Adhyaya 88

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें सुवर्णकी उत्पत्ति नामक चौरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८४ ॥। अपना छा | अफड--क+ पञ्चाशीतितमोब<् ध्याय: ब्रह्माजीका देवताओंको आश्वासन, अग्निकी खोज, अन्निके द्वारा स्थापित किये हुए शिवके तेजसे संतप्त हो गंगाका उसे मेरुपर्वतपर छोड़ना, कार्तिकेय और सुवर्णकी उत्पत्ति, वरुणरूपधारी महादेवजीके यज्ञमें अग्निसे ही प्रजापतियों और सुवर्णका प्रादुर्भाव, कार्तिकेयद्वारा तारकासुरका वध देवा ऊचु: असुरस्तारको नाम त्वया दत्तवर: प्रभो । सुरानृषींश्व क्लिश्राति वधस्तस्य विधीयताम्‌

દેવોએ કહ્યું—“પ્રભુ! તારક નામનો એક અસુર છે, જેને તમે વરદાન આપ્યું છે. તે દેવો અને ઋષિઓને ભારે કષ્ટ આપે છે; તેથી તેના વધની વ્યવસ્થા કરો.”

Verse 2

देवता बोले--प्रभो! आपने जिसे वर दे रखा है, वह तारक नामक असुर देवताओं और ऋषियोंको बड़ा कष्ट दे रहा है। अतः उसके वधका कोई उपाय कीजिये ।। तस्माद्‌ भयं समुत्पन्नमस्माकं वै पितामह । परित्रायस्व नो देव न हाुन्या गतिरस्ति न:,पितामह! देव! उस असुरसे हमलोगोंको भारी भय उत्पन्न हो गया है। आप हमारी उससे रक्षा करें; क्योंकि हमारे लिये दूसरी कोई गति नहीं है

દેવોએ કહ્યું—“પ્રભુ! તમે જેને વર આપ્યો છે તે તારક નામનો દૈત્ય દેવો અને ઋષિઓને ભારે કષ્ટ આપે છે. તેથી તેના વધનો કોઈ ઉપાય કરો. પિતામહ! આથી અમને મહાભય ઉપજ્યું છે. દેવ! અમારી રક્ષા કરો; કારણ કે અમારે માટે બીજી કોઈ ગતિ નથી.”

Verse 3

ब्रह्मोवाच समोऊहं सर्वभूतानामधर्म नेह रोचये | हन्यतां तारक: क्षिप्रं सुरर्षिगणबाधिता,ब्रद्माजीने कहा--मेरा तो समस्त प्राणियोंके प्रति समान भाव है तथापि मैं अधर्म नहीं पसन्द करता; अत: देवताओं तथा ऋषियोंको कष्ट देनेवाले तारकासुरको तुम लोग शीघ्र ही मार डालो

બ્રહ્માએ કહ્યું—“હું સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે સમભાવ રાખું છું; છતાં અધર્મ મને રોચતો નથી. તેથી દેવો અને ઋષિઓને પીડનાર તારકને ત્વરિત વધ કરો.”

Verse 4

वेदा धर्माश्च नोच्छेदं गच्छेयु: सुरसत्तमा: । विहितं पूर्वमेवात्र मया वै व्येतु वो ज्वर:,सुरश्रेष्ठाणण! वेदों और धर्मोका उच्छेद न हो, इसका उपाय मैंने पहलेसे ही कर लिया है। अतः तुम्हारी मानसिक चिन्ता दूर हो जानी चाहिये

“હે સુરશ્રેષ્ઠો! વેદો અને ધર્મનો ઉચ્છેદ ન થાય—તેનો ઉપાય મેં પહેલેથી જ અહીં ગોઠવી દીધો છે. તેથી તમારી જ્વર જેવી ચિંતા દૂર થાઓ.”

Verse 5

देवा ऊचु वरदानाद्‌ भगवतो दैतेयो बलगर्वित: । देवैर्न शक्‍्यते हन्तुं स कथं प्रशमं व्रजेत्‌,देवता बोले--भगवन्‌! आपके ही वरदानसे वह दैत्य बलके घमंडसे भर गया है। देवता उसे नहीं मार सकते। ऐसी दशामें वह कैसे शान्त हो सकता है?

દેવોએ કહ્યું—“ભગવન્! તમારા વરદાનથી તે દૈત્ય બળના ગર્વથી મત્ત થયો છે. દેવો તેને મારી શકતા નથી; એવી સ્થિતિમાં તે કેવી રીતે શાંત અથવા સંયમિત થશે?”

Verse 6

स हि नैव सम देवानां नासुराणां न रक्षसाम्‌ । वध्य: स्यामिति जग्राह वरं त्वत्त: पितामह,पितामह! उसने आपसे यह वरदान प्राप्त कर लिया है कि देवताओं, असुरों तथा राक्षसोंमेंसे किसीके हाथसे भी मारा न जाऊँ

ભીષ્મે કહ્યું— “પિતામહ! તેણે આપ પાસેથી એવો વર મેળવ્યો છે— ‘દેવો, અસુરો કે રાક્ષસો— એમમાંથી કોઈના હાથે પણ હું ન મરું.’”

Verse 7

देवाश्व शप्ता रुद्राण्या प्रजोच्छेदे पुराकृते । न भविष्यति वो<पत्यमिति सर्वे जगत्पते,जगत्पते! पूर्वकालमें जब हमने रुद्राणीकी संततिका उच्छेद कर दिया, तब उन्होंने सब देवताओंको शाप दे दिया कि तुम्हारे कोई संतान नहीं होगी

ભીષ્મે કહ્યું— “જગત્પતે! પૂર્વકાળે જ્યારે અમે રુદ્રાણીની સંતતિનો નાશ કર્યો, ત્યારે રુદ્રાણીએ સર્વ દેવોને શાપ આપ્યો— ‘તમને સંતાન નહીં થાય.’”

