्रप्रतिमगौरवान्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! युधिष्छिरने इन्द्रके समान गौरवशाली अपने भाइयोंको सरोवरके तटपर निर्जीवकी भाँति पड़े हुए देखा; मानो प्रलय-कालमें सम्पूर्ण लोकपाल अपने लोकोससे भ्रष्ट होकर गिर गये हों
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! યુધિષ્ઠિરે સરોવરનાં કિનારે પોતાના ભાઈઓને હત થયેલા જોયા—જાણે યુગાંત સમયે લોકપાલો પોતાના સ્થાનથી ચ્યૂત થઈ પડ્યા હોય. ઇન્દ્રસમાન ગૌરવવાળા તે વીરો હવે નિશ્ચેષ્ટ પડ્યા હતા।
Verse 2
विनिकीर्णभनुर्बाणं दृष्टवा निहतमर्जुनम् । भीमसेनं यमौ चैव निर्विचेष्टान् गतायुष:,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे--
છૂટા પડેલા ધનુષ-બાણ વચ્ચે અર્જુનને હત હાલતમાં જોઈ, તેમજ ભીમસેન અને બંને યમજોને પણ પ્રાણહીન અને નિશ્ચેષ્ટ જોઈ, મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે લાંબો કરુણ વિલાપ કર્યો।
Verse 3
स दीर्घमुष्णं नि:श्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुत: । तान् दृष्टवा पतितान् भ्रातृन् सर्वाश्विन्तासमन्वितः,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे--
શોકના અશ્રુઓથી ભીંજાઈ, લાંબો ઉષ્મ શ્વાસ ખેંચીને, પડેલા ભાઈઓને જોઈ અને અનેક આશંકાઓથી ઘેરાઈ, મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે લાંબો વિલાપ કર્યો।
Verse 4
ननु त्वया महाबाहो प्रतिज्ञातं वृकोदर,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- महात्मनि महाबाहो कुरूणां कीर्तिविर्धने । वे बोले--“महाबाहु वृकोदर! तुमने यह प्रतिज्ञा की थी कि "मैं युद्धमें अपनी गदासे दुर्योधनकी दोनों जाँघें तोड़ डालूँगा। महाबाहो! तुम कुरुकुलकी कीर्ति बढ़ानेवाले थे। तुम्हारा हृदय विशाल था। वीर! आज तुम्हारे गिर जानेसे मेरे लिये वह सब कुछ व्यर्थ हो गया
વૈશંપાયન બોલ્યા— “મહાબાહુ વૃકોદર! શું તું એ દૃઢ પ્રતિજ્ઞા કરી ન હતી?” એમ કહી મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે લાંબા સમય સુધી વિલાપ કર્યો. ભાઈઓને ધરાશાયી જોઈ અને વીરની પ્રતિજ્ઞાઓ નિષ્ફળ થઈ ગઈ એમ માની તે શોક અને ચિંતાથી વ્યાકુળ થયો; ત્યારે તેના વચનો ધર્મ, પ્રતિજ્ઞા અને કુલકીર્તિના ભાર તરફ વળ્યા.
Verse 5
सुयोधनस्य भेत्स्यामि गदया सक्थिनी रणे | व्यर्थ तदद्य मे सर्व त्वयि वीर निपातिते,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे--
“રણમાં મારી ગદાથી હું સુયોધનનાં બંને જાંઘ તોડી નાખીશ”—આ મારી પ્રતિજ્ઞા હતી; પરંતુ હે વીર, આજે તું પડી ગયો તેથી તે સર્વથા વ્યર્થ થઈ ગઈ. એમ કહી મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર શોકથી અભિભૂત થઈ લાંબા સમય સુધી વિલાપ કરવા લાગ્યા—જાણે ધર્મની આશા તૂટી ગઈ હોય અને અધર્મ જ જીત્યો હોય.
Verse 6
मनुष्यसम्भवा वाचो विधर्मिण्य: प्रतिश्रुता:,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे--
“માનવીય દુર્બળતામાંથી જન્મેલી વાતો—ધર્મથી ભટકેલી પ્રતિજ્ઞાઓ—કેવી રીતે ફળ આપશે?” આ આપત્તિ જોઈ મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર શોકથી દગ્ધ થઈ લાંબા સમય સુધી વિલાપ કરતા રહ્યા.
Verse 7
देवाश्वापि यदावोचन् सूतके त्वां धनंजय,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- “धनंजय! जब तुम्हारा जन्म हुआ था, उस समय देवताओंने भी कहा था कि “कुन्ती! तुम्हारा यह पुत्र सहस्रनेत्रधारी इन्द्रसे किसी बातमें कम न होगा।' उत्तर पारियात्र पर्वतपर सब प्राणियोंने तुम्हारे विषयमें यही कहा था कि “ये अर्जुन शीघ्र ही पाण्डवोंकी खोयी हुई राजलक्ष्मीको पुनः लौटा लायेंगे। युद्धमें कोई भी इनपर विजय पानेवाला न होगा और ये भी किसीको परास्त किये बिना न रहेंगे”
વૈશંપાયન બોલ્યા— “ધનંજય! તારા જન્મસંસ્કાર સમયે દેવતાઓએ પણ તારા વિષે જે કહ્યું હતું,” તે સ્મરીને મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર લાંબા સમય સુધી વિલાપ કરતા રહ્યા. જન્મકાળની તે દિવ્ય વાણી યાદ આવતાં તેમનો શોક વધુ વધ્યો—વિધિ પર વિશ્વાસ અને સામેની હાનિ વચ્ચે મન સંઘર્ષ કરવા લાગ્યું.
Verse 8
सहस्राक्षादनवर: कुन्ति पुत्रस्तवेति वै । उत्तरे पारियात्रे च जगुर्भूतानि सर्वश:,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- “धनंजय! जब तुम्हारा जन्म हुआ था, उस समय देवताओंने भी कहा था कि “कुन्ती! तुम्हारा यह पुत्र सहस्रनेत्रधारी इन्द्रसे किसी बातमें कम न होगा।' उत्तर पारियात्र पर्वतपर सब प्राणियोंने तुम्हारे विषयमें यही कहा था कि “ये अर्जुन शीघ्र ही पाण्डवोंकी खोयी हुई राजलक्ष्मीको पुनः लौटा लायेंगे। युद्धमें कोई भी इनपर विजय पानेवाला न होगा और ये भी किसीको परास्त किये बिना न रहेंगे”
“કુંતી! તારો આ પુત્ર સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્રથી કોઈ રીતે ઓછો નથી”—એમ કહેવાયું; અને ઉત્તર પારિયાત્ર પ્રદેશમાં પણ સર્વ પ્રાણીઓએ સર્વત્ર એ જ ઘોષણા કરી. સર્વના તે ઘોષને સ્મરી મહાબાહુ ધર્મપુત્ર શોકનો ભાર સહન કરતા રહ્યા.
Verse 9
धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- “धनंजय! जब तुम्हारा जन्म हुआ था, उस समय देवताओंने भी कहा था कि “कुन्ती! तुम्हारा यह पुत्र सहस्रनेत्रधारी इन्द्रसे किसी बातमें कम न होगा।' उत्तर पारियात्र पर्वतपर सब प्राणियोंने तुम्हारे विषयमें यही कहा था कि “ये अर्जुन शीघ्र ही पाण्डवोंकी खोयी हुई राजलक्ष्मीको पुनः लौटा लायेंगे। युद्धमें कोई भी इनपर विजय पानेवाला न होगा और ये भी किसीको परास्त किये बिना न रहेंगे”
વૈશંપાયન બોલ્યા— મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર લાંબા સમય સુધી વિલાપ કરવા લાગ્યા. અર્જુનને મૃતપ્રાય પડી ગયેલો, તેના ધનુષ્ય-બાણો ચારે તરફ વિખરાયેલા, અને ભીમસેન તેમજ નકુલ-સહદેવ પણ પ્રાણહીન, નિશ્ચેષ્ટ પડેલા જોઈ યુધિષ્ઠિરે ગરમ-ગરમ લાંબા શ્વાસ લીધા; શોકના આંસુ આંખોમાંથી ઊભરીને તેમને ભીંજવી રહ્યા હતા. પોતાના સર્વ ભાઈઓને આ રીતે ધરાશાયી થયેલા જોઈ મહાબાહુ ધર્મપુત્ર ગાઢ ચિંતામાં ડૂબી ગયા અને લાંબા સમય સુધી વિલાપ કરતા રહ્યા— “ધનંજય! તારા જન્મ સમયે દેવતાઓએ પણ કહ્યું હતું— ‘કુંતી! તારો આ પુત્ર સહસ્રનેત્રધારી ઇન્દ્રથી કોઈ બાબતમાં ઓછો નહીં હોય.’ અને ઉત્તર પારિયાત્ર પર્વત પર સર્વ પ્રાણીઓએ તારા વિષે એમ જ કહ્યું હતું— ‘આ અર્જુન જલદી પાંડવોની ખોવાયેલી રાજલક્ષ્મી પાછી લાવશે. યુદ્ધમાં કોઈ તેને જીતી શકશે નહીં, અને તે પણ કોઈને પરાજિત કર્યા વિના નહીં રહે.’”
Verse 10
सो<यं मृत्युवशं यात: कथं जिष्णुर्महाबल: । अयं ममाशां संहत्य शेते भूमौ धनंजय:,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे--
વૈશંપાયન બોલ્યા— “આ મહાબલી જિષ્ણુ (અર્જુન) મૃત્યુના વશમાં કેવી રીતે ગયો? આ ધનંજય તો જાણે મારી આશાને જ ચકનાચૂર કરીને ભૂમિ પર પડ્યો છે।” આ જોઈ મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર શોકથી દગ્ધ હૃદયે લાંબા સમય સુધી વિલાપ કરવા લાગ્યા.
Verse 11
रणे प्रमत्तौ वीरौ च सदा शत्रुनिबर्हणी,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- “कुन्तीके ये दोनों महाबली पुत्र भीमसेन और अर्जुन--जो किसी भी अस्त्रसे प्रतिहत न होनेवाले, समरांगणमें उन्मत्त होकर लड़नेवाले तथा सदैव शत्रुओंका संहार करनेवाले वीर थे, वे आज सहसा शत्रुके अधीन कैसे हो गये?
વૈશંપાયન બોલ્યા— રણમાં ઉન્મત્ત થઈ લડનારા અને સદા શત્રુનાશ કરનારા તે બે વીરને આ રીતે પડેલા જોઈ મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર લાંબા સમય સુધી વિલાપ કરવા લાગ્યા— “કુંતીના આ બે મહાબલી પુત્ર—ભીમસેન અને ધનંજય—જે કોઈ પણ અસ્ત્રથી પ્રતિહત ન થનારા, સમરમાં ઉન્મત્ત થઈ લડનારા અને સદા શત્રુઓનો સંહાર કરનારા હતા, તેઓ આજે અચાનક શત્રુના વશમાં કેવી રીતે થઈ ગયા?”
Verse 12
कथं रिपुवशं यातौ कुन्तीपुत्रौ महाबलौ । यौ सर्वास्त्राप्रतिहती भीमसेनधनंजयौ,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- “कुन्तीके ये दोनों महाबली पुत्र भीमसेन और अर्जुन--जो किसी भी अस्त्रसे प्रतिहत न होनेवाले, समरांगणमें उन्मत्त होकर लड़नेवाले तथा सदैव शत्रुओंका संहार करनेवाले वीर थे, वे आज सहसा शत्रुके अधीन कैसे हो गये?
વૈશંપાયન બોલ્યા— “કુંતીના મહાબલી પુત્ર—ભીમસેન અને ધનંજય—જે કોઈ પણ અસ્ત્રથી પ્રતિહત ન થનારા છે, તેઓ શત્રુના વશમાં કેવી રીતે ગયા?” ભાઈઓને ભૂમિ પર પડેલા જોઈ મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર શોકથી વ્યાકુલ થઈ લાંબા સમય સુધી વિલાપ કરવા લાગ્યા.
Verse 13
अश्मसारमयं नून॑ हृदयं मम दुर्हदः । यमौ यदेतौ दृष्टवाद्य पतितौ नावदीर्यते,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- “मुझ दुष्टका हृदय निश्चय ही पत्थर और लोहेका बना हुआ है, जो कि आज इन दोनों भाई नकुल और सहदेवको धरतीपर पड़ा देख विदीर्ण नहीं हो जाता है
વૈશંપાયન બોલ્યા— “નિશ્ચયે મારું—દુર્હૃદયનું—હૃદય પથ્થર અને લોખંડનું છે; આજે આ બંને યમજ ભાઈઓને ભૂમિ પર પડેલા જોઈને પણ તે ફાટી નથી જતું!” એમ કહી મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર શોકથી વ્યાકુલ થઈ, આત્મનિંદા કરતા, લાંબા સમય સુધી વિલાપ કરવા લાગ્યા.
Verse 14
शास्त्रज्ञा देशकालज्ञास्तपोयुक्ता: क्रियान्विता: । अकृत्वा सदृशं कर्म कि शेध्वं पुरुषर्षभा:,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- 'पुरुषसिंह बन्धुओ! तुमलोग शास्त्रोंके विद्वान देशकालको समझनेवाले, तपस्वी और कर्मठ वीर थे। अपने योग्य पराक्रम किये बिना ही तुमलोग (प्राणहीन हो) कैसे सो रहे हो?
વૈશંપાયન બોલ્યા— “હે પુરુષર્ષભો! તમે શાસ્ત્રજ્ઞ, દેશ-કાળને ઓળખનારા, તપમાં યુક્ત અને કર્મમાં દૃઢ હતા. તમારા બળને યોગ્ય એવા કર્મ કર્યા વિના તમે આ રીતે કેમ પડ્યા છો?” ભાઈઓને નિર્જીવ અને ધરાશાયી જોઈ મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર શોકથી વ્યાકુળ થયો; ગરમ-ગરમ લાંબા નિશ્વાસ લેતો, આંસુભીના નેત્રો સાથે તે લાંબા સમય સુધી વિલાપ કરતો રહ્યો।
Verse 15
अविक्षतशरीराश्षाप्यप्रमृष्टशरासना: । असंज्ञा भुवि संगम्य कि शेध्वमपराजिता:,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- “तुम्हारे शरीरोंमें कोई घाव नहीं है, तुमने धनुष-बाणका स्पर्शतक नहीं किया है तथा तुम किसीसे परास्त होनेवाले नहीं हो; ऐसी दशामें इस पृथ्वीपर संज्ञाशून्य होकर क्यों पड़े हो?”