Verse 8

ब्रह्मोवाच हुताशनो न तत्रासीच्छापकाले सुरोत्तमा: । स उत्पादयितापत्यं वधाय त्रिदशद्विषाम्‌,ब्रह्माजी बोले--सुरश्रेष्टण! उस शापके समय वहाँ अग्निदेव नहीं थे। अतः देवद्रोहियोंके वधके लिये वे ही संतान उत्पन्न करेंगे

બ્રહ્માએ કહ્યું— “સુરોત્તમો! તે શાપના સમયે ત્યાં હુતાશન અગ્નિદેવ હાજર ન હતા. તેથી દેવદ્વેષીઓના વધ માટે એ જ સંતાન ઉત્પન્ન કરશે.”

Verse 9

तद्‌ वै सर्वानतिक्रम्य देवदानवराक्षसान्‌ | मानुषानथ गन्धर्वान्‌ नागानथ च पक्षिण:,वही समस्त देवताओं, दानवों, राक्षसों, मनुष्यों, गन्धर्वों, नागों तथा पक्षियोंको लाँधकर अपने अचूक अस्त्र-शक्तिके द्वारा उस असुरका वध कर डालेगा, जिससे तुम्हें भय उत्पन्न हुआ है। दूसरे जो देवशत्रु हैं, उनका भी वह संहार कर डालेगा

ભીષ્મે કહ્યું— “તે દેવો, દાનવો, રાક્ષસો, મનુષ્યો, ગંધર્વો, નાગો અને પક્ષીઓ— સૌને વટાવી— પોતાના અચૂક અસ્ત્રબળથી તે અસુરનો વધ કરશે, જેના કારણે તમને ભય ઉપજ્યો છે; અને અન્ય દેવશત્રુઓનો પણ સંહાર કરશે।”

Verse 10

अस्त्रेणामोघपातेन शकक्‍्या तं घातयिष्यति । यतो वो भयमुत्पन्नं ये चान्ये सुरशत्रव:,वही समस्त देवताओं, दानवों, राक्षसों, मनुष्यों, गन्धर्वों, नागों तथा पक्षियोंको लाँधकर अपने अचूक अस्त्र-शक्तिके द्वारा उस असुरका वध कर डालेगा, जिससे तुम्हें भय उत्पन्न हुआ है। दूसरे जो देवशत्रु हैं, उनका भी वह संहार कर डालेगा

ભીષ્મે કહ્યું— “અચૂક અસ્ત્રપ્રહારથી તે તે શત્રુનો વધ કરી શકશે, જેના કારણે તમને ભય ઉપજ્યો છે; અને અન્ય દેવશત્રુઓનો પણ સંહાર કરશે।”

Verse 11

सनातनो हि संकल्प: काम इत्यभिधीयते । रुद्रस्य तेज: प्रस्कन्नमग्नी निपतितं च यत्‌,सनातन संकल्पको ही काम कहते हैं। उसी कामसे रुद्रका जो तेज स्खलित होकर अग्निमें गिरा था, उसे अग्निने ले रखा है। द्वितीय अग्निके समान उस महान्‌ तेजको वे गंगाजीमें स्थापित करके बालकरूपसे उत्पन्न करेंगे। वही बालक देवशत्रुओंके वधका कारण होगा

સનાતન સંકલ્પને જ ‘કામ’ કહેવામાં આવે છે. એ કામથી રુદ્રનું જે તેજ સ્ખલિત થઈ અગ્નિમાં પડ્યું હતું, તેને અગ્નિએ ગ્રહણ કરીને ધારણ કર્યું. પછી દેવો તે દ્વિતીય અગ્નિસમાન મહાતેજને ગંગામાં સ્થાપિત કરીને બાળરૂપે જન્માવશે; એ જ બાળક દેવશત્રુઓના વધનું કારણ બનશે.

Verse 12

तत्तेजोडग्निर्महद्‌भूतं द्वितीयमिति पावकम्‌ | वधार्थ देवशत्रूणां गंगायां जनयिष्यति,सनातन संकल्पको ही काम कहते हैं। उसी कामसे रुद्रका जो तेज स्खलित होकर अग्निमें गिरा था, उसे अग्निने ले रखा है। द्वितीय अग्निके समान उस महान्‌ तेजको वे गंगाजीमें स्थापित करके बालकरूपसे उत्पन्न करेंगे। वही बालक देवशत्रुओंके वधका कारण होगा

એ મહાન, ભૂતતત્ત્વમય તેજને પાવક અગ્નિ ‘દ્વિતીય અગ્નિ’ સમાન ધારણ કરીને દેવશત્રુઓના વધાર્થે ગંગામાં જનમાવશે. તેમાંથી એક બાળક જન્મશે અને એ જ દેવોની વિજયનું કારણ બનશે.

Verse 13

स तु नावाप त॑ शापं नष्ट: स हुतभुक्‌ तदा । तस्माद्‌ वो भयह्ृद्‌ देवा: समुत्पत्स्यति पावकि:

પરંતુ હકીકતમાં તેને એ શાપ લાગ્યો નહીં; શાપ નષ્ટ થયો અને તે સમયે જ તે ‘હુતભુક્’—અગ્નિ—બની ગયો. તેથી, હે દેવો! ભય હરનાર પાવક અગ્નિ તમારામાં ફરી પ્રગટ થશે.