વૈશંપાયન બોલ્યા— “તમારા શરીરો અખંડ છે; ધનુષ-બાણને તમે સ્પર્શ પણ કર્યો નથી; અને તમે પરાજિત થનારા નથી. તો પછી આ ધરતી પર સંજ્ઞાશૂન્ય થઈ કેમ પડ્યા છો?” ઘાવના ચિહ્ન વિના ભાઈઓને આ રીતે પડેલા જોઈ મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર ચિંતા અને શોકથી વ્યાકુળ થઈ લાંબા સમય સુધી વિલાપ કરતો રહ્યો।
Verse 16
सानूनिवाद्रे: संसुप्तान् दृष्टवा भ्रातृून् महामति: । सुखं प्रसुप्तान् प्रस्विन्न: खिन्न: कष्टां दशां गत:,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- परम बुद्धिमान् युधिष्ठिर धरतीपर पड़े हुए पर्वत-शिखरोंके समान अपने भाइयोंको इस प्रकार सुखकी नींद सोते देखकर बहुत दुःखी हुए। उनके सारे अंगोंमें पसीना निकल आया और वे अत्यन्त कष्टप्रद अवस्थामें पहुँच गये
વૈશંપાયન બોલ્યા— ધરતી પર પર્વતશિખરો સમા પડેલા ભાઈઓને, જાણે સુખની નિદ્રામાં લીન હોય તેમ જોઈ મહામતિ યુધિષ્ઠિરનું હૃદય તૂટી પડ્યું. ભયંકર સત્ય સમજાતાં જ તેના સર્વ અંગોમાં પરસેવો છૂટી ગયો; તે અત્યંત ક્લેશદાયક સ્થિતિમાં પહોંચી ગયો. શોક અને ચિંતા વચ્ચે ડૂબેલો મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર લાંબા સમય સુધી વિલાપ કરતો રહ્યો।
Verse 17
एवमेवेदमित्युक्त्वा धर्मात्मा स नरेश्वर: । शोकसागरमध्यस्थो दध्यौ कारणमाकुल:,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- “यह ऐसी ही होनहार है”, ऐसा कहकर धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर शोकसागरमें मग्न तथा व्याकुल होकर भाइयोंकी मृत्युके कारणपर विचार करने लगे
વૈશંપાયન બોલ્યા— “હા, એવું જ થવાનું હતું—આ જ છે,” એમ કહી ધર્માત્મા નરેશ યુધિષ્ઠિર શોકસાગરના મધ્યમાં ઊભા હોય તેમ વ્યાકુળ થઈ કારણ પર વિચાર કરવા લાગ્યા. પછી મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર લાંબા સમય સુધી વિલાપ કરતો રહ્યો, જાણે આ આપત્તિના ગુપ્ત ધર્મકારણને શોધતો હોય।
Verse 18
इतिकर्तव्यतां चेति देशकालविभागवित् | नाभिपेदे महाबाहुश्चिन्तयानो महामति:,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- वे यह भी सोचने लगे कि “अब क्या करना चाहिये?” महाबुद्धिमान् महाबाहु युधिष्छिर देश और कालके तत्त्वको पृथकृ-पृथक् जाननेवाले थे; तो भी बहुत सोचने-विचारनेपर भी वे किसी निश्चयपर नहीं पहुँच सके
વૈશંપાયન બોલ્યા— “હવે શું કરવું?” એમ વિચારતા, દેશ-કાળના વિભાગને સારી રીતે જાણનારા મહાબુદ્ધિમાન મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર પણ ઘણું વિચાર્યા છતાં કોઈ નિશ્ચય પર પહોંચી શક્યા નહીં. શોકથી આક્રાંત થઈ તે લાંબા સમય સુધી વિલાપ કરતો રહ્યો।
Verse 19
विप्रणष्टां श्रियं चैषामाहर्ता पुनरज्जसा । नास्य जेता रणे कश्चिदजेता नैष कस्यचित्,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- अथ संस्तभ्य धर्मात्मा तदा55त्मानं तपोयुतः । एवं विलप्य बहुथा धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: तत्पश्चात् धर्मात्मा और तपस्वी धर्मपुत्र युधिष्ठिर अपने मनको स्थिर करके बहुत विलाप करनेके पश्चात् अपनी बुद्धिद्वारा यह विचार करने लगे--“इन वीरोंको किसने मार गिराया है? इनके शरीरोंमें अस्त्र-शस्त्रोंके आघातका कोई चिह्न नहीं है और न इस स्थानपर किसी दूसरेके पैरोंका निशान ही है। मैं समझता हूँ, अवश्य वह कोई भारी भूत है, जिसने मेरे भाइयोंको मारा है
વૈશંપાયન બોલ્યા—“એ તેમની નષ્ટ થયેલી શ્રીને ફરી ઝડપથી પાછી લાવનાર છે. યુદ્ધમાં તેને કોઈ જીતનાર નથી; અને તે પણ કોઈથી જીતાતો નથી.” પોતાના ભાઈઓને ધરાશાયી પડેલા જોઈ મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે લાંબા સમય સુધી વિલાપ કર્યો. ત્યારબાદ ધર્માત્મા, તપસ્વી યુધિષ્ઠિરે બહુ વિલાપ કરીને મનને સ્થિર કર્યું અને બુદ્ધિથી વિચારવા લાગ્યા.
Verse 20
बुद्धया विचिन्तयामास वीरा: केन निपातिता:,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- तत्पश्चात् धर्मात्मा और तपस्वी धर्मपुत्र युधिष्ठिर अपने मनको स्थिर करके बहुत विलाप करनेके पश्चात् अपनी बुद्धिद्वारा यह विचार करने लगे--“इन वीरोंको किसने मार गिराया है? इनके शरीरोंमें अस्त्र-शस्त्रोंके आघातका कोई चिह्न नहीं है और न इस स्थानपर किसी दूसरेके पैरोंका निशान ही है। मैं समझता हूँ, अवश्य वह कोई भारी भूत है, जिसने मेरे भाइयोंको मारा है
ત્યારે મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે લાંબો વિલાપ કર્યા પછી સ્થિર બુદ્ધિથી વિચાર્યું—“આ વીરોને કોણે પાડી દીધા?”
Verse 21
नैषां शस्त्रप्रहारो5स्ति पद नेहास्ति कस्यचित् । भूतं महदिदं मन्ये भ्रातरो येन मे हता:,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- तत्पश्चात् धर्मात्मा और तपस्वी धर्मपुत्र युधिष्ठिर अपने मनको स्थिर करके बहुत विलाप करनेके पश्चात् अपनी बुद्धिद्वारा यह विचार करने लगे--“इन वीरोंको किसने मार गिराया है? इनके शरीरोंमें अस्त्र-शस्त्रोंके आघातका कोई चिह्न नहीं है और न इस स्थानपर किसी दूसरेके पैरोंका निशान ही है। मैं समझता हूँ, अवश्य वह कोई भारी भूत है, जिसने मेरे भाइयोंको मारा है
“એમના શરીરો પર શસ્ત્રપ્રહારનું કોઈ નિશાન નથી; અને અહીં કોઈના પગલાંનાં ચિહ્ન પણ નથી. મને લાગે છે કે કોઈ મહાભૂતસત્તાએ જ મારા ભાઈઓને માર્યા છે.” એમ કહી મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે લાંબા સમય સુધી વિલાપ કર્યો.
Verse 22
एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम् | स्यात् तु दुर्योधनेनेदमुपांशुविहितं कृतम्,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- “इस विषयमें मैं चित्तको एकाग्र करके फिर सोचूँगा अथवा पानी पीकर इस रहस्यको समझनेकी चेष्टा करूँगा। सम्भव है, दुर्योधनने चुपके-चुपके कोई षड्यन्त्र किया हो
“હું ચિત્તને એકાગ્ર કરીને વિચાર કરીશ; અથવા પાણી પીીને આ રહસ્ય સમજવાનો પ્રયત્ન કરીશ. શક્ય છે કે દુર્યોધને આ કામ ગુપ્ત રીતે કરાવ્યું હોય.” એમ કહી મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે લાંબા સમય સુધી વિલાપ કર્યો.
Verse 23
गान्धारराजरचितं सतत जिद्दाबुद्धिना । यस्य कार्यमकार्य वा सममेव भवत्युत,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- “अथवा जिसकी बुद्धिमें सदा कुटिलता ही निवास करती है, उस गान्धारराज शकुनिकी भी यह करतूत हो सकती है। जिसके लिये कर्तव्य और अकर्तव्य दोनों बराबर हैं, उस अजितात्मा पापी शकुनिपर कौन वीर पुरुष विश्वास कर सकता है? अथवा गुप्तरूपसे नियुक्त किये हुए पुरुषोंद्वारा दुरात्मा दुर्योधनने ही यह हिंसात्मक प्रयोग किया होगा”
“અથવા આ ગાંધારરાજ શકુનિની રચના હોય—જેની બુદ્ધિ સદા વાંકડી રહે છે, અને જેના માટે કર્તવ્ય તથા અકર્તવ્ય બંને સમાન છે.” એમ કહી મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે લાંબા સમય સુધી વિલાપ કર્યો.
Verse 24
कस्तस्य विश्वसेद् वीरो दुष्कृतेरकृतात्मन: । अथवा पुरुषैर्गूढै: प्रयोगो5यं दुरात्मन:,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- “अथवा जिसकी बुद्धिमें सदा कुटिलता ही निवास करती है, उस गान्धारराज शकुनिकी भी यह करतूत हो सकती है। जिसके लिये कर्तव्य और अकर्तव्य दोनों बराबर हैं, उस अजितात्मा पापी शकुनिपर कौन वीर पुरुष विश्वास कर सकता है? अथवा गुप्तरूपसे नियुक्त किये हुए पुरुषोंद्वारा दुरात्मा दुर्योधनने ही यह हिंसात्मक प्रयोग किया होगा”
વૈશંપાયન બોલ્યા— “જે દુષ્કર્મોમાં રત છે અને આત્મસંયમ વિનાનો છે, એવા માણસ પર કયો વીર વિશ્વાસ રાખે? અથવા કોઈ દુષ્ટચિત્તના પ્રેરણાથી ગુપ્ત પુરુષો દ્વારા આ હિંસક યુક્તિ અજમાવવામાં આવી હશે.” પોતાના ભાઈઓને નિર્જીવ પડી ગયેલા જોઈ મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર શોકમાં ડૂબી ગયા અને લાંબો સમય વિલાપ કરતા રહ્યા—વિશ્વાસઘાતની આશંકા સાથે તેમણે ધર્મ-અધર્મ જેને સમાન થઈ ગયા છે એવા લોકોની નૈતિક અવ્યવસ્થાની નિંદા કરી.
Verse 25
भवेदिति महाबुद्धिर्बहुधा तदचिन्तयत् | तस्यासीन्न विषेणेदमुदकं दूषितं यथा,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- इस प्रकार परम बुद्धिमान् युधिष्ठिर भाँति-भाँतिकी चिन्ता करने लगे। (परीक्षा करनेपर) उन्हें इस बातका निश्चय हो गया था कि इस सरोवरके जलमें जहर नहीं मिलाया गया है
વૈશંપાયન બોલ્યા— મહાબુદ્ધિમાન યુધિષ્ઠિરે આ વિષય પર અનેક રીતે વિચાર કર્યો—“આ કેવી રીતે બન્યું?” તપાસ કર્યા પછી તેમને ખાતરી થઈ કે અહીંનું પાણી વિષથી દૂષિત નથી. છતાં પોતાના ભાઈઓને પડી ગયેલા જોઈ મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર શોકથી વ્યાકુળ થઈ લાંબો સમય વિલાપ કરતા રહ્યા—આ આપત્તિમાં કારણ સમજવા અને વિવેક જાળવવા પ્રયત્ન કરતા.
Verse 26
मृतानामपि चैतेषां विकृतं नैव जायते । मुखवर्णा: प्रसन्ना मे ५ 40025 %8 [,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- “क्योंकि मर जानेपर भी मेरे इन भाइयोंके शरीरमें कोई विकृति नहीं उत्पन्न हुई है। अब भी मेरे भाइयोंके मुखकी कान्ति प्रसन्न है।। इस तरह वे सोच-विचारमें ही डूबे रहे
વૈશંપાયન બોલ્યા— યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “મરી ગયા પછી પણ મારા આ ભાઈઓમાં કોઈ વિકૃતિ ઉત્પન્ન થઈ નથી. તેમના મુખનો વર્ણ મને હજી પણ પ્રસન્ન દેખાય છે.” આ જોઈ તેઓ વધુ શોકાકુલ થઈ ચિંતામાં ડૂબી રહ્યા.
Verse 27
एकैकशश्लोघबलानिमान् पुरुषसत्तमान् | को<न्य: प्रतिसमासेत कालान्तकयमादृते,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- “मेरे इन पुरुषरत्न भाइयोंमेंसे प्रत्येकके शरीरमें बलका अगाध सिन्धु लहराता था। आयु पूर्ण होनेपर सबका अन्त कर देनेवाले यमराजके सिवा दूसरा कौन इनसे भिड़ सकता था?”
વૈશંપાયન બોલ્યા— યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “મારા આ શ્રેષ્ઠ પુરુષભાઈઓમાંના દરેકનું બળ પ્રશંસનીય હતું; કાળના અંતક યમરાજ સિવાય બીજો કોણ એમનો સામનો કરી શકતો?” ભાઈઓને પડેલા જોઈ મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર શોકથી દગ્ધ થઈ લાંબો સમય વિલાપ કરતા રહ્યા.
Verse 28
एतेन व्यवसायेन तत् तोयं व्यवगाढवान् | गाहमानश्न तत् तोयमन्तरिक्षात् स शुश्रुवे,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- इस प्रकार निश्चय करके युधिष्ठिर जलमें उतरे। पानीमें प्रवेश करते ही उनके कानोंमें आकाशवाणी सुनायी दी
વૈશંપાયન બોલ્યા— એવો નિશ્ચય કરીને યુધિષ્ઠિર તે પાણીમાં ઉતર્યા. પાણીમાં આગળ વધતાં જ તેમણે આકાશવાણી સાંભળી. ભાઈઓને પડેલા જોઈ મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર શોકથી લાંબો સમય વિલાપ કરતા રહ્યા—તોય કર્તવ્યવશ કારણ જાણવા આગળ વધ્યા.
Verse 29
यक्ष उवाच अहं बक: शैवलमत्स्यभक्षो नीता मया प्रेतवशं तवानुजा: । त्वं पज्चमो भविता राजपुत्र नचेत् प्रश्नान् पछतो व्याकरोषि,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- यक्ष बोला--राजकुमार! मैं सेवार और मछली खानेवाला बगुला हूँ। मैंने ही तुम्हारे छोटे भाइयोंको यमलोक भेजा है; अतः मेरे पूछनेपर यदि तुम मेरे प्रश्नोंका उत्तर न दोगे, तो तुम भी यमलोकके पाँचवें अतिथि होओगे
યક્ષ બોલ્યો—“હું શેવાળ અને માછલી ખાવાવાળો બગલો છું. મેં જ તારા નાના ભાઈઓને મૃત્યુના વશમાં કર્યા છે. હે રાજપુત્ર! જો મારા પૂછેલા પ્રશ્નોના ઉત્તર ન આપેશ, તો તું પણ પાંચમો બની યમલોકનો અતિથિ થશ.” અર્જુન નિર્જીવ પડ્યો હતો; તેના ધનુષ્ય-બાણ ચારે તરફ વિખરાયેલા હતા. ભીમસેન, નકુલ અને સહદેવ પણ પ્રાણહીન, નિશ્ચેષ્ટ થઈ ધરતી પર પડ્યા હતા. આ દૃશ્ય જોઈ મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે તપતા લાંબા શ્વાસ લીધા; શોકના આંસુ આંખોમાંથી ઊભરાઈ તેને ભીંજવતા હતા. પોતાના સર્વ ભાઈઓને આમ પડેલા જોઈ તે ગાઢ ચિંતામાં ડૂબી લાંબો વિલાપ કરતો રહ્યો. ત્યારે યક્ષ ફરી બોલ્યો—“રાજપુત્ર! હું શેવાળ-માછલી પર જીવતો બગલો છું; મેં જ તારા અનુજોને યમલોક પહોંચાડ્યા છે. તેથી પૂછ્યા પછી ઉત્તર ન આપેશ તો તું પણ મૃત્યુલોકનો પાંચમો અતિથિ બનશે.”
Verse 30
मा तात साहसं कार्षीमम पूर्वपरिग्रह: । प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय तत: पिब हरस्व च,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- तात! जल पीनेका साहस न करना। इसपर मेरा पहलेसे ही अधिकार हो गया है। कुन्तीकुमार! मेरे प्रश्नोंका उत्तर दो और तब जल पीओ और ले भी जाओ
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“બાળક! ઉતાવળનું સાહસ ન કર. આ જળ પર મારો પહેલેથી અધિકાર છે. હે કુંતીપુત્ર! પહેલાં મારા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપ; પછી જળ પી—અને લઈ પણ જા.” અર્જુન મરેલો પડ્યો હતો; તેના ધનુષ્ય-બાણ વિખરાયેલા હતા. ભીમસેન, નકુલ અને સહદેવ પણ પ્રાણહીન, નિશ્ચેષ્ટ પડ્યા હતા. આ જોઈ મહાબાહુ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે તપતા ભારે શ્વાસ લીધા; શોકના આંસુ આંખોમાંથી ઊભરાઈ તેને ભીંજવતા હતા. ભાઈઓને આમ પડેલા જોઈ તે ગાઢ ચિંતામાં ડૂબી લાંબો વિલાપ કરતો રહ્યો.
Verse 31
युधिछिर उवाच रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक् । पृच्छामि को भवान् देवो नैतच्छकुनिना कृतम्,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- युधिष्ठिर बोले--मैं पूछता हूँ, तुम रुद्रों, वसुओं अथवा मरुद्गणोंमेंसे कौन-से प्रधान देवता हो? बताओ। यह काम किसी पक्षीका किया हुआ नहीं हो सकता?
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—“હું પૂછું છું—તમે રુદ્રોમાં મુખ્ય છો કે વસુઓમાં, કે મરુતગણોમાં? કહો, તમે કયા દેવ છો? આ કામ કોઈ સામાન્ય પક્ષીનું હોઈ શકે નહીં.”
Verse 32
हिमवान् पारियात्रश्न विन्ध्यो मलय एव च । चत्वार: पर्वता: केन पातिता भूरितेजस:,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- मेरे महातेजस्वी भाई हिमवान, पारियात्र, विन्ध्य तथा मलय--इन चारों पर्वतोंके समान हैं। इन्हें किसने मार गिराया है?
હિમવાન, પારિયાત્ર, વિંધ્ય અને મલય—આ ચાર મહાપર્વતો સમાન મારા મહાતેજસ્વી ભાઈઓને કોણે પાડી દીધા?
Verse 33
अतीव ते महत् कर्म कृतं च बलिनां वर । यान् न देवा न गन्धर्वा नासुराश्च न राक्षसा:,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे--
હે બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ! તું અતિ મહાન કાર્ય કર્યું છે—જે ન દેવો કરી શકે, ન ગંધર્વો, ન અસુરો અને ન રાક્ષસો.
Verse 34
विषहेरन् महायुद्धे कृतं ते तन्महादभुतम् । न ते जानामि यत् कार्य नाभिजानामि काड्क्षितम्
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— મહાયુદ્ધમાં તમે જે સહન કર્યું, તે ખરેખર મહા અદ્ભુત છે. પરંતુ તમારું કાર્ય શું છે તે હું જાણતો નથી; અને તમે શું ઇચ્છો છો તે પણ હું સમજી શકતો નથી.
Verse 35
बलवानोंमें श्रेष्ठ वीर! तुमने यह अत्यन्त महान् कर्म किया है। बड़े-बड़े युद्धोंमें जिन वीरों-(के प्रभाव)-को देवता, गन्धर्व, असुर तथा राक्षस भी नहीं सह सकते थे, उन्हें गिराकर तुमने परम अद्भुत पराक्रम किया है। तुम्हारा कार्य क्या है? यह मैं नहीं जानता। तुम क्या चाहते हो? इसका भी मुझे पता नहीं है ।। कौतूहलं महज्जातं साध्वसं चागतं मम । येनास्म्युद्विग्नहरदय: समुत्पन्नशिरोज्वर:,पृच्छामि भगवंस्तस्मात् को भवानिह तिष्ठति । तुम्हारे विषयमें मुझे महान् कौतूहल हो गया है। तुमसे मुझे कुछ भय भी लगने लगा है, जिससे मेरा हृदय उद्विग्न हो उठा है और सिरमें संताप होने लगा है। अतः भगवन! मैं विनयपूर्वक पूछता हूँ, तुम यहाँ कौन विराज रहे हो?
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— હે બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ વીરો! તમે અત્યંત મહાન કાર્ય કર્યું છે. મહાયુદ્ધોમાં એવા યોદ્ધાઓ હતા જેમનો પ્રભાવ દેવતા, ગંધર્વ, અસુર અને રાક્ષસ પણ સહન કરી શકતા ન હતા—તેમને પાડી તમે પરમ અદ્ભુત પરાક્રમ દર્શાવ્યો છે. પરંતુ તમારું કાર્ય શું છે તે હું જાણતો નથી; અને તમે શું ઇચ્છો છો તે પણ મને ખબર નથી. મારા મનમાં મહાન કૌતૂહલ ઊભું થયું છે અને થોડો ભય પણ આવ્યો છે; તેથી મારું હૃદય વ્યાકુળ છે અને માથામાં જ્વર ચઢ્યું હોય તેમ લાગે છે. તેથી, હે ભગવન, હું વિનયપૂર્વક પૂછું છું—અહીં ઊભા રહેનાર તમે કોણ છો?
Verse 36
यक्ष उवाच यक्षो5हमस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचर:
યક્ષે કહ્યું— હું યક્ષ છું; તારો કલ્યાણ થાઓ. હું ન તો પક્ષી છું, ન જળચર પ્રાણી છું.
Verse 37
वैशग्पायन उवाच ततस्तामशिवां श्र॒ुत्वा वाचं स परुषाक्षराम्
વૈશંપાયને કહ્યું— ત્યારે તેણે અશિવ, કઠોર અક્ષરવાળી તે વાણી સાંભળી (પછી પ્રતિભાવ આપ્યો).
Verse 38
यक्षस्य ब्रुवतो राजन्नुपक्रम्प तदा स्थित: । विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छुयम्
વૈશંપાયને કહ્યું— હે રાજન! યક્ષ બોલતો હતો ત્યારે તે આગળ વધીને તેની નજીક ઊભો રહ્યો. તેણે તે યક્ષને જોયો—વિચિત્ર અને ભયંકર આંખોવાળો, મહાકાય, અને તાડવૃક્ષ જેટલો ઊંચો.
Verse 39
ज्वलनार्कप्रतीकाशमधृष्यं पर्वतोपमम् । वृक्षमाश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभ:
વૈશંપાયન બોલ્યા—ભરતશ્રેષ્ઠે તેને વૃક્ષનો આશ્રય લઈને ઊભેલો જોયો—અગ્નિ અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, દુર્ધર્ષ અને પર્વત સમાન ઊંચો.
Verse 40
मेघगम्भीरनादेन तर्जयन्तं महास्वनम् | वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! तत्पश्चात् उस समय इस प्रकार बोलनेवाले उस यक्षकी वह अमंगलमयी और कठोर वाणी सुनकर भरतश्रेष्ठ राजा युधिष्ठिर उसके पास जाकर खड़े हो गये। उन्होंने देखा, एक विकट नेत्रोंवाला विशालकाय यक्ष वृक्षके ऊपर बैठा है। वह बड़ा ही दुर्धर्ष, ताड़के समान लंबा, अग्नि और सूर्यके समान तेजस्वी तथा पर्वतके समान ऊँचा है। वही अपनी मेघके समान गम्भीर नादयुक्त वाणीसे उन्हें फटकार रहा है। उसकी आवाज बहुत ऊँची है ।। यक्ष उवाच इमे ते भ्रातरो राजन् वार्यमाणा मयासकृत्,यक्षने कहा--राजन्! तुम्हारे इन भाइयोंको मैंने बार-बार रोका था; फिर भी ये बलपूर्वक जल ले जाना चाहते थे; इसीसे मैंने इन्हें मार डाला। महाराज युधिष्छिर! यदि तुम्हें अपने प्राण बचानेकी इच्छा हो, तो वहाँ जल नहीं पीना चाहिये। पार्थ! तुम पानी पीनेका साहस न करना, यह पहलेसे ही मेरे अधिकारकी वस्तु है। कुन्तीनन्दन! पहले मेरे प्रश्नोंका उत्तर दो, उसके बाद जल पीओ और ले भी जाओ
મેઘ જેવી ગંભીર ગર્જનાથી ધમકાવતો તે યક્ષ મહાસ્વરે બોલ્યો. ભરતશ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિરે તેની પાસે જઈને જોયું—વિકટ નેત્રોવાળો વિશાળકાય યક્ષ વૃક્ષના શિખરે બેઠો છે; તાડ સમાન ઊંચો, અગ્નિ અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને પર્વત સમાન ઉન્નત. તે મેઘગંભીર વાણીથી તેમને ઠપકો આપતો હતો. યક્ષ બોલ્યો—“રાજન! તમારા આ ભાઈઓને મેં વારંવાર રોક્યા; છતાં તેઓ બળપૂર્વક પાણી લેવા ઇચ્છતા હતા; તેથી મેં તેમને પાડી દીધા. યુધિષ્ઠિર! પ્રાણ બચાવવા ઇચ્છો તો આ પાણી ન પીવું. પાર્થ! સાહસ ન કરશો—આ પાણી પહેલેથી જ મારા અધિકારમાં છે. કુંતીનંદન! પહેલાં મારા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો; પછી પાણી પીવો અને લઈ પણ જાઓ.”
Verse 41
बलात् तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै मृदिता मया | न पेयमुदकं राजन् प्राणानिह परीप्सता,यक्षने कहा--राजन्! तुम्हारे इन भाइयोंको मैंने बार-बार रोका था; फिर भी ये बलपूर्वक जल ले जाना चाहते थे; इसीसे मैंने इन्हें मार डाला। महाराज युधिष्छिर! यदि तुम्हें अपने प्राण बचानेकी इच्छा हो, तो वहाँ जल नहीं पीना चाहिये। पार्थ! तुम पानी पीनेका साहस न करना, यह पहलेसे ही मेरे अधिकारकी वस्तु है। कुन्तीनन्दन! पहले मेरे प्रश्नोंका उत्तर दो, उसके बाद जल पीओ और ले भी जाओ
યક્ષ બોલ્યો—“તેઓ બળપૂર્વક પાણી લેવા ઇચ્છતા હતા; તેથી મેં તેમને પાડી દીધા. રાજન! અહીં પ્રાણ બચાવવા ઇચ્છો તો આ પાણી ન પીવું. કુંતીપુત્ર! પહેલાં મારા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો; પછી પાણી પીવો અને લઈ પણ જાઓ।”
Verse 42
पार्थ मा साहसं कार्षीमम पूर्वपरिग्रह: । प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च,यक्षने कहा--राजन्! तुम्हारे इन भाइयोंको मैंने बार-बार रोका था; फिर भी ये बलपूर्वक जल ले जाना चाहते थे; इसीसे मैंने इन्हें मार डाला। महाराज युधिष्छिर! यदि तुम्हें अपने प्राण बचानेकी इच्छा हो, तो वहाँ जल नहीं पीना चाहिये। पार्थ! तुम पानी पीनेका साहस न करना, यह पहलेसे ही मेरे अधिकारकी वस्तु है। कुन्तीनन्दन! पहले मेरे प्रश्नोंका उत्तर दो, उसके बाद जल पीओ और ले भी जाओ
યક્ષ બોલ્યો—“પાર્થ! સાહસ ન કરશો; આ પાણી પહેલેથી જ મારા અધિકારમાં છે. કુંતીપુત્ર! પહેલાં મારા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો; પછી પાણી પીવો અને લઈ પણ જાઓ।”
Verse 43
युधिछिर उवाच न चाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम् । काम॑ नैतत् प्रशंसन्ति सन््तो हि पुरुषा: सदा,युधिष्ठिरने कहा--यक्ष! मैं तुम्हारे अधिकारकी वस्तुको नहीं ले जाना चाहता। मैं स्वयं ही अपनी बड़ाई करूँ; इस बातकी सत्पुरुष कभी प्रशंसा नहीं करते। मैं अपनी बुद्धिके अनुसार तुम्हारे प्रश्नोंका उत्तर दूँगा, तुम मुझसे प्रश्न करो
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—“હે યક્ષ! જે વસ્તુ તમારા પૂર્વ અધિકારમાં છે, તેને હું લેવા ઇચ્છતો નથી. સજ્જનો સદા આત્મપ્રશંસાને માન આપતા નથી. હું મારી બુદ્ધિ મુજબ તમારા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપીશ—જે પૂછવું હોય તે પૂછો.”