Verse 14

अग्निदेव उस समय छिपे हुए थे, इसलिये वह शाप उन्हें नहीं प्राप्त हुआ; अतः देवताओ! अग्निके जो पुत्र उत्पन्न होगा, वह तुमलोगोंका सारा भय हर लेगा ।। अन्विष्यतां वै ज्वलनस्तथा चाद्य नियुज्यताम्‌ | तारकस्य वधोपाय: कथितो वै मयानघा:,तुमलोग अग्निदेवकी खोज करो और उन्हें आज ही इस कार्यमें नियुक्त करो। निष्पाप देवताओ! तारकासुरके वधका यह उपाय मैंने बता दिया

તે સમયે અગ્નિદેવ ગુપ્ત હતા, તેથી એ શાપ તેમને પહોંચ્યો નહીં. તેથી, હે દેવો! અગ્નિથી જે પુત્ર જન્મશે, તે તમારો સર્વ ભય દૂર કરશે. જ્વલન (અગ્નિ)ને શોધો અને આજે જ આ કાર્યમાં તેને નિયુક્ત કરો. હે નિષ્પાપ દેવગણ! તારકના વધનો ઉપાય મેં કહી દીધો છે.

Verse 15

न हि तेजस्विनां शापास्तेज:सु प्रभवन्ति वै । बलान्यतिबल प्राप्य दुर्बलानि भवन्ति वै,तेजस्वी पुरुषोंके शाप तेजस्वियोंपर अपना प्रभाव नहीं दिखाते। साधारण बली कितने ही क्‍यों न हों, अत्यन्त बलशालीको पाकर दुर्बल हो जाते हैं

તેજસ્વીઓના શાપ તેજસ્વીઓ પર ખરેખર અસર કરતા નથી. તેમ જ સામાન્ય બળ—કેટલાંય હોય તોય—અતિબલવાન સામે પડતાં જ દુર્બળ બની જાય છે.

Verse 16

हन्यादवध्यान्‌ वरदानपि चैव तपस्विन: । संकल्पाभिरुचि: काम: सनातनतमो5भवत्‌,तपस्वी पुरुषका जो काम है, वही संकल्प एवं अभिरुचिके नामसे प्रसिद्ध है। वह सनातन या चिरस्थायी होता है। वह वर देनेवाले अवध्य पुरुषोंका भी वध कर सकता है

ભીષ્મે કહ્યું: વરદાનથી યુક્ત અને વર આપવાની શક્તિ ધરાવતા, ‘અવધ્ય’ ગણાતા તપસ્વીઓ પણ કામના કારણે પરાજિત થઈ શકે છે. એ જ કામ ‘સંકલ્પ’ અને ‘અભિરુચિ’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે; તે અતિ પ્રાચીન અને ચિરંજીવી છે. આંતરિક બળરૂપે તે સિદ્ધ પુરુષોને પણ વશ કરી શકે—અતએવ ધર્મમાર્ગે તેને સમજીને નિયંત્રિત કરવો જોઈએ.

Verse 17

जगत्पतिरनिर्देश्य: सर्वग: सर्वभावन: । हृच्छय: सर्वभूतानां ज्येष्ठो रुद्रादपि प्रभु:

ભીષ્મે કહ્યું: જગત્પતિનું ચોક્કસ વર્ણન શક્ય નથી; તેઓ સર્વવ્યાપી છે અને સર્વ ભાવ-અવસ્થાઓના પ્રેરક છે. તેઓ સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં નિવાસ કરે છે; તેઓ આદ્ય અને પરમ પ્રભુ છે—રુદ્રથી પણ જ્યેષ્ઠ અને વધુ અધિપત્યશાળી.

Verse 18

अग्निदेव इस जगत्‌के पालक, अनिर्वचनीय, सर्वव्यापी, सबके उत्पादक, समस्त प्राणियोंके हृदयमें शयन करनेवाले, सर्वसमर्थ तथा रुद्रसे भी ज्येष्ठ हैं ।। अन्विष्यतां स तु क्षिप्रं तेजोराशिह्ुुताशन: । स वो मनोगतं काम॑ देव: सम्पादयिष्यति

ભીષ્મે કહ્યું: અગ્નિદેવ આ જગતના પાલક છે—અનિવર્ચનીય, સર્વવ્યાપી, સર્વના ઉત્પાદક, સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં શયન કરનાર, સર્વસમર્થ અને રુદ્રથી પણ જ્યેષ્ઠ. તે તેજોરાશિ હુતાશનને વિલંબ વિના શોધો; તે દેવ તમારા મનમાં રહેલી કામનાને પૂર્ણ કરશે.

Verse 19

तेजकी राशिभूत अग्निदेवका तुम सब लोग शीघ्र अन्वेषण करो। वे तुम्हारी मनोवांछित कामनाको पूर्ण करेंगे ।। एतद्‌ू वाक्यमुपश्रुत्य ततो देवा महात्मन: । जम्मु: संसिद्धसंकल्पा: पर्येषन्तो विभावसुम्‌,महात्मा ब्रह्माजीका यह कथन सुनकर सफलमनोरथ हुए देवता अग्निदेवका अन्वेषण करनेके लिये वहाँसे चले गये

ભીષ્મે કહ્યું: તમે સૌ તેજોરાશિરૂપ અગ્નિદેવને તાત્કાલિક શોધો; તેઓ તમારી મનગમતી કામનાને પૂર્ણ કરશે. મહાત્માના આ વચન સાંભળીને દેવતાઓ—સંકલ્પમાં દૃઢ અને સફળતામાં નિશ્ચિત—વಿಭાવસુ (અગ્નિ)ની શોધ માટે ત્યાંથી નીકળી પડ્યા.