Verse 44
यदात्मना स्वमात्मान प्रशंसे पुरुषर्षभ । यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान् प्रतिवक्ष्यामि पूच्छ माम्,युधिष्ठिरने कहा--यक्ष! मैं तुम्हारे अधिकारकी वस्तुको नहीं ले जाना चाहता। मैं स्वयं ही अपनी बड़ाई करूँ; इस बातकी सत्पुरुष कभी प्रशंसा नहीं करते। मैं अपनी बुद्धिके अनुसार तुम्हारे प्रश्नोंका उत्तर दूँगा, तुम मुझसे प्रश्न करो
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! જે મનુષ્ય પોતે જ પોતાની પ્રશંસા કરે, એવી પ્રશંસા સદ્ગુણીઓ સ્વીકારતા નથી. તેમ છતાં મારી સમજ મુજબ હું તારા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપીશ; મને પૂછ.
Verse 45
यक्ष उवाच कि स्विदादित्यमुन्नयति के च तस्याभितकश्नचरा: । कश्नैनमस्तं नयति कम्मेंश्ष प्रतेतिष्ठति,यक्षने पूछा--सूर्यको कौन ऊपर उठाता (उदित करता) है? उसके चारों ओर कौन चलते हैं? उसे अस्त कौन करता है? और वह किसमें प्रतिष्ठित है?
યક્ષે પૂછ્યું—સૂર્યને કોણ ઉપર ઉઠાવે છે (ઉદિત કરે છે)? તેની આસપાસ કોણ ફરતા રહે છે? તેને અસ્ત કોણ કરે છે? અને તે અંતે કામાં પ્રતિષ્ઠિત છે?
Verse 46
युधिछिर उवाच ब्रह्मादित्यमुन्नयति देवास्तस्याभितकश्चरा: । धर्मश्षास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति,युधिष्ठिर बोले--ब्रह्म सूर्यको ऊपर उठाता (उदित करता) है, देवता उसके चारों ओर चलते हैं, धर्म उसे अस्त करता है और वह सत्यमें प्रतिष्ठित है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—બ્રહ્મા સૂર્યને ઉપર ઉઠાવે છે (ઉદિત કરે છે); દેવતાઓ તેની આસપાસ વિચરે છે. ધર્મ તેને અસ્ત કરે છે, અને તે સત્યમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 47
यक्ष उवाच केनस्विच्छोत्रियो भवति केनस्विद् विन्दते महत् । केनस्विद् द्वितीयवान् भवति राजन् केन च बुद्धिमान्,यक्षने पूछा--राजन्! मनुष्य श्रोत्रिय किससे होता है? महत्पदको किसके द्वारा प्राप्त करता है? वह किसके द्वारा द्वितीयवान् होता है? और किससे बुद्धिमान होता है?
યક્ષે પૂછ્યું—હે રાજન! મનુષ્ય શ્રોત્રિય કિસથી બને છે? મહત્ત્વ કિસથી પ્રાપ્ત કરે છે? કિસથી તે દ્વિતીયવાન્ (વિશ્વસનીય સહાયક/સાથીવાળો) બને છે? અને કિસથી બુદ્ધિમાન બને છે?
Verse 48
युधिछिर उवाच श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् | धृत्या द्वितीयवान् भवति बुद्धिमान् वृद्धसेवया,युधिष्ठिर बोले--वेदाध्ययनके द्वारा मनुष्य श्रोत्रिय होता है, तपसे महत्पद प्राप्त करता है, धर्यसे द्वितीयवान् (दूसरे साथीसे युक्त) होता है और वृद्ध पुरुषोंकी सेवासे बुद्धिमान् होता है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—શ્રુતિ (વેદાધ્યયન) દ્વારા મનુષ્ય શ્રોત્રિય બને છે; તપસ્યા દ્વારા મહત્ત્વ પ્રાપ્ત કરે છે. ધૈર્ય દ્વારા તે દ્વિતીયવાન્ (સહાયક/સાથીવાળો) બને છે; અને વૃદ્ધોની સેવા દ્વારા બુદ્ધિમાન બને છે.
Verse 49
यक्ष उवाच कि ब्राह्मणानां देवत्वं कश्न धर्म: सतामिव । कश्चैषां मानुषो भाव: किमेषामसतामिव,यक्षने पूछा--्राह्मणोंमें देवत्व क्या है? उनमें सत्पुरुषोंका-सा धर्म क्या है? उनका मनुष्यभाव क्या है? और उनमें असत्पुरुषोंका-सा आचरण क्या है?
યક્ષે પૂછ્યું—બ્રાહ્મણોમાં દેવત્વ શું છે? તેમનો સજ્જનો જેવો ધર્મ કયો છે? તેમનો માનવીય ભાવ કયો છે? અને તેમનો દુર્જનો જેવો આચાર કયો છે?
Verse 50
युधिछिर उवाच स्वाध्याय एपषां देवत्वं तप एषां सतामिव । मरणं मानुषो भाव: परिवादोडसतामिव,युधिष्ठिर बोले--वेदोंका स्वाध्याय ही ब्राह्मणोंमें देवत्व है, तप सत्पुरुषोंका-सा धर्म है, मरना मनुष्य-भाव है और निन्दा करना असत्पुरुषोंका-सा आचरण है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—વેદનો સ્વાધ્યાય જ બ્રાહ્મણોમાં દેવત્વ છે; તપ તેમનો સજ્જનો જેવો ધર્મ છે; મરણ માનવીય ભાવ છે; અને પરનિંદા કરવી દુર્જનો જેવો આચાર છે.
Verse 51
यक्ष उवाच कि क्षत्रियाणां देवत्वं कश्न धर्म: सतामिव । कश्नैषां मानुषो भाव: किमेषामसतामिव,यक्षने पूछा-.क्षत्रियोंमें देवत्व क्या है? उनमें सत्पुरुषोंका-सा धर्म क्या है? उनका मनुष्यभाव क्या है? और उनमें असत्पुरुषोंका-सा आचरण क्या है?
યક્ષે પૂછ્યું—ક્ષત્રિયોમાં દેવત્વ શું છે? તેમનો સજ્જનો જેવો ધર્મ કયો છે? તેમનો માનવીય ભાવ કયો છે? અને તેમનો દુર્જનો જેવો આચાર કયો છે?
Verse 52
युधिछिर उवाच इष्वस्त्रमेषां देवत्वं यज्ञ एषां सतामिव । भयं वै मानुषो भाव: परित्यागोडसतामिव,युधिष्ठिर बोले--बाण विद्या क्षत्रियोंका देवत्व है, यज्ञ उनका सत्पुरुषोंका-सा धर्म है, भय मानवीय भाव है और शरणमें आये हुए दु:खियोंका परित्याग कर देना उनमें असत्पुरुषोंका-सा आचरण है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ધનુર્વિદ્યા અને શસ્ત્રપ્રવીણતા ક્ષત્રિયોમાં દેવત્વ છે; યજ્ઞ તેમનો સજ્જનો જેવો ધર્મ છે; ભય માનવીય ભાવ છે; પરંતુ શરણમાં આવેલા દુઃખિતનો ત્યાગ કરવો દુર્જનો જેવો આચાર છે.
Verse 53
यक्ष उवाच किमेकं यज्ञियं साम किमेकं यज्ञियं यजु: । का चैषां वृणुते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते,यक्षने पूछा--कौन एक वस्तु यज्ञिय साम है? कौन एक (यज्ञसम्बन्धी) यज्ञिय यजु है? कौन एक वस्तु यज्ञका वरण करती है? और किस एकका यज्ञ अतिक्रमण नहीं करता?
યક્ષે પૂછ્યું—એકમાત્ર યજ્ઞિય સામ શું છે? એકમાત્ર યજ્ઞિય યજુઃ શું છે? એમાંથી કઈ એક વસ્તુ યજ્ઞને વરે (સ્વીકારે) છે? અને કઈ એકને યજ્ઞ કદી અતિક્રમતો નથી?
Verse 54
युधिछिर उवाच प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजु: । ऋगेका वृणुते यज्ञ तां यज्ञो नातिवर्तते,युधिष्ठिर बोले--प्राण ही यज्ञिय साम है, मन ही यज्ञसम्बन्धी यजु है, एकमात्र ऋचा ही यज्ञका वरण करती है और उसीका यज्ञ अतिक्रमण नहीं करता
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— પ્રાણ જ યજ્ઞયોગ્ય સામ છે, મન જ યજ્ઞયોગ્ય યજુઃ છે. એકમાત્ર ઋક્ જ યજ્ઞને વરે છે, અને યજ્ઞ તે (ઋક્)ની મર્યાદા લંઘતો નથી.
Verse 55
यक्ष उवाच किंस्विदावपतां श्रेष्ठ किंस्विन्निवपतां वरम् | किंस्वित् प्रतिष्ठमानानां किंस्वित् प्रसवतां वरम्
યક્ષે કહ્યું— ખેડનારાઓ માટે શું શ્રેષ્ઠ છે? બીજ વાવનારાઓ માટે શું ઉત્તમ છે? પ્રતિષ્ઠામાં સ્થિર થવા ઇચ્છનારાઓ માટે શ્રેષ્ઠ આધાર શું છે? અને સંતાન ઉત્પન્ન કરનારાઓ માટે શું શ્રેષ્ઠ છે?
Verse 56
यक्षने पूछा--खेती करनेवालोंके लिये कौन-सी वस्तु श्रेष्ठ है? बिखेरने (बोने) वालोंके लिये क्या श्रेष्ठ है? प्रतिष्ठाप्राप्त धनियोंके लिये कौन-सी वस्तु श्रेष्ठ है? तथा संतानोत्पादन करनेवालोंके लिये क्या श्रेष्ठ है? ।। युधिछिर उवाच वर्षमावपतां श्रेष्ठ बीज॑ निवपतां वरम् | गाव: प्रतिष्ठमानानां पुत्र: प्रसवतां वर:,महात्मनि महाबाहो कुरूणां कीर्तिविर्धने । वे बोले--“महाबाहु वृकोदर! तुमने यह प्रतिज्ञा की थी कि "मैं युद्धमें अपनी गदासे दुर्योधनकी दोनों जाँघें तोड़ डालूँगा। महाबाहो! तुम कुरुकुलकी कीर्ति बढ़ानेवाले थे। तुम्हारा हृदय विशाल था। वीर! आज तुम्हारे गिर जानेसे मेरे लिये वह सब कुछ व्यर्थ हो गया युधिष्ठिर बोले--खेती करनेवालोंके लिये वर्षा श्रेष्ठ है। बिखेरने (बोने) वालोंके लिये बीज श्रेष्ठ है। प्रतिष्ठाप्राप्त धनियोंके लिये गौ (का पालन-पोषण और संग्रह) श्रेष्ठ है और संतानोत्पादन करनेवालोंके लिये पुत्र श्रेष्ठ है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— ખેડનારાઓ માટે વરસાદ શ્રેષ્ઠ છે; બીજ વાવનારાઓ માટે બીજ ઉત્તમ છે. પ્રતિષ્ઠામાં સ્થિર ધનવાન માટે ગાયો શ્રેષ્ઠ આધાર છે; અને સંતાન ઇચ્છનાર માટે પુત્ર શ્રેષ્ઠ છે.
Verse 57
यक्ष उवाच इन्द्रियार्थाननु भवन् बुद्धिमाँलल्लोकपूजित: । सम्मत: सर्वभूतानामुच्छवसन् को न जीवति,यक्षने पूछा--ऐसा कौन पुरुष है, जो बुद्धिमान, लोकमें सम्मानित और सब प्राणियोंका माननीय होकर एवं इन्द्रियोंक विषयोंको अनुभव करते तथा श्वास लेते हुए भी वास्तवमें जीवित नहीं है?
યક્ષે કહ્યું— ઇન્દ્રિયવિષયોનો અનુભવ કરતો, બુદ્ધિમાન, લોકમાં પૂજિત, સર્વ ભૂતોને માન્ય, અને શ્વાસ લેતો હોવા છતાં સાચે જીવતો નથી— એવો પુરુષ કોણ?
Verse 58
युधिछिर उवाच देवतातिथिभृत्यानां पितृणामात्मनश्न यः । न निर्वपति पज्चानामुच्छवसन् न स जीवति
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— દેવતાઓ, અતિથિઓ, ભૃત્યો/આશ્રિતો, પિતૃઓ અને પોતાને— આ પાંચને જે દેવું ભાગ છે તે અર્પણ ન કરનાર, શ્વાસ લેતો હોવા છતાં સાચે જીવતો નથી.
Verse 59
युधिष्ठिरने कहा--जो देवता, अतिथि, भरणीय कुटुम्बीजन, पितर और आत्मा--इन पाँचोंका पोषण नहीं करता, वह श्वास लेनेपर भी जीवित नहीं है ।। यक्ष उवाच किंस्विद् गुरुतरं भूमे: किंस्विदुच्चतरं च खात् । किंस्विच्छीघ्रतरं वायो: किंस्विद् बहुतरं तृणात्,यक्षने पूछा--पृथ्वीसे भी भारी क्या है? आकाशसे भी ऊँचा क्या है? वायुसे भी तेज चलनेवाला क्या है? और तिनकोंसे भी अधिक (असंख्य) क्या है?
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જે દેવતાઓ, અતિથિ, પોષણયોગ્ય કુટુંબજનો, પિતૃઓ અને પોતાની આત્મા—આ પાંચનું પોષણ કરતો નથી, તે શ્વાસ લેતો હોવા છતાં જીવતો નથી. યક્ષે પૂછ્યું—પૃથ્વી કરતાં પણ ભારે શું છે? આકાશ કરતાં પણ ઊંચું શું છે? પવન કરતાં પણ ઝડપી શું છે? અને તૃણ કરતાં પણ વધુ અસંખ્ય શું છે?
Verse 60
युधिछ्िर उवाच माता गुरुतरा भूमे: खातू् पितोच्चतरस्तथा । मन: शीघ्रतरं वाताच्चिन्ता बहुतरी तृणात्,युधिष्ठिर बोले--माताका गौरव पृथ्वीसे भी अधिक है। पिता आकाशसे भी ऊँचा है। मन वायुसे भी तेज चलनेवाला है और चिन्ता तिनकोंसे भी अधिक असंख्य एवं अनन्त है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—માતા પૃથ્વી કરતાં પણ વધુ ગુરુતર છે; પિતા આકાશ કરતાં પણ ઊંચા છે. મન પવન કરતાં પણ વધુ ઝડપી છે, અને ચિંતા તૃણ કરતાં પણ વધુ અસંખ્ય છે.