Verse 20

ततस्त्रैलेक्यमृषयो व्यचिन्वन्त सुरै: सह । कांक्षन्तो दर्शन बल्लेः सर्वे तद्तमानसा:,तब देवताओंसहित ऋषियोंने तीनों लोकोंमें अग्निकी खोज प्रारम्भ की। उन सबका मन उन्हींमें लगा था और वे--सभी अग्निदेवका दर्शन करना चाहते थे

પછી દેવતાઓ સાથે ઋષિઓએ ત્રણેય લોકમાં અગ્નિની શોધ શરૂ કરી. સૌનું મન એ જ ધ્યેયમાં સ્થિર હતું, કારણ કે સૌ અગ્નિદેવના દર્શન કરવા ઇચ્છતા હતા.

Verse 21

भुगुश्रेष्ठट उत्तम तपस्यासे युक्त, तेजस्वी और लोकविख्यात सभी सिद्ध देवता सभी लोकोंमें अग्निदेवकी खोज करते रहे

ભીષ્મ બોલ્યા—હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ! તું ઉત્તમ તપસ્યાથી યુક્ત, તેજસ્વી અને લોકોમાં વિખ્યાત છે. ત્યારે સર્વ સિદ્ધો અને દેવગણ સર્વ લોકોમાં અગ્નિદેવ હવ્યવાહનને શોધતા સતત ભટકતા રહ્યા.

Verse 22

नष्टमात्मनि संलीनं नाधिजम्मुर्ठुताशनम्‌ । ततः संजातसंत्रासानग्निदर्शनलालसान्‌,वे छिपकर अपने-आपमें ही लीन थे; अतः देवता उनके पास नहीं पहुँच सके। तब अग्निका दर्शन करनेके लिये उत्सुक और भयभीत हुए देवताओंसे एक जलचारी मेढक, जो अग्निके तेजसे दग्ध एवं क्लान्तचित्त होकर रसातलसे ऊपरको आया था, बोला --

ભીષ્મ બોલ્યા—અગ્નિ લુપ્ત થઈ પોતાના અંદર જ લીન થઈ ગયા હતા; તેથી દેવતાઓ તેમના સુધી પહોંચી શક્યા નહીં. ત્યારે દેવગણ ભયગ્રસ્ત પણ થયા અને અગ્નિદર્શન માટે ઉત્સુક પણ. એ સમયે અગ્નિના તેજથી દગ્ધ અને મનથી ક્લાંત થઈ રસાતલમાંથી ઉપર આવેલા એક જલચર દેડકાએ દેવતાઓને સંબોધીને કહ્યું.

Verse 23

जलेचर: क्लान्तमनास्तेजसाग्ने: प्रदीपित: । उवाच देवान्‌ मण्डूको रसातलतलोत्थित:,वे छिपकर अपने-आपमें ही लीन थे; अतः देवता उनके पास नहीं पहुँच सके। तब अग्निका दर्शन करनेके लिये उत्सुक और भयभीत हुए देवताओंसे एक जलचारी मेढक, जो अग्निके तेजसे दग्ध एवं क्लान्तचित्त होकर रसातलसे ऊपरको आया था, बोला --

જલચર તે દેડકો, અગ્નિના તેજથી દગ્ધ અને મનથી ક્લાંત, રસાતલના તળમાંથી ઉપર ઊઠીને દેવતાઓને સંબોધીને બોલ્યો.

Verse 24

रसातलतले देवा वसत्यग्निरिति प्रभो । संतापादिह सम्प्राप्त: पावकप्रभवादहम्‌

હે પ્રભો! કહેવામાં આવે છે કે રસાતલના તળમાં દેવગણ વસે છે અને ત્યાં જ અગ્નિ નિવાસ કરે છે. પરંતુ પાવકની પ્રભાથી ઉત્પન્ન થયેલા આ દાહક સંતાપથી પીડાઈને હું અહીં આવ્યો છું.

Verse 25

“'देवताओ! अग्नि रसातलमें निवास करते हैं। प्रभो! मैं अग्निजनित संतापसे ही घबराकर यहाँ आया हूँ ।। स संसुप्तो जले देवा भगवान्‌ हव्यवाहन: । अप: संसृज्य तेजोभिस्तेन संतापिता वयम्‌,“देवगण! भगवान्‌ अग्निदेव अपने तेजके साथ जलको संयुक्त करके जलमें ही सोये हैं। हमलोग उन्हींके तेजसे संतप्त हो रहे हैं

દેવગણ! અગ્નિ રસાતલમાં નિવાસ કરે છે. હે દેવતાઓ! ભગવાન હવ્યવાહન પોતાના તેજ સાથે જળને સંયોજી જળમાં જ સુઈ રહ્યા છે; અને એ જ તેજથી અમે સંતપ્ત થઈ કષ્ટ ભોગવી રહ્યા છીએ.

Verse 26

तस्य दर्शनमिष्टं वो यदि देवा विभावसो: । तत्रैवमधिगच्छध्वं कार्य वो यदि वल्लिना,“देवताओ! यदि आपको अग्निदेवका दर्शन अभीष्ट हो और यदि उनसे आपका कोई कार्य हो तो वहीं जाकर उनसे मिलिये

ભીષ્મે કહ્યું—“હે દેવગણ! જો તમને વિભાવસુ (અગ્નિદેવ)નું દર્શન ઇચ્છિત હોય અને દંડધારી સાથે તમારું કોઈ કાર્ય હોય, તો ત્યાં જ જઈને તેમને મળો.”