Verse 61
यक्ष उवाच किंस्वित् सुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चोपति | कस्यस्विद्धृदयं नास्ति किंस्विद् वेगेन वर्धते,यक्षने पूछा--कौन सोनेपर भी आँखें नहीं मूँदता? उत्पन्न होकर भी कौन चेष्टा नहीं करता? किसमें हृदय नहीं है? और कौन वेगसे बढ़ता है
યક્ષે પૂછ્યું—કયું સૂતું હોવા છતાં પાંપણ નથી ઝબકાવતું? કયું જન્મીને પણ પ્રયત્ન નથી કરતું? કોનું હૃદય નથી? અને કયું વેગથી વધે છે?
Verse 62
युधिछिर उवाच मत्स्य: सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति । अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते,युधिष्ठिर बोले--मछली सोनेपर भी आँखें नहीं मूँदती, अण्डा उत्पन्न होकर भी चेष्टा नहीं करता, पत्थरमें हृदय नहीं है और नदी वेगसे बढ़ती है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—માછલી સૂતી હોવા છતાં પાંપણ નથી ઝબકાવતી; અંડું જન્મીને પણ પ્રયત્ન નથી કરતું. પથ્થરને હૃદય નથી; અને નદી પોતાના વેગથી વધે છે.
Verse 63
यक्ष उवाच किंस्वित् प्रवसतो मित्र किंस्विन्मित्रं गृहे सतः । आतुरस्य च किं मित्र किंस्विन्मित्रं मरिष्यत:,यक्षने पूछा--प्रवासी (परदेशके यात्री)-का मित्र कौन है? गृहवासी (गृहस्थ)-का मित्र कौन है? रोगीका मित्र कौन है? और मृत्युके समीप पहुँचे हुए पुरुषका मित्र कौन है?
યક્ષે પૂછ્યું—પ્રવાસીનો મિત્ર કોણ? ઘરમાં રહેનારનો મિત્ર કોણ? રોગીનો મિત્ર કોણ? અને મૃત્યુની નજીક પહોંચેલા પુરુષનો મિત્ર કોણ?
Verse 64
युधिछिर उवाच सार्थ: प्रवसतो मित्र भार्या मित्र गृहे सतः । आतुरस्य भिषड्मित्र दानं मित्र मरिष्यत:,युधिष्ठिर बोले--सहयात्रियोंका समुदाय अथवा साथमें यात्रा करनेवाला साथी ही प्रवासीका मित्र है, पत्नी गृहवासीका मित्र है, वैद्य रोगीका मित्र है और दान मुमूर्षु (अर्थात् मरनेवाले) मनुष्यका मित्र है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પ્રવાસમાં રહેનારનો મિત્ર સાર્થ અને સહયાત્રી છે; ઘરમાં રહેનારનો મિત્ર પત્ની છે; રોગીનો મિત્ર વૈદ્ય છે; અને મરણાસન્ન મનુષ્યનો સાચો મિત્ર દાન છે।
Verse 65
यक्ष उवाच को35तिथि: सर्वभूतानां किंस्विद् धर्म सनातनम् | अमृतं किंस्विद् राजेन्द्र किंस्वित् सर्वमिदं जगत्,यक्षने पूछा--राजेन्द्र! समस्त प्राणियोंका अतिथि कौन है? सनातन धर्म कया है? अमृत क्या है? और यह सारा जगत् क्या है?
યક્ષે પૂછ્યું—રાજેન્દ્ર! સર્વ પ્રાણીઓનો અતિથિ કોણ છે? સનાતન ધર્મ શું છે? અમૃત શું કહેવાય? અને આ સમગ્ર જગત્ ખરેખર શું છે?
Verse 66
भवतां दिव्यवाचस्तु ता भवन्तु कथं मृषा । “साधारण मनुष्योंकी बातें तथा उनकी प्रतिज्ञाएँ तो झूठी निकल जाती हैं; परंतु तुमलोगोंके सम्बन्धमें जो दिव्य वाणियाँ हुई थीं, वे कैसे मिथ्या हो सकती हैं?,युधिछिर उवाच अतिथि: सर्वभूतानामग्नि: सोमो गवामृतम् | सनातनोअमृतो धर्मो वायु: सर्वमिदं जगत् युधिष्ठिर बोले--अग्नि समस्त प्राणियोंका अतिथि है, गौका दूध अमृत है, अविनाशी नित्य धर्म ही सनातन धर्म है और वायु यह सारा जगत् है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—અગ્નિ સર્વ પ્રાણીઓનો અતિથિ છે; ગાયનું દૂધ અમૃત છે; અવિનાશી અને નિત્ય ધર્મ જ સનાતન ધર્મ છે; અને વાયુ જ આ સમગ્ર જગત્ છે—સર્વત્ર વ્યાપ્ત.
Verse 67
यक्ष उवाच किंस्विदेको विचरते जात: को जायते पुन: । किंस्विद्धिमस्य भैषज्यं किंस्विदावपनं महत्
યક્ષે પૂછ્યું—શું એકલું વિચરે છે? કોણ જન્મ લઈને ફરી ફરી જન્મે છે? આ સ્થિતિનું ઔષધ શું છે? અને મહાન ‘આવપણ’ (શ્રેષ્ઠ વાવણી/ક્ષેત્ર) શું છે?
Verse 68
यक्षने पूछा--अकेला कौन विचरता है? एक बार उत्पन्न होकर पुन: कौन उत्पन्न होता है? शीतकी ओषधि क्या है? और महान् आवपन (क्षेत्र) क्या है? ।। युधिछिर उवाच सूर्य एको विचरते चन्द्रमा जायते पुनः । अग्निर्हिमस्य भैषज्यं भूमिरावपनं महत्,युधिष्ठिर बोले--सूर्य अकेला विचरता है, चन्द्रमा एक बार जन्म लेकर पुनः जन्म लेता है, अग्नि शीतकी ओषधि है और पृथ्वी बड़ा भारी आवपन है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—સૂર્ય એકલો વિચરે છે; ચંદ્રમા જન્મ લઈને ફરી ફરી જન્મે છે; અગ્નિ શીતનું ઔષધ છે; અને પૃથ્વી મહાન આવપણ—અર્થાત્ વિશાળ કર્મક્ષેત્ર—છે।
Verse 69
यक्ष उवाच किंस्विदेकपदं धर्म्य किंस्विदेकपर्द यश: । किंस्विदेकपदं स्वर्ग्य किंस्विदेकप्दं सुखम्,यक्षने पूछा--धर्मका मुख्य स्थान क्या है? यशका मुख्य स्थान क्या है? स्वर्गका मुख्य स्थान क्या है? और सुखका मुख्य स्थान क्या है?
યક્ષે કહ્યું—ધર્મનો એકમાત્ર મુખ્ય આધાર શું છે? યશનો એકમાત્ર આધાર શું છે? સ્વર્ગપ્રાપ્તિનો એકમાત્ર આધાર શું છે? અને સુખનો એકમાત્ર આધાર શું છે?
Verse 70
युधिछिर उवाच दाक्ष्यमेकपद धर्म्य दानमेकपर्द यश: । सत्यमेकपदं स्वर्ग्य शीलमेकपदं सुखम्,युधिछिर बोले--धर्मका मुख्य स्थान दक्षता है, यशका मुख्य स्थान दान है, स्वर्गका मुख्य स्थान सत्य है और सुखका मुख्य स्थान शील है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ધર્મનો મુખ્ય આધાર દક્ષતા છે; યશનો મુખ્ય આધાર દાન છે. સ્વર્ગનો મુખ્ય આધાર સત્ય છે અને સુખનો મુખ્ય આધાર શીલ (સદાચાર) છે.
Verse 71
यक्ष उवाच किंस्विदात्मा मनुष्यस्य किंस्विद् दैवकृत: सखा । उपजीवनं किंस्विदस्य किंस्विदस्य परायणम्
યક્ષે કહ્યું—મનુષ્યનું સાચું આત્મસ્વરૂપ શું છે? દૈવકૃત (ભાગ્યે આપેલો) સખા કોણ છે? તેનું ઉપજીવન (જીવિકાનું સાધન) શું છે? અને તેનું પરમ આશ્રય, અંતિમ શરણ શું છે?
Verse 72
यक्षने पूछा--मनुष्यकी आत्मा क्या है? इसका दैवकृत सखा कौन है? इसका उपजीवन (जीवनका सहारा) क्या है? और इसका परम आश्रय क्या है? ।। युधिछिर उवाच पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा | उपजीवनं च पर्जन्यो दानमस्य परायणम्,युधिष्ठिर बोले--पुत्र मनुष्यकी आत्मा है, स्त्री इसकी दैवकृत सहचरी है, मेघ उपजीवन है और दान इसका परम आश्रय है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પુત્ર મનુષ્યનો આત્મા છે; પત્ની તેની દૈવકૃત સખી છે. પર્જન્ય (વર્ષાદાતા મેઘ) તેનું ઉપજીવન છે અને દાન તેનું પરમ આશ્રય છે.
Verse 73
यक्ष उवाच धन्यानामुत्तमं किंस्विद् धनानां स्यात् किमुत्तमम् | लाभानामुत्तमं कि स्यात् सुखानां स्यात् किमुत्तमम्,यक्षने पूछा--धन्यवादके योग्य पुरुषोंमें उत्तम गुण क्या है? धनोंमें उत्तम धन क्या है? लाभोंमें प्रधान लाभ क्या है? और सुखोंमें उत्तम सुख क्या है?
યક્ષે કહ્યું—ધન્ય (પ્રશંસનીય) પુરુષોમાં ઉત્તમ શું છે? ધનોમાં ઉત્તમ ધન કયું છે? લાભોમાં મુખ્ય લાભ શું છે? અને સુખોમાં ઉત્તમ સુખ શું છે?
Verse 74
युधिछिर उवाच धन्यानामुत्तमं दाक्ष्यं धनानामुत्तमं श्रुतम् । लाभानां श्रेय आरोग्यं सुखानां तुष्टिरुत्तमा,युधिष्ठिर बोले--धन्य पुरुषोंमें दक्षता ही उत्तम गुण है, धनोंमें शास्त्रज्ञान प्रधान है, लाभोंमें आरोग्य श्रेष्ठ है और सुखोंमें संतोष ही उत्तम सुख है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ધન્ય પુરુષોમાં દક્ષતા જ ઉત્તમ ગુણ છે; ધનોમાં શાસ્ત્રજ્ઞાન (શ્રુતિ) શ્રેષ્ઠ છે; લાભોમાં આરોગ્ય શ્રેયસ્કર છે અને સુખોમાં સંતોષ સર્વોત્તમ છે।
Verse 75
यक्ष उवाच कश्च धर्म: परो लोके कश्न धर्म: सदाफल: । कि नयम्य न शोचन्ति कैश्नल संधिर्न जीर्यते,यक्षने पूछा--लोकमें श्रेष्ठ धर्म क्या है? नित्य फलवाला धर्म क्या है? किसको वशमें रखनेसे मनुष्य शोक नहीं करते? और किनके साथ की हुई मित्रता नष्ट नहीं होती?
યક્ષે પૂછ્યું—આ લોકમાં પરમ ધર્મ કયો? કયો ધર્મ સદા ફળ આપનાર? કાને વશમાં રાખવાથી મનુષ્ય શોક કરતા નથી? અને કોની સાથે કરેલી મિત્રતા કદી ક્ષય પામતી નથી?
Verse 76
युधिछिर उवाच आनुशंस्यं परो धर्मस्त्रयी धर्म: सदाफल: । मनो यम्य न शोचन्ति संधि: सदभिर्न जीर्यते,युधिष्ठिर बोले--लोकमें दया श्रेष्ठ धर्म है, वेदोक्त धर्म नित्य फलवाला है, मनको वशभमें रखनेसे मनुष्य शोक नहीं करते और सत्पुरुषोंके साथ की हुई मित्रता नष्ट नहीं होती
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—દયા જ પરમ ધર્મ છે; વેદોક્ત (ત્રયી) ધર્મ સદા ફળદાયી છે; મનને વશમાં રાખવાથી મનુષ્ય શોક કરતા નથી; અને સત્પુરુષો સાથેની મિત્રતા કદી ક્ષય પામતી નથી।
Verse 77
यक्ष उवाच कि नु हित्वा प्रियो भवति कि नु हित्वा न शोचति । कि नु हित्वार्थवान् भवति कि नु हित्वा सुखी भवेत्,यक्षने पूछा--किस वस्तुको त्यागकर मनुष्य प्रिय होता है? किसको त्यागकर शोक नहीं करता? किसको त्यागकर वह अर्थवान् होता है? और किसको त्यागकर सुखी होता है?
યક્ષે પૂછ્યું—શું ત્યજી દેતાં મનુષ્ય પ્રિય બને છે? શું ત્યજી દેતાં તે શોક કરતો નથી? શું ત્યજી દેતાં તે અર્થવાન્ (સમૃદ્ધ) બને છે? અને શું ત્યજી દેતાં તે સુખી બને?
Verse 78
युधिछिर उवाच मान हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति । काम हित्वार्थवान् भवति लोभ हित्वा सुखी भवेत्,युधिष्ठिर बोले--मानको त्याग देनेपर मनुष्य प्रिय होता है, क्रोधको त्यागकर शोक नहीं करता, कामको त्यागकर वह अर्थवान् होता है और लोभको त्यागकर सुखी होता है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—માન (અહંકાર) ત્યજી દેતાં મનુષ્ય પ્રિય બને છે; ક્રોધ ત્યજી દેતાં શોક કરતો નથી; કામ ત્યજી દેતાં તે અર્થવાન્ (સમૃદ્ધ) બને છે; અને લોભ ત્યજી દેતાં સુખી બને છે।
Verse 79
यक्ष उवाच किमर्थ ब्राह्मणे दानं किमर्थ नटनर्तके । किमर्थ चैव भृत्येषु किमर्थ चैव राजसु,यक्षने पूछा--ब्राह्मणको किसलिये दान दिया जाता है? नट और नर्तकोंको क्यों दान देते हैं? सेवकोंको दान देनेका क्या प्रयोजन है? और राजाओंको क्यों दान दिया जाता है?
યક્ષે કહ્યું—બ્રાહ્મણને દાન કયા હેતુથી આપવામાં આવે છે? નટ-નર્તકોને કયા હેતુથી આપવામાં આવે છે? સેવકોને આપવાનું શું કારણ છે? અને રાજાઓને દાન શા માટે આપવામાં આવે છે?
Verse 80
युधिछिर उवाच धर्मार्थ ब्राह्मणे दानं यशो<र्थ नटनर्तके । भृत्येषु भरणार्थ वै भयार्थ चैव राजसु,युधिष्ठिर बोले--ब्राह्मणको धर्मके लिये दान दिया जाता है, नट-नर्तकोंको यशके लिये दान (धन) देते हैं, सेवकोंको उनके भरण-पोषणके लिये दान (वेतन) दिया जाता है और राजाओंको भयके कारण दान (कर) देते हैं
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—બ્રાહ્મણને દાન ધર્માર્થે આપવામાં આવે છે; નટ-નર્તકોને દાન યશ અને લોકમાન માટે આપવામાં આવે છે; સેવકોને તેમના ભરણ-પોષણ માટે વેતન આપવામાં આવે છે; અને રાજાઓને ભયના કારણે—કર કે ભેટરૂપે—આપવામાં આવે છે.
Verse 81
यक्ष उवाच केनस्विदावृतो लोक: केनस्विन्न प्रकाशते । केन त्यजति मित्राणि केन स्वर्ग न गच्छति,यक्षने पूछा--जगत् किस वस्तुसे ढका हुआ है? किसके कारण वह प्रकाशित नहीं होता? मनुष्य मित्रोंको किसलिये त्याग देता है? और स्वर्गमें किस कारण नहीं जाता?
યક્ષે કહ્યું—જગત કિસથી ઢંકાયેલું છે? કયા કારણે તે પ્રકાશિત થતું નથી? મનુષ્ય કયા કારણે મિત્રોને ત્યજી દે છે? અને કયા કારણે સ્વર્ગે નથી જતો?
Verse 82
युधिछिर उवाच अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते । लोभात् त्यजति मित्राणि संगात् स्वर्ग न गच्छति,युधिष्ठिर बोले--जगत् अज्ञानसे ढका हुआ है, तमोगुणके कारण वह प्रकाशित नहीं होता, लोभके कारण मनुष्य मित्रोंको त्याग देता है और आसक्तिके कारण स्वर्गमें नहीं जाता
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જગત અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલું છે; તમસના કારણે તે પ્રકાશિત થતું નથી; લોભથી મનુષ્ય મિત્રોને ત્યજી દે છે; અને આસક્તિના કારણે સ્વર્ગે નથી જતો.
Verse 83
यक्ष उवाच मृतः कथं स्यात् पुरुष: कथ॑ राष्ट्र मृतं भवेत् । श्राद्ध मृतं कथं वा स्यात् कथं यज्ञों मृतो भवेत्
યક્ષે કહ્યું—પુરુષ કઈ રીતે ‘મૃત’ કહેવાય? રાજ્ય કઈ રીતે ‘મૃત’ ગણાય? શ્રાદ્ધ ક્યારે ‘મૃત’ માનવામાં આવે? અને યજ્ઞ ક્યારે ‘મૃત’ કહેવાય?
Verse 84
यक्षने पूछा--पुरुष किस प्रकार मरा हुआ कहा जाता है? राष्ट्र किस प्रकार मर जाता है? श्राद्ध किस प्रकार मृत हो जाता है? और यज्ञ कैसे नष्ट हो जाता है? ।। युधिछिर उवाच मृतो दरिद्र: पुरुषो मृतं राष्ट्रमराजकम् मृतमश्रोत्रियं श्राद्ध मृतो यज्ञस्त्वदक्षिण:
યક્ષે પૂછ્યું— પુરુષ કઈ રીતે ‘મૃત’ કહેવાય છે? રાજ્ય કઈ રીતે મરી જાય છે? શ્રાદ્ધ કઈ રીતે મૃત થાય છે? અને યજ્ઞ કેવી રીતે નષ્ટ થાય છે? ॥ યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— દરિદ્ર પુરુષ મૃત (મૃત સમાન) કહેવાય; રાજા વિના રાજ્ય મૃત થાય; અશ્રોત્રીયને કરેલું શ્રાદ્ધ મૃત થાય; અને દક્ષિણા વિના યજ્ઞ નષ્ટ (મૃત) થાય છે॥
Verse 85
युधिष्ठिर बोले--दरिद्र पुरुष मरा हुआ है यानी मरे हुएके समान है, बिना राजाका राज्य मर जाता है यानी नष्ट हो जाता है, श्रोत्रिय ब्राह्मणके बिना श्राद्ध मृत हो जाता है और बिना दक्षिणाका यज्ञ नष्ट हो जाता है ।। यक्ष उवाच का दिक् किमुदकं प्रोक्त किमन्नं किं च वै विषम् | श्राद्धस्य कालमाख्याहि तत: पिब हरस्व च,यक्षने पूछा--दिशा क्या है? जल क्या है? अन्न क्या है? विष क्या है? और श्राद्धका समय क्या है? यह बताओ। इसके बाद जल पीओ और ले भी जाओ
યક્ષે કહ્યું— ‘દિશા’ શું કહેવાય? ‘જળ’ શું કહેવાય? ‘અન્ન’ શું છે અને ‘વિષ’ શું છે? શ્રાદ્ધનો સમય પણ કહો; પછી પાણી પી અને લઈ પણ જા॥
Verse 86
युधिछिर उवाच सन््तो दिग् जलमाकाशं गौरन्न प्रार्थना विषम् | श्राद्धस्य ब्राह्मण: काल: कथं वा यक्ष मन्यसे,युधिष्ठिर बोले--सत्पुरुष दिशा हैं, आकाश जल है, पृथ्वी अन्न है, प्रार्थना (कामना) विष है और ब्राह्मण ही श्राद्धका समय है अथवा यक्ष! इस विषयमें तुम्हारी क्या मान्यता है?
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— સદ્ગુણી પુરુષો જ દિશાઓ છે; આકાશ જ જળ છે; પૃથ્વી જ અન્ન છે; પ્રાર્થના/કામના જ વિષ છે; અને શ્રાદ્ધ માટે બ્રાહ્મણ જ કાળ (નિર્ણાયક અવસર) છે. હે યક્ષ, તું શું માને છે?॥
Verse 87
यक्ष उवाच तप: कि लक्षणं प्रोक्तं को दमश्न प्रकीर्तित: । क्षमा च का परा प्रोक्ता का च ह्वी: परिकीर्तिता,यक्षने पूछा--तपका क्या लक्षण बताया गया है? दम किसे कहा गया है? उत्तम क्षमा क्या बतायी गयी है? और लज्जा किसको कहा गया है?
યક્ષે કહ્યું— તપનું લક્ષણ શું કહેવાયું છે? ‘દમ’ કોને કહે છે? પરમ ક્ષમા શું કહેવાઈ છે? અને ‘હ્રી’ (લજ્જા) કોને કહે છે?॥
Verse 88
युधिछिर उवाच तप: स्वधर्मवर्तित्वं मनसो दमनं दम: । क्षमा द्न्द्सहिष्णुत्वं ह्वीरकार्यनिवर्तनम्,युधिष्ठिर बोले--अपने धर्ममें तत्पर रहना तप है, मनके दमनका ही नाम दम है, सर्दी- गरमी आदि द्वन्दोंको सहन करना क्षमा है तथा न करने योग्य कामसे दूर रहना लज्जा है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— સ્વધર્મમાં અડગ રહેવું તપ છે; મનનું દમન એ જ દમ છે; શીત-ઉષ્ણ વગેરે દ્વંદ્વોને સહન કરવું ક્ષમા છે; અને અકાર્યથી દૂર રહેવું હ્રી (લજ્જા) છે॥
Verse 89
यक्ष उवाच किं ज्ञानं प्रोच्यते राजन् कः शमश्रन प्रकीर्तित: | दया च का परा प्रोक्ता कि चार्जवमुदाहतम्,यक्षने पूछा--राजन्! ज्ञान किसे कहते हैं? शम क्या कहलाता है? उत्तम दया किसका नाम है? और आर्जव (सरलता) किसे कहते हैं?
યક્ષે કહ્યું— હે રાજન! જ્ઞાન કોને કહે છે? શમ (આત્મસંયમ) શું કહેવાય છે? પરમ દયા કઈ કહેવાઈ છે? અને આર્જવ (સરળતા) કોને કહે છે?
Verse 90
युधिछिर उवाच ज्ञान तत्त्वार्थसम्बोध: शमक्षित्तप्रशान्तता | दया सर्वसुखैषित्वमार्जवं समचित्तता,युधिष्ठिर बोले--परमात्मतत्त्वका यथार्थ बोध ही ज्ञान है, चित्तकी शान्ति ही शम है, सबके सुखकी इच्छा रखना ही उत्तम दया है और समचित्त होना ही आर्जव (सरलता) है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— તત્ત્વ અને અર્થનું યથાર્થ બોધ જ જ્ઞાન છે; ચિત્તની પ્રશાંતિ જ શમ છે; સર્વ પ્રાણીઓના સુખની ઇચ્છા રાખવી એ પરમ દયા છે; અને સર્વ પરિસ્થિતિમાં સમચિત્તતા એ આર્જવ (સરળતા) છે.
Verse 91
यक्ष उवाच कः शत्रुर्दुर्जय: पुंसां कश्न व्याधिरनन्तक: । कीदृशश्च स्मृतः साधुरसाधु: कीदृश: स्मृत:,यक्षने पूछा--मनुष्योंका दुर्जय शत्रु कौन है? अनन्त व्याधि कया है? साधु कौन माना जाता है? और असाधु किसे कहते हैं?
યક્ષે કહ્યું— મનુષ્યોનો અતિ દુર્જય શત્રુ કોણ છે? અનંત વ્યાધિ કઈ છે? કેવો પુરુષ ‘સાધુ’ તરીકે સ્મરાય છે? અને કેવો ‘અસાધુ’ તરીકે સ્મરાય છે?
Verse 92
युधिछिर उवाच क्रोध: सुदुर्जय: शत्रुलोंभो व्याधिरनन्तक: । सर्वभूतहित: साधुरसाधुर्निर्देय: स्मृत:,युधिष्ठिर बोले--क्रोध दुर्जय शत्रु है, लोभ अनन्त व्याधि है तथा जो समस्त प्राणियोंका हित करनेवाला हो, वही साधु है और निर्दयी पुरुषको ही असाधु माना गया है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— ક્રોધ અતિ દુર્જય શત્રુ છે; લોભ અનંત વ્યાધિ છે; જે સર્વ પ્રાણીઓના હિતમાં રહે તે સાધુ છે; અને નિર્દય પુરુષ અસાધુ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 93
यक्ष उवाच को मोह: प्रोच्यते राजन् कश्च मान: प्रकीर्तित: । किमालस्यं च विज्ञेयं कक्ष शोक: प्रकीर्तितः:,यक्षने पूछा--राजन्! मोह किसे कहते हैं? मान क्या कहलाता है? आलस्य किसे जानना चाहिये? और शोक किसे कहते हैं?
યક્ષે કહ્યું— હે રાજન! મોહ કોને કહે છે? માન (અહંકાર) શું કહેવાય છે? આળસ કોને સમજવું? અને શોક કોને કહે છે?
Verse 94
युधिछिर उवाच मोहो हि धर्ममूढत्वं मानस्त्वात्माभिमानिता । धर्मनिष्क्रियता55लस्यं शोकस्त्वज्ञानमुच्यते,युधिष्ठिर बोले--धर्ममूढ़ता ही मोह है, आत्माभिमान ही मान है, धर्मका पालन न करना आलस्य है और अज्ञानको ही शोक कहते हैं
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ધર્મ વિષેની મૂઢતા જ મોહ છે, આત્માભિમાન જ માન છે; ધર્માનુસાર કર્મ ન કરવું એ આળસ છે, અને જેને લોકો શોક કહે છે તે મૂળે અજ્ઞાન છે.
Verse 95
यक्ष उवाच कि स्थैर्यमृषिश्रि: प्रोक्ते कि च धैर्यमुदाह्तम् । स््नान॑ च किं पर प्रोक्तं दानं च किमिहोच्यते,यक्षने पूछा--ऋषियोंने स्थिरता किसे कहा है? धैर्य क्या कहलाता है? परम स्नान किसे कहते हैं? और दान किसका नाम है?
યક્ષે પૂછ્યું—ઋષિઓએ સ્થૈર્ય કોને કહ્યું છે? ધૈર્ય શું કહેવાય? પરમ સ્નાન શું છે? અને અહીં દાન કોને કહે છે?
Verse 96
युधिछिर उवाच स्वधर्मे स्थिरता स्थैर्य धेर्यमिन्द्रियनिग्रह: । स्नान मनोमलत्यागो दान वै भूतरक्षणम्
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—સ્વધર્મમાં સ્થિર રહેવું એ સ્થૈર્ય; ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ એ ધૈર્ય; મનના મલનો ત્યાગ એ પરમ સ્નાન; અને પ્રાણીઓનું રક્ષણ એ જ દાન છે.
Verse 97
युधिष्ठिर बोले--अपने धर्ममें स्थिर रहना ही स्थिरता है, इन्द्रियनिग्रह धैर्य है, मानसिक मलोंका त्याग करना परम स्नान है और प्राणियोंकी रक्षा करना ही दान है ।। यक्ष उवाच कः: पण्डित:ः पुमान् ज्ञेयो नास्तिक: कश्न उच्यते । को मूर्ख: कश्न काम: स्यात् को मत्सर इति स्मृतः,यक्षने पूछा--किस पुरुषको पण्डित समझना चाहिये, नास्तिक कौन कहलाता है? मूर्ख कौन है? काम क्या है? तथा मत्सर किसे कहते हैं?
યક્ષે પૂછ્યું—કયા પુરુષને પંડિત માનવો? નાસ્તિક કોને કહે છે? મૂર્ખ કોણ? કામ શું છે? અને મત્સર કોને કહે છે?
Verse 98
युधिछ्िर उवाच धर्मज्ञ: पण्डितो ज्ञेयो नास्तिको मूर्ख उच्यते । काम: संसारहेतुश्न हृत्तापो मत्सर: स्मृत:,युधिष्ठिर बोले--धर्मज्ञको पण्डित समझना चाहिये, मूर्ख नास्तिक कहलाता है और नास्तिक मूर्ख है तथा जो जन्म-मरणरूप संसारका कारण है, वह वासना काम है और हृदयकी जलन ही मत्सर है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ધર્મને જાણનારને પંડિત માનવો; નાસ્તિકને મૂર્ખ કહે છે. કામ જ જન્મ-મરણરૂપ સંસારનું કારણ છે, અને હૃદયની દાહને મત્સર તરીકે સ્મરવામાં આવ્યું છે.