Verse 27

गम्यतां साधयिष्यामो वयं हाग्निभयात्‌ सुरा: । एतावदुक्त्वा मण्डूकस्त्वरितो जलमाविशत्‌,“देवगण! आप जाइये। हम भी अग्निके भयसे अन्यत्र जायँगे।! इतना ही कहकर वह मेढक तुरंत ही जलमें घुस गया

ભીષ્મે કહ્યું—“જાઓ; હે દેવગણ! અગ્નિના ભયથી અમે પણ આપણો ઉપાય કરી અન્યત્ર ખસી જઈશું.” એટલું કહીને તે દેડકો તરત જ પાણીમાં ઘૂસી ગયો.

Verse 28

हुताशनस्तु बुबुधे मण्डूकस्य च पैशुनम्‌ शशाप स तमासाद्य न रसान्‌ वेत्स्यसीति वै,अग्निदेव समझ गये कि मेढकने मेरी चुगली खायी है; अतः उन्होंने उसके पास पहुँचकर यह शाप दे दिया कि “तुम्हें रसका अनुभव नहीं होगा”

ભીષ્મે કહ્યું—અગ્નિદેવે દેડકાની દુષ્ટ ચુગલી સમજી. તેની પાસે જઈ શાપ આપ્યો—“તને રસોના સ્વાદનું જ્ઞાન નહીં રહે.”

Verse 29

त॑ वै संयुज्य शापेन मण्डूकं॑ त्वरितो ययौ । अन्यत्र वासाय विभुर्न चात्मानमदर्शयत्‌,मेढकको शाप देकर वे तुरंत दूसरी जगह निवास करनेके लिये चले गये। सर्वव्यापी अग्निने अपने-आपको प्रकट नहीं किया

ભીષ્મે કહ્યું—શાપથી તેને બાંધી અગ્નિદેવ તરત જ અન્યત્ર નિવાસ કરવા ચાલ્યા ગયા; સર્વવ્યાપી પ્રભુએ ત્યારબાદ પોતાને પ્રગટ ન કર્યો.

Verse 30

देवास्त्वनुग्रहं चक्रुर्मण्ड्रकानां भृगूत्तम । यत्तच्छूणु महाबाहो गदतो मम सर्वश:,भुगुश्रेष्॒ महाबाहो! उस समय देवताओंने मेढकोंपर जो कृपा की, वह सब बता रहा हूँ, सुनो

ભીષ્મે કહ્યું—“હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ, મહાબાહો! તે સમયે દેવોએ દેડકાઓ પર જે અનુગ્રહ કર્યો, તેનું સર્વ વર્ણન મારી પાસેથી સાંભળ.”

Verse 31

देवा ऊचु अग्निशापादजिद्नापि रसज्ञानबहिष्कृता: | सरस्वती बहुविधां यूयमुच्चारयिष्यथ,देवता बोले--मेढको! अग्निदेवके शापसे तुम्हारे जिह्नला नहीं होगी; अतः तुम रसोंके ज्ञानसे शून्य रहोगे तथापि हमारी कृपासे तुम नाना प्रकारकी वाणीका उच्चारण कर सकोगे

દેવોએ કહ્યું—અગ્નિના શાપથી તમે જિહ્વાવિહોણા થશો; તેથી રસોના જ્ઞાનથી વંચિત રહેશો. છતાં સરસ્વતીની કૃપાથી તમે અનેક પ્રકારની વાણી ઉચ્ચારી શકશો.

Verse 32

बिलवासं गतांश्रैव निराहारानचेतस: । गतासूनपि संशुष्कान्‌ भूमि: संधारयिष्यति

ભીષ્મે કહ્યું—જે બિલો અને ગુફાઓમાં જઈ વસે છે, જે નિરાહાર અને ચેતનાહીન છે—હા, પ્રાણહીન થઈ સૂકાઈ ગયેલા દેહોને પણ આ ધરતી ધારણ કરીને રાખે છે.

Verse 33

इत्युक्त्वा तांस्ततो देवा: पुनरेव महीमिमाम्‌

આવું કહીને દેવતાઓ ફરીથી આ જ ધરતી તરફ વળ્યા.

Verse 34

अथ तान्‌ द्विरद: वक्षित्‌ सुरेन्द्रद्धिदोपम:

ત્યારે તે દ્વિરદ—સુરેન્દ્ર સમાન તેજસ્વી—તેમને સંબોધીને બોલ્યો.

Verse 35

शशाप ज्वलन: सर्वान्‌ द्विरदान्‌ क्रोधमूर्च्छित:

ભીષ્મે કહ્યું—ક્રોધથી મોહીત થઈ જ્વલન (અગ્નિદેવ) એ સર્વ હાથીઓને શાપ આપ્યો.

Verse 36

इत्युक्त्वा नि:सृतो5श्वत्थादग्निर्वारणसूचित: । प्रविवेश शमीगर्भमथ वह्नि: सुषुप्सया,ऐसा कहकर हाथीद्वारा सूचित किये गये अग्निदेव अश्वत्थसे निकलकर शमीके भीतर प्रविष्ट हो गये। वे वहाँ अच्छी तरह सोना चाहते थे

એવું કહી હાથી દ્વારા સૂચિત અગ્નિદેવ અશ્વત્થ વૃક્ષમાંથી નીકળી શમી વૃક્ષના ગર્ભ (ખોખલા)માં પ્રવેશ્યા; ત્યાં તેઓ ઘોર નિદ્રામાં વિશ્રામ કરવા ઇચ્છતા હતા।

Verse 37

अनुग्रहं तु नागानां यं चक्रुः शृणु तं प्रभो । देवा भृगुकुलश्रेष्ठ प्रीत्या सत्यपराक्रमा:,प्रभो! भृगुकुलश्रेष्ठ तब सत्यपराक्रमी देवताओंने प्रसन्न हो नागोंपर जिस प्रकार अपना अनुग्रह प्रकट किया, उसे सुनो

પ્રભો! ભૃગુકુલશ્રેષ્ઠ! સત્યપરાક્રમી દેવતાઓ પ્રસન્ન થઈ નાગો પર જેમ અનુકંપા દર્શાવી, તે સાંભળો।

Verse 38

देवा ऊचु प्रतीपया जिह्दयापि सर्वाहारं करिष्यथ | वाचं चोच्चारयिष्यध्वमुच्चैरव्यज्जिताक्षराम्‌,देवता बोले--हाथियो! तुम अपनी उलटी जिह्वासे भी सब प्रकारके आहार ग्रहण कर सकोगे तथा उच्चस्वरसे वाणीका उच्चारण कर सकोगे; किंतु उससे किसी अक्षरकी अभिव्यक्ति नहीं होगी

દેવતાઓએ કહ્યું—હે હાથીઓ! તમે તમારી ઉલટી જીભથી પણ સર્વ પ્રકારનો આહાર ગ્રહણ કરી શકશો અને ઊંચા સ્વરે વાણી ઉચ્ચારી શકશો; પરંતુ તેમાં કોઈ અક્ષર સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ નહીં થાય।

Verse 39

इत्युक्त्वा पुनरेवाग्निमनुससुर्दिवौकस: । अश्वत्थान्नि:सृतश्चाग्नि: शमीगर्भमुपाविशत्‌,ऐसा कहकर देवताओंने पुनः अग्निका अनुसरण किया। उधर अग्निदेव अभश्वत्थसे निकलकर शमीके भीतर जा बैठे

એવું કહી દેવતાઓએ ફરી અગ્નિનો પીછો કર્યો. બીજી તરફ અગ્નિદેવ અશ્વત્થમાંથી નીકળી શમીના ગર્ભ (ખોખલા)માં પ્રવેશ્યા।

Verse 40

शुकेन ख्यापितो विप्र तं देवा: समुपाद्रवन्‌ । शशाप शुकममग्निस्तु वाग्विहीनो भविष्यसि

હે વિપ્ર! શુકે જ્યારે તે વાત પ્રગટ કરી, ત્યારે દેવતાઓ વ્યાકુળ થઈ તેના પર તૂટી પડ્યા. ત્યારે અગ્નિએ શુકને શાપ આપ્યો—“તું વાણીવિહિન થઈ જશે.”

Verse 41

विप्रवर! तदनन्तर तोतेने अग्निका पता बता दिया। फिर तो देवता शमीवृक्षकी ओर दौड़े। यह देख अग्निने तोतेको शाप दे दिया--'तू वाणीसे रहित हो जायगा” ।। जिह्दामावर्तयामास तस्यापि हुतभुक्‌ तथा । दृष्टवा तु ज्वलनं देवा: शुकमूचुर्दयान्विता:

ભીષ્મે કહ્યું—ત્યારબાદ હુતભુક અગ્નિએ તે પોપટની જીભ પણ ઉલટાવી દીધી, જેથી તે બોલી ન શકે. પ્રજ્વલિત અગ્નિને જોઈ દેવતાઓ કરુણાથી પ્રેરાઈ પોપટને સંબોધ્યા.

Verse 42

भविता न त्वमत्यन्तं शुकत्वे नष्टवागिति । आवृत्तजिद्दस्य सतो वाक्‍्यं कान्‍्तं भविष्यति

ભીષ્મે કહ્યું—તું સદાકાળ પોપટની સ્થિતિમાં, વાણી ગુમાવીને નહીં રહે. જે દોષમાર્ગથી વળી સાચે સદ્ગુણી બને છે, તેની વાણી મધુર અને શ્રવણયોગ્ય બને છે.

Verse 43

इत्युक्त्वा तं शमीगर्भे वह्लिमालक्ष्य देवता:,ऐसा कहकर शमीके गर्भमें अग्निदेवका दर्शन करके देवताओंने सभी कर्मोंके लिये शमीको ही अग्निका पवित्र स्थान नियत किया। तबसे अग्निदेव शमीके भीतर दृष्टिगोचर होने लगे

ભીષ્મે કહ્યું—આવું કહી દેવતાઓએ શમીના ગર્ભમાં અગ્નિનું દર્શન કર્યું. ત્યારબાદ સર્વ કર્મો માટે શમીને જ અગ્નિનું પવિત્ર અને વિધિસંમત નિવાસસ્થાન નિશ્ચિત કર્યું. ત્યારથી અગ્નિ શમીના અંદર પ્રગટ થવા લાગ્યો.

Verse 44

तदेवायतन चक्कु: पुण्यं सर्वक्रियास्वपि । ततः प्रभृति चाप्यग्नि: शमीगर्भेषु दृश्यते,ऐसा कहकर शमीके गर्भमें अग्निदेवका दर्शन करके देवताओंने सभी कर्मोंके लिये शमीको ही अग्निका पवित्र स्थान नियत किया। तबसे अग्निदेव शमीके भीतर दृष्टिगोचर होने लगे

ભીષ્મે કહ્યું—એ જ (શમી) સર્વ ક્રિયાઓમાં પવિત્ર આશ્રય અને ચિહ્ન બની. ત્યારથી અગ્નિ શમીના ગર્ભમાં દેખાવા લાગ્યો.

Verse 45

उत्पादने तथोपायमभिजम्मुश्न मानवा: । आपो रसालले यास्तु संस्पृष्टाश्चित्रभानुना,भार्गव! मनुष्योंने अग्निको प्रकट करनेके लिये शमीका मन्‍्थन ही उपाय जाना। अग्निने रसातलमें जिस जलका स्पर्श किया था और वहाँ शयन करनेवाले अग्नि-देवके तेजसे जो संतप्त हो गया था, वह जल पर्वतीय झरनोंके रूपमें अपनी गरमी निकालता है

ભીષ્મે કહ્યું—હે ભાર્ગવ! અગ્નિ પ્રગટ કરવા માટે મનુષ્યોએ શમીકાષ્ઠના મન્થન (ઘર્ષણ)ને ઉપાય તરીકે જાણ્યો. અને રસાતલમાં ચિત્રભાનુ (અગ્નિ)ના સ્પર્શથી જે જળ તેના તેજથી તપ્ત થયું, તે પોતાની ઉષ્મા છોડતું પર્વતોના ગરમ ઝરણાં રૂપે પ્રગટ થાય છે.

Verse 46

ता: पर्वतप्रस्नरवणैरूष्मां मुज्चन्ति भार्गव । पावकेनाधिशयता संतप्तास्तस्य तेजसा,भार्गव! मनुष्योंने अग्निको प्रकट करनेके लिये शमीका मन्‍्थन ही उपाय जाना। अग्निने रसातलमें जिस जलका स्पर्श किया था और वहाँ शयन करनेवाले अग्नि-देवके तेजसे जो संतप्त हो गया था, वह जल पर्वतीय झरनोंके रूपमें अपनी गरमी निकालता है

ભીષ્મે કહ્યું— હે ભાર્ગવ! અગ્નિના ઉત્તમ પ્રભાવ અને તેની તેજસ્વી કિરણોથી તપ્ત થયેલું તે જળ પર્વતીય ઝરણાં દ્વારા પોતાની ગરમી બહાર કાઢે છે.

Verse 47

अथानिनिर्देवता दृष्टवा बभूव व्यथितस्तदा । किमागमनमित्येवं तानपृच्छत पावक:,उस समय देवताओंको देखकर अग्निदेव व्यथित हो गये और उनसे पूछने लगे --'किस उद्देश्यसे यहाँ आपलोगोंका शुभागमन हुआ है?”

ત્યારે ત્યાં એકત્ર થયેલા દેવતાઓને જોઈ અગ્નિદેવ વ્યથિત થયા અને તેમને પૂછ્યું— “કયા હેતુથી આપ સૌ અહીં આવ્યા છો?”

Verse 48

तमूचुर्विबुधा: सर्वे ते चैव परमर्षय: । त्वां नियोक्ष्यामहे कार्ये तद्‌ भवान्‌ कर्तुमरहति,तब सम्पूर्ण देवता और महर्षि उनसे बोले--“हम तुम्हें एक कार्यमें नियुक्त करेंगे। उसे तुम्हें करना चाहिये। उस कार्यको सम्पन्न कर देनेपर तुम्हें भी बहुत बड़ा लाभ होगा”

ત્યારે સર્વ દેવતાઓ અને પરમ ઋષિઓએ તેને કહ્યું— “અમે તને એક કાર્યમાં નિયુક્ત કરીશું; તે તારે કરવું યોગ્ય છે.”

Verse 49

कृते च तस्मिन्‌ भविता तवापि सुमहान्‌ गुण:,तब सम्पूर्ण देवता और महर्षि उनसे बोले--“हम तुम्हें एक कार्यमें नियुक्त करेंगे। उसे तुम्हें करना चाहिये। उस कार्यको सम्पन्न कर देनेपर तुम्हें भी बहुत बड़ा लाभ होगा”

“અને તે કાર્ય પૂર્ણ થતાં તને પણ અતિ મહાન પુણ્યલાભ થશે.”

Verse 50

अग्निरुवाच ब्रूत यद्‌ भवतां कार्य कर्तास्मि तदहं सुरा: । भवतां तु नियोज्यो5स्मि मा वो<त्रास्तु विचारणा,अग्निने कहा--देवताओ! आपलोगोंका जो कार्य है उसे मैं अवश्य पूर्ण करूँगा, अतः उसे कहिये। मैं आपलोगोंका आज्ञापालक हूँ। इस विषयमें आपको कोई अन्यथा विचार नहीं करना चाहिये

અગ્નિએ કહ્યું— “હે દેવતાઓ! તમારું જે કાર્ય છે તે કહો; હું તે નિશ્ચયે પૂર્ણ કરીશ. હું તમારાં આદેશ મુજબ નિયોજિત થવાનો છું— આ વિષયમાં તમને કોઈ શંકા રાખવાની જરૂર નથી.”

Verse 51

देवा ऊचु असुरस्तारको नाम ब्रह्मणो वरदर्पित: । अस्मान्‌ प्रबाधते वीर्याद्‌ वधस्तस्य विधीयताम्‌,देवता बोले--अग्निदेव! एक तारकनामक असुर है जो ब्रह्माजीके वरदानसे मदमत्त होकर अपने पराक्रमसे हम सब लोगोंको कष्ट दे रहा है। अतः तुम उसके वधका कोई उपाय करो

દેવોએ કહ્યું—હે અગ્નિદેવ! તારક નામનો એક અસુર બ્રહ્માના વરદાનથી ગર્વમત્ત બની પોતાના પરાક્રમબળે અમને સૌને પીડે છે. તેથી તેના વધનો ઉપાય કરવો જોઈએ.

Verse 52

इमान्‌ देवगणांस्तात प्रजापतिगणांस्तथा । ऋषींश्वापि महाभाग परित्रायस्व पावक,तात! महाभाग पावक! इन देवताओं, प्रजापतियों तथा ऋषियोंकी भी रक्षा करो

હે તાત! હે મહાભાગ પાવક! આ દેવગણોને, પ્રજાપતિઓના સમૂહોને તથા ઋષિઓને પણ રક્ષા કર.