Verse 99
यक्ष उवाच को5हड्कार इति प्रोक्त: कश्न दम्भ: प्रकीर्तित: । कि तद् दैवं परं प्रोक्त कि तत् पैशुन्यमुच्यते,यक्षने पूछा--अहंकार किसे कहते हैं? दम्भ क्या कहलाता है? जिसे परम दैव कहते हैं, वह क्या है? और पैशुन्य किसका नाम है?
યક્ષે કહ્યું—અહંકાર કોને કહે છે? દંભ (ઢોંગ/આડંબર) શું કહેવાય? પરમ ‘દૈવ’ તરીકે જે કહેવાયું છે તે શું? અને ‘પૈશુન્ય’—દુષ્ટ ચુગલી/નિંદા—કોનું નામ છે?
Verse 100
युधिछिर उवाच महाज्ञानमहड्कारो दम्भो धर्मो ध्वजोच्छूय: । दैवं दानफल प्रोक्तं पैशुन्यं परदूषणम्,युधिष्ठिर बोले--महान् अज्ञान अहंकार है, अपनेको झूठ-मूठ बड़ा धर्मात्मा प्रसिद्ध करना दम्भ है, दानका फल दैव कहलाता है और दूसरोंको दोष लगाना पैशुन्य (चुगली) है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—મહાન અજ્ઞાન જ અહંકાર છે. પોતાને બહુ ધર્માત્મા તરીકે દેખાડીને પ્રસિદ્ધ કરવું એ દંભ છે. દાનનું ફળ ‘દૈવ’ કહેવાય છે. અને બીજામાં દોષ શોધી તેમની નિંદા કરવી એ પૈશુન્ય છે.
Verse 101
यक्ष उवाच धर्मश्चार्थक्ष॒ कामश्ष॒ परस्परविरोधिन: । एषां नित्यविरुद्धानां कथमेकत्र संगम:,यक्षने पूछा--धर्म, अर्थ और काम--ये सब परस्पर विरोधी हैं। इन नित्य-विरुद्ध पुरुषार्थोका एक स्थानपर कैसे संयोग हो सकता है?
યક્ષે કહ્યું—ધર્મ, અર્થ અને કામ પરસ્પર વિરોધી છે. જે સદા વિરુદ્ધ રહે છે, તેમનો એક જ માર્ગમાં સંગમ કેવી રીતે થઈ શકે?
Verse 102
युधिषछ्िर उवाच यदा धर्मश्न भार्या च परस्परवशानुगौ । तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि संगम:,युधिछ्िर बोले--जब धर्म और भार्या-ये दोनों परस्पर अविरोधी होकर मनुष्यके वशमें हो जाते हैं, उस समय धर्म, अर्थ और काम--इन तीनों परस्पर विरोधियोंका भी एक साथ रहना सहज हो जाता है-
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જ્યારે ધર્મ અને પત્ની—બન્ને પરસ્પર અવરોધ વિના મનુષ્યના વશમાં રહે, ત્યારે ધર્મ-અર્થ-કામ—આ ત્રણેનો પણ એકસાથે સંગમ થાય છે.
Verse 103
यक्ष उवाच अक्षयो नरक: केन प्राप्यते भरतर्षभ । एतनमे मृच्छत: प्रश्ननं तच्छीघ्र॑ वक्तुमहसि,यक्षने पूछा--भरतश्रेष्ठ) अक्षय नरक किस पुरुषको प्राप्त होता है? मेरे इस प्रश्नका शीघ्र ही उत्तर दो
યક્ષે કહ્યું—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! કયા આચરણથી મનુષ્યને અક્ષય નરક પ્રાપ્ત થાય છે? મારા આ પ્રશ્નનો ઉત્તર તું તાત્કાલિક કહો.
Verse 104
युधिछिर उवाच ब्राह्मणं स््वयमाहूय याचमानमकिज्चनम् । पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात् सो$क्षयं नरक॑ व्रजेत्,युधिष्ठिर बोले--जो पुरुष भिक्षा माँगनेवाले किसी अकिज्चन ब्राह्मणको स्वयं बुलाकर फिर उसे “नाहीं' कर देता है, वह अक्षय नरकमें जाता है
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—જે પુરુષ ભિક્ષા માગતા અત્યંત નિર્ધન બ્રાહ્મણને પોતે બોલાવીને પછી “કંઈ નથી” એમ કહે, તે અક્ષય નરકમાં જાય છે।
Verse 105
वेदेषु धर्मशास्त्रेषु मिथ्या यो वै द्विजातिषु । देवेषु पितृधर्मेषु सो$क्षयं नरकं॑ व्रजेत्,जो पुरुष वेद, धर्मशास्त्र, ब्राह्मण, देवता और पितृधर्मोमें मिथ्याबुद्धि रखता है, वह अक्षय नरकको प्राप्त होता है
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—જે પુરુષ વેદો અને ધર્મશાસ્ત્રો વિષે, દ્વિજ (બ્રાહ્મણો) વિષે, દેવતાઓ તથા પિતૃધર્મો (શ્રાદ્ધાદિ) વિષે મિથ્યા અથવા તિરસ્કારભરી બુદ્ધિ રાખે, તે અક્ષય નરકને પામે છે।
Verse 106
आश्रित्य यं वयं नाथ दुःखान्येतानि सेहिम । “वे ही महाबली अर्जुन आज मृत्युके अधीन कैसे हो गये? ये वे ही धनंजय मेरी आशालताको छिजन्न-भिन्न करके धरतीपर पड़े हैं; जिन्हें अपना रक्षक बनाकर और जिनका ही भारी भरोसा करके हमलोग ये सारे दुःख सहते आये हैं,विद्यमाने धने लोभाद् दानभोगविवर्जित: । पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात् सो$क्षयं नरकं॑ व्रजेत् धन पास रहते हुए भी जो लोभवश दान और भोगसे रहित है तथा (माँगनेवाले ब्राह्मणादिको एवं न्याययुक्त भोगके लिये स्त्री-पुत्रादिको) पीछेसे यह कह देता है कि मेरे पास कुछ नहीं है, वह अक्षय नरकमें जाता है
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે નાથ! જેમના આશ્રયથી અમે આ દુઃખો સહન કર્યા. પરંતુ ધન હાજર હોવા છતાં લોભવશ ન દાન કરે, ન ન્યાયસંગત ભોગ કરે, અને પછી માગનારાઓ કે અધિકાર ધરાવનારાઓને કહે કે “મારા પાસે કંઈ નથી”, તે અક્ષય નરકમાં જાય છે।
Verse 107
यक्ष उवाच राजन् कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन वा । ब्राह्म॒ण्यं केन भवति प्रब्रूहीतत् सुनिश्चितम्,यक्षने पूछा--राजन्! कुल, आचार, स्वाध्याय और शास्त्रश्रवण--इनमेंसे किसके द्वारा ब्राह्मणत्व सिद्ध होता है? यह बात निश्चय करके बताओ
યક્ષે પૂછ્યું—રાજન! કુળથી, વર્તનથી, સ્વાધ્યાયથી કે શ્રવણથી પ્રાપ્ત વિદ્યાથી—આમાંથી કયાથી બ્રાહ્મણત્વ સિદ્ધ થાય છે? નિશ્ચયપૂર્વક કહો।
Verse 108
युधिछिर उवाच शृणु यक्ष कुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम् । कारणं हि द्विजत्वे च वृत्तमेव न संशय:
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—સાંભળ, હે યક્ષ, પ્રિય! ન કુળ, ન સ્વાધ્યાય, ન માત્ર શ્રુત—આ કારણ નથી. દ્વિજત્વનું સાચું કારણ તો વર્તન જ છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 109
युधिष्ठिर बोले--तात यक्ष! सुनो न तो कुल ब्राह्मणत्वमें कारण है न स्वाध्याय और न शास्त्रश्रवण। ब्राह्मणत्वका हेतु आचार ही है, इसमें संशय नहीं है ।। वृत्तं यत्नेन संरक्ष्यं ब्राह्मणेन विशेषत: । अक्षीणवृत्तो न क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हत:,इसलिये प्रयत्नपूर्वक सदाचारकी ही रक्षा करनी चाहिये। ब्राह्मणको तो उसपर विशेषरूपसे दृष्टि रखनी जरूरी है; क्योंकि जिसका सदाचार अक्षुण्ण है, उसका ब्राह्मणत्व भी बना हुआ है और जिसका आचार नष्ट हो गया, वह तो स्वयं भी नष्ट हो गया
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—તાત યક્ષ! સાંભળો. ન કુળમાં જન્મ, ન સ્વાધ્યાય, ન શાસ્ત્રશ્રવણ—આમાંથી કશુંય બ્રાહ્મણત્વનું સાચું કારણ નથી. બ્રાહ્મણત્વનો આધાર માત્ર આચાર છે—એમાં સંશય નથી. તેથી સદાચારનું પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષણ કરવું જોઈએ; અને બ્રાહ્મણને તો ખાસ કરીને તેની ઉપર નજર રાખવી જરૂરી છે. જેનો આચાર અખંડ છે તે ક્ષીણ થતો નથી; પરંતુ જે આચારથી હારી ગયો, તે સર્વથા હારી ગયો.
Verse 110
पठका: पाठकाश्ैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तका: । सर्वे व्यसनिनो मूर्खा यः क्रियावान् स पण्डित:,पढ़नेवाले, पढ़ानेवाले तथा शास्त्रका विचार करनेवाले--ये सब तो व्यसनी और मूर्ख ही हैं। पण्डित तो वही है, जो अपने (शास्त्रोक्त) कर्तव्यका पालन करता है
વાંચનારા, વાંચવનારા અને જે માત્ર શાસ્ત્રચિંતન કરે છે—જો તેઓ કર્મમાં ન ઉતરે તો તેઓ બધા વાદવિવાદ અને દેખાવાના વ્યસની તથા મૂર્ખ છે. સાચો પંડિત તો એ છે, જે શાસ્ત્રોક્ત કર્તવ્યનું આચરણ કરે છે.
Verse 111
चतुर्वेदो<पि दुर्वत्त: स शूद्रादतिरिच्यते । योडग्निहोत्रपरो दान्तः स ब्राह्मण इति स्मृत:
ચારેય વેદોમાં પારંગત હોવા છતાં જો કોઈ દુરાચારિ હોય, તો તે શૂદ્ર કરતાં પણ અધમ ગણાય છે. પરંતુ જે અગ્નિહોત્રમાં તત્પર, ઇન્દ્રિયસંયમી અને શિસ્તબદ્ધ છે—તેને જ સ્મૃતિઓમાં સાચો ‘બ્રાહ્મણ’ કહેવાયો છે.
Verse 112
चारों वेद पढ़ा होनेपर भी जो दुराचारी है, वह अधमतामें शूद्रसे भी बढ़कर है। जो (नित्य) अग्निहोत्रमें तत्पर और जितेन्द्रिय है, वही “ब्राह्मण” कहा जाता है ।। यक्ष उवाच प्रियवचनवादी कि लभते विमृशितकार्यकर: कि लभते । बहुमित्रकर: किं लभते धर्मरत: कि लभते कथय,यक्षने पूछा--बताओ; मधुर वचन बोलनेवालेको क्या मिलता है? सोच-विचारकर काम करनेवाला क्या पा लेता है? जो बहुत-से मित्र बना लेता है, उसे क्या लाभ होता है? और जो धर्मनिष्ठ है, उसे क्या मिलता है?
યક્ષે પૂછ્યું—કહો; મધુર વચન બોલનારને શું મળે છે? વિચાર કરીને કાર્ય કરનારને શું પ્રાપ્ત થાય છે? જે ઘણાં મિત્રો બનાવે છે તેને શું લાભ? અને જે ધર્મમાં રત છે તે શું પામે છે?
Verse 113
युधिषछ्िर उवाच प्रियवचनवादी प्रियो भवति विमृशितकार्यकरोडथिकं जयति । बहुमित्रकर: सुखं वसते यश्ष धर्मरत: स गतिं लभते,युधिष्ठिर बोले--मधुर वचन बोलनेवाला सबको प्रिय होता है, सोच-विचारकर काम करनेवालेको अधिकतर सफलता मिलती है एवं जो बहुत-से मित्र बना लेता है, वह सुखसे रहता है और जो धर्मनिष्ठ है, वह सदगति पाता है
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—મધુર વચન બોલનાર સૌનો પ્રિય બને છે. વિચાર કરીને કાર્ય કરનારને વધારે વખત સફળતા મળે છે. જે ઘણાં મિત્રો બનાવે છે તે સુખથી રહે છે. અને જે ધર્મમાં રત છે તે સદ્ગતિ પામે છે.
Verse 114
यक्ष उवाच को मोदते किमाश्चर्य क: पन्था: का च वार्तिका । ममैतांश्वतुरः प्रश्नान् कथयित्वा जलं पिब,यक्षने पूछा--सुखी कौन है? आश्वर्य क्या है? मार्ग क्या है और वार्ता क्या है? मेरे इन चार प्रश्नोंका उत्तर देकर जल पीओ
યક્ષ બોલ્યો—ખરો સંતોષી કોણ? સર્વથી મોટું આશ્ચર્ય શું? માર્ગ કયો? અને યોગ્ય વાર્તાલાપ શું? મારા આ ચાર પ્રશ્નોના ઉત્તર આપી પછી જળ પી।
Verse 115
युधिछिर उवाच पजञ्चमे5हनि षष्ठे वा शाकं पचति स्वे गृहे । अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते,युधिष्ठिर बोले--जलचर यक्ष! जिस पुरुषपर ऋण नहीं है और जो परदेशमें नहीं है, वह भले ही पाँचवें या छठे दिन अपने घरके भीतर साग-पात ही पकाकर खाता हो, तो भी वही सुखी है
યુધિષ્ઠિર બોલ્યો—હે જળચર યક્ષ! જે પુરુષ ઋણમુક્ત છે અને પરદેશમાં વસતો નથી—તે પોતાના ઘરમાં પાંચમા કે છઠ્ઠા દિવસે માત્ર શાક રાંધીને ખાય તોય એ જ સાચો આનંદિત છે।
Verse 116
अहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम् | शेषा: स्थावरमिच्छन्ति किमाश्चर्यमत: परम्,संसारसे रोज-रोज प्राणी यमलोकमें जा रहे हैं; किंतु जो बचे हुए हैं, वे सर्वदा जीते रहनेकी इच्छा करते हैं; इससे बढ़कर आश्चर्य और क्या होगा?