Verse 53

अपत्यं तेजसा युक्त प्रवीरं जनय प्रभो । यद्‌ भयं नोअसुरात्‌ तस्मान्नाशयेद्धव्यवाहन,प्रभो! हव्यवाहन! तुम एक ऐसा तेजस्वी और महावीर पुत्र उत्पन्न करो जो उस असुरसे प्राप्त होनेवाले हमारे भयका नाश करे

હે પ્રભુ! હે હવ્યવાહન! એવો તેજસ્વી અને મહાવીર પુત્ર ઉત્પન્ન કર, જે તે અસુરથી ઉપજેલા અમારા ભયનો નાશ કરે.

Verse 54

शप्तानां नो महादेव्या नान्यदस्ति परायणम्‌ | अन्यत्र भवतो वीर्य तस्मात्‌ त्रायस्व नः प्रभो,प्रभो! महादेवी पार्वतीने हमलोगोंको संतानहीन होनेका शाप दे दिया है; अतः तुम्हारे बलवीर्यके सिवा हमारे लिये दूसरा कोई आश्रय नहीं रह गया है इसलिये हमलोगोंकी रक्षा करो

હે પ્રભુ! મહાદેવીએ અમને સંતાનહીન થવાનો શાપ આપ્યો છે; તેથી તમારા બળ-વીર્ય સિવાય અમારે બીજો કોઈ આશ્રય નથી. તેથી અમારી રક્ષા કરો.

Verse 55

इत्युक्त: स तथेत्युक्त्वा भगवान्‌ हव्यवाहन: । जगामाथ दुराधर्षो गड़ां भागीरथीं प्रति,देवताओंके ऐसा कहनेपर “तथास्तु” कहकर दुर्धर्ष भगवान्‌ हव्यवाहन भागीरथी गंगाके तटपर गये

દેવતાઓએ આમ કહ્યે ત્યારે દુર્ધર્ષ ભગવાન હવ્યવાહને “તથાસ્તુ” કહી ભાગીરથી ગંગા તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 56

तया चाप्यभवन्मिश्रो गर्भ चास्यादधे तदा । ववृधे स तदा गर्भ: कक्षे कृष्णगतिर्यथा,वे वहाँ गंगाजीसे मिले। गंगाजीने उस समय भगवान्‌ शंकरके उस तेजको गर्भरूपसे धारण किया। जैसे सूखे तिनकों अथवा लकड़ियोंके ढेरमें रखी हुई आग प्रज्वलित हो उठती है, उसी प्रकार वह तेजस्वी गर्भ गंगाजीके भीतर बढ़ने लगा

તે તેણી સાથે એકરૂપ થયો; તે સમયે ગંગાદેવીએ તેના તેજને ગર્ભરૂપે ધારણ કર્યું. પછી તે ગર્ભ ગંગાના અંતરમાં એવો વધવા લાગ્યો, જેમ સૂકા તણખાં કે લાકડાના ઢગલામાં છુપાયેલ અગ્નિ અચાનક ભભૂકી ઊઠે।

Verse 57

तेजसा तस्य देवस्य गंगा विह्ललचेतना । संतापमगमत्‌ तीव्रं सोढुं सा न शशाक ह,अग्निदेवके दिये हुए उस तेजसे गंगाजीका चित्त व्याकुल हो गया। वे अत्यन्त संतप्त हो उठीं और उसे सहन करनेमें असमर्थ हो गयीं

તે દેવ (અગ્નિ) દ્વારા અપાયેલા તેજથી ગંગાદેવીનું ચિત્ત વ્યાકુળ થઈ ગયું. તેણી પર તીવ્ર દાહનો સંતાપ આવ્યો અને તે સહન ન કરી શકી।

Verse 58

आठिते ज्वलनेनाथ गर्भ तेजा: समन्विते । गंगायामसुर: कश्चिद्‌ भैरवं नादमानदत्‌,अन्निके द्वारा गंगाजीमें स्थापित किया हुआ वह तेजस्वी गर्भ जब बढ़ रहा था, उसी समय किसी असुरने वहाँ आकर सहसा बड़े जोरसे भयानक गर्जना की

અગ્નિ દ્વારા સ્થાપિત, અગ્નિતેજથી યુક્ત તે તેજસ્વી ગર્ભ ગંગાના જળમાં વધતો હતો; એ જ સમયે એક અસુર ત્યાં આવી અચાનક ભયાનક ગર્જના કરવા લાગ્યો।

Verse 59

अबुद्धिपतितेनाथ नादेन विपुलेन सा । वित्रस्तोदभ्रान्तनयना गंगा विख्बुतलोचना,उस आकस्मिक महान्‌ सिंहनादसे भयभीत हुई गंगाजीकी आँखें घूमने लगीं और उनके नेत्रोंस आँसू बहने लगा

તે અચાનક આવેલા મહાન ગર્જનાથી ગંગાદેવી ભયભીત થઈ ગઈ. ભયથી તેની આંખો ભ્રમિત થઈ ફરી વળી, નજર વ્યાકુળ થઈ અને નેત્રોમાંથી આંસુ છલકાયા।

Verse 60

विसंज्ञा नाशकद्‌ गर्भ वोढुमात्मानमेव च । सा तु तेज:परीतांगी कम्पयन्तीव जाह्नवी,वे अचेत हो गयीं। अतः उस गर्भको और अपने-आपको भी न सम्हाल सकीं। उनके सारे अंग तेजसे व्याप्त हो रहे थे। विप्रवर! उस समय जाह्नवी देवी उस गर्भकी