દિવસે દિવસે પ્રાણીઓ યમલોક તરફ જાય છે; છતાં જે બાકી રહે છે, તેઓ સદાય જીવતા રહેવાની ઇચ્છા રાખે છે—આથી મોટું આશ્ચર્ય બીજું શું?
Verse 117
तर्कोउप्रतिष्ठ: श्रुतयो विभिन्ना नैको ऋषिर्यस्य मतं प्रमाणम् । धर्मस्य तत्त्वं निहित॑ गुहायां महाजनो येन गत: स पन्था:,तर्ककी कहीं स्थिति नहीं है, श्रुतियाँ भी भिन्न-भिन्न हैं, एक ही ऋषि नहीं है कि जिसका मत प्रमाण माना जाय तथा धर्मका तत्त्व गुहामें निहित है अर्थात् अत्यन्य गूढ़ है; अत: जिससे महापुरुष जाते रहे हैं, वही मार्ग है
તર્કનું કોઈ સ્થિર આધાર નથી; શ્રુતિઓ પણ અનેક અને પરસ્પર ભિન્ન છે. એવો એક પણ ઋષિ નથી કે જેના મતને અંતિમ પ્રમાણ માનીએ. ધર્મનું તત્ત્વ ગુહામાં નિહિત છે—અત્યંત સૂક્ષ્મ. તેથી મહાજનો જે માર્ગે ગયા, એ જ પંથ છે।
Verse 118
अस्मिन् महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । मारसत्दर्वीपरिघट्टनेन भूतानि काल: पचतीति वार्ता,इस महामोहरूपी कड़ाहेमें भगवान् काल समस्त प्राणियोंको मास और ऋतुरूप करछीसे उलट-पलटकर सूर्यरूप अग्नि और रात-दिनरूप ईंधनके द्वारा राँध रहे हैं, यही वार्ता है
આ મહામોહરૂપ કડાહામાં ભગવાન કાળ સૂર્યરૂપ અગ્નિ અને રાત્રિ-દિવસરૂપ ઇંધણથી, માસ અને ઋતુરૂપ કરછીને હલાવી, સર્વ પ્રાણીઓને રાંધી રહ્યો છે—આ જ વાર્તા છે।
Verse 119
यक्ष उवाच व्याख्याता मे त्वया प्रश्ना याथातथ्यं परंतप । पुरुष त्विदानीं व्याख्याहि यश्च सर्वधनी नर:
યક્ષે કહ્યું—પરંતપ! તું મારા પ્રશ્નોનું યથાર્થ રીતે ઉત્તર આપ્યું. હવે કહો—‘પુરુષ’ કોણ કહેવાય? અને સાચો ‘સર્વધની’ મનુષ્ય કોણ છે?
Verse 120
यक्षने पूछा--परंतप! तुमने मेरे सब प्रश्नोंके उत्तर ठीक-ठीक दे दिये, अब तुम पुरुषकी भी व्याख्या कर दो और यह बताओ कि सबसे बड़ा धनी कौन है? ।। युधिछिर उवाच दिवं स्पृशति भूमिं च शब्द: पुण्येन कर्मणा । यावत् स शब्दो भवति तावत् पुरुष उच्यते,युधिष्ठिर बोले--जिस व्यक्तिके पुण्यकर्मोकी कीर्तिका शब्द जबतक स्वर्ग और भूमिको स्पर्श करता है, तबतक वह पुरुष कहलाता है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પુણ્યકર્મોથી ઉત્પન્ન થયેલી કીર્તિનો શબ્દ સ્વર્ગ અને ધરતી—બન્નેને સ્પર્શે છે. જેટલો સમય એ કીર્તિ ટકે, તેટલો સમય તે ‘પુરુષ’ કહેવાય.
Verse 121
तुल्ये प्रियाप्रिये यस्य सुखदुःखे तथैव च । अतीतानागते चोभे स वै सर्वधनी नर:,जो मनुष्य प्रिय-अप्रिय, सुख-दुःख और भूत-भविष्यत्--इन द्वद्धोंमें सम है, वही सबसे बड़ा धनी है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જે મનુષ્ય પ્રિય-અપ્રિયમાં, સુખ-દુઃખમાં, તેમજ ભૂત અને ભવિષ્ય—બન્ને પ્રત્યે સમભાવ રાખે છે, એ જ સાચો સર્વધની છે.
Verse 122
(भूतभव्यभविष्येषु नि:स्पूह: शान्तमानस: । सुप्रसन्न: सदा योगी स वै सर्वधनी श्वरः ।।) जो भूत, वर्तमान और भविष्य सभी विषयोंकी ओरसे निःस्पृह, शान्तचित्त, सुप्रसन्न और सदा योगयुक्त है, वही सब धनियोंका स्वामी है ।। यक्ष उवाच व्याख्यात: पुरुषो राजन् यश्च सर्वधनी नर: । तस्मात् त्वमेकं भ्रातृणां यमिच्छसि स जीवतु,यक्षने कहा--राजन्! जो सबसे बढ़कर धनी पुरुष है, उसकी तुमने ठीक-ठीक व्याख्या कर दी; इसलिये अपने भाइयोंमेंसे जिस एकको तुम चाहो, वही जीवित हो सकता है
જે ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—આ બધાં પ્રત્યે નિઃસ્પૃહ, શાંતચિત્ત, સદા પ્રસન્ન અને સતત યોગમાં સ્થિત છે, એ જ સાચો સર્વધનીશ્વર છે. યક્ષે કહ્યું—રાજન! ‘પુરુષ’ અને ‘સર્વધની’ મનુષ્ય કોણ છે તે તું યોગ્ય રીતે સમજાવ્યું. તેથી તારા ભાઈઓમાંથી જેને તું ઇચ્છે, તે જ જીવિત રહે.
Verse 123
युधिछिर उवाच श्यामो य एष रक्ताक्षो बृहच्छाल इवोत्थित: । व्यूढोरस्को महाबाहुर्नकुलो यक्ष जीवतु,युधिष्ठिर बोले--यक्ष! यह जो श्यामवर्ण, अरुणनयन, सुविशाल शालवृक्षके समान ऊँचा और चौड़ी छातीवाला महाबाहु नकुल है, वही जीवित हो जाय
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે યક્ષ! આ શ્યામવર્ણ, રક્તાક્ષ, વિશાળ શાલવૃક્ષ સમો ઊંચો ઊભેલો, વિસ્તૃત વક્ષસ્થળવાળો મહાબાહુ નકુલ—એ જ જીવિત રહે.
Verse 124
यक्ष उवाच प्रियस्ते भीमसेनो5यमर्जुनो व: परायणम् | स कस्मान्नकुलं राजन् सापत्नं जीवमिच्छसि,यक्षने कहा--राजन्! यह तुम्हारा प्रिय भीमसेन है और यह तुमलोगोंका सबसे बड़ा सहारा अर्जुन है; इन्हें छोड़कर तुम किसलिये सौतेले भाई नकुलको जिलाना चाहते हो?
યક્ષે કહ્યું—રાજન! આ ભીમસેન તને પ્રિય છે અને આ અર્જુન તમારો મહાન આશ્રય છે; તેમને છોડીને તું કેમ સાવકા ભાઈ નકુલને જીવિત કરવા ઇચ્છે છે?
Verse 125
यस्य नागसहस्रेण दशसंख्येन वै बलम् | तुल्यं त॑ भीममुत्सूज्य नकुलं जीवमिच्छसि,जिसमें दस हजार हाथियोंके समान बल है, उस भीमको छोड़कर तुम नकुलको ही क्यों जिलाना चाहते हो?
જેનું બળ દસ હજાર હાથીઓના બળ સમાન છે, એવા ભીમને છોડીને તું નકુલને જ કેમ જીવિત કરવા ઇચ્છે છે?
Verse 126
तथैनं मनुजाः प्राहुर्भीमसेनं प्रियं तव । अथ केनानुभावेन सापत्नं जीवमिच्छसि,सभी मनुष्य भीमसेनको तुम्हारा प्रिय बतलाते हैं; उसे छोड़कर भला सौतेले भाई नकुलमें तुम कौन-सा सामर्थ्य देखकर उसे जिलाना चाहते हो?
લોકો કહે છે કે ભીમસેન તને સૌથી પ્રિય છે; તો તેને છોડીને કયા ગુણ કે સામર્થ્યને જોઈને તું સાવકા ભાઈ નકુલને જીવિત કરવા ઇચ્છે છે?
Verse 127
यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवा: समुपासते । अर्जुनं तमपाहाय नकुलं जीवमिच्छसि,जिसके बाहुबलका सभी पाण्डवोंको पूरा भरोसा है, उस अर्जुनको भी छोड़कर तुम्हें नकुलको जिला देनेकी इच्छा क्यों है?
જેનાં બાહુબળ પર બધા પાંડવો આધાર રાખે છે, એવા અર્જુનને છોડીને તું નકુલને કેમ જીવિત કરવા ઇચ્છે છે?
Verse 128
युधिछिर उवाच धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षित: । तस्माद् धर्म न त्यजामि मा नो धर्मो हतोडवधीत्,युधिष्ठिर बोले--यदि धर्मका नाश किया जाय, तो वह नष्ट हुआ धर्म ही कर्ताको भी नष्ट कर देता है और यदि उसकी रक्षा की जाय, तो वही कर्ताकी भी रक्षा कर लेता है। इसीसे मैं धर्मका त्याग नहीं करता कि कहीं नष्ट होकर वह धर्म मेरा ही नाश न कर दे
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ધર્મનો નાશ કરશો તો નષ્ટ થયેલો ધર્મ જ નાશ કરનારને પણ નાશ કરે છે; અને ધર્મનું રક્ષણ કરશો તો રક્ષિત ધર્મ જ રક્ષકનું રક્ષણ કરે છે. તેથી હું ધર્મનો ત્યાગ કરતો નથી—ક્યાંક નષ્ટ થયેલો ધર્મ મને જ નાશ ન કરી દે.
Verse 129
आनुशंस्यं परो धर्म: परमार्थाच्च मे मतम् | आनृशंस्यं चिकीर्षामि नकुलो यक्ष जीवतु,यक्ष! मेरा ऐसा विचार है कि वस्तुतः अनृशंसता (दया तथा समता) ही परम धर्म है। यही सोचकर मैं सबके प्रति दया और समानभाव रखना चाहता हूँ; इसलिये नकुल ही जीवित हो जाय
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—કરુણા જ પરમ ધર્મ છે; પરમ હિત પર આધારિત આ મારો સ્થિર મત છે. હું અક્રૂરતા અને દયાથી વર્તવા ઇચ્છું છું; તેથી, હે યક્ષ, નકુલ જીવતો રહે.
Verse 130
धर्मशील: सदा राजा इति मां मानवा विदु: । स्वधर्मान्न चलिष्यामि नकुलो यक्ष जीवतु,यक्ष! लोग मेरे विषयमें ऐसा समझते हैं कि राजा युधिष्ठिर धर्मात्मा हैं; अतएव मैं अपने धर्मसे विचलित नहीं होऊँगा। मेरा भाई नकुल जीवित हो जाय
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—લોકો મને સદા ધર્મનિષ્ઠ રાજા તરીકે જાણે છે. તેથી હું મારા સ્વધર્મથી ડગમગાવાનો નથી. હે યક્ષ, નકુલ જીવતો રહે.
Verse 131
कुन्ती चैव तु माद्री च द्वे भायें तु पितुर्मम । उभे सपुत्रे स्थातां वै इति मे धीयते मति:,मेरे पिताके कुन्ती और माद्री नामकी दो भार्याएँ रहीं। वे दोनों ही पुत्रवती बनी रहें, ऐसा मेरा विचार है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—મારા પિતાને બે પત્નીઓ હતી—કુંતી અને માદ્રી. મારો સ્થિર વિચાર છે કે બંને પુત્રવતી જ રહે.
Verse 132
यथा कुन्ती तथा माद्री विशेषो नास्ति मे तयो: । मातृभ्यां सममिच्छामि नकुलो यक्ष जीवतु,यक्ष! मेरे लिये जैसी कुन्ती है, वैसी ही माद्री। उन दोनोंमें कोई अन्तर नहीं है। मैं दोनों माताओंके प्रति समानभाव ही रखना चाहता हूँ। इसलिये नकुल ही जीवित हो
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—મારા માટે જેવી કુંતી છે તેવી જ માદ્રી; બંનેમાં મને કોઈ ભેદ નથી. હું બંને માતાઓ પ્રત્યે સમભાવ રાખવા ઇચ્છું છું; તેથી, હે યક્ષ, નકુલ જ જીવતો રહે.
Verse 133
यक्ष उवाच तस्य ते<र्थाच्च कामाच्च आनृशंस्यं परं मतम् | तस्मात् ते भ्रातर: सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ,यक्षने कहा--भरतगश्रेष्ठ! तुमने अर्थ और कामसे भी अधिक दया और समताका आदर किया है, इसलिये तुम्हारे सभी भाई जीवित हो जायेँ
યક્ષે કહ્યું—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તું અર્થ અને કામ કરતાં પણ કરુણા અને સમતાને શ્રેષ્ઠ માન્યું છે; તેથી તારા બધા ભાઈઓ જીવતા થઈ જાય.
Verse 312
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत आरणेयपर्वमें नकुल आदि चारों भाइयोंके मूर्च्छित होकर गिरनेसे सम्बन्ध रखनेवाला तीन सौ बारहवाँ अध्याय प्रा हुआ ॥/
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત આરણેયપર્વમાં નકુલ વગેરે ચાર ભાઈઓ મૂર્છિત થઈ ધરતી પર પડી જવાના પ્રસંગ સાથે સંબંધિત ત્રણસો બારમો અધ્યાય આરંભ થાય છે।
Verse 313
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आरणेयपर्वणि यक्षप्रश्नने त्रयोदशाधिकत्रिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहद्या भारत वनप्वके अन्तर्गत आरणेयपर्वमें यक्षप्रश्रविषयक तीन सौ तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત આરણેયપર્વમાં યક્ષપ્રશ્ન-વિષયક ત્રણસો તેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 363
मयैते निहता:ः सर्वे भ्रातरस्ते महौजस: । यक्षने कहा--तुम्हारा कल्याण हो। मैं जलचर पक्षी नहीं हूँ, यक्ष हूँ। तुम्हारे ये सभी महान् तेजस्वी भाई मेरे द्वारा ही मारे गये हैं
યક્ષે કહ્યું—તમારા આ બધા મહાબળવાન તેજસ્વી ભાઈઓ મારા દ્વારા જ માર્યા ગયા છે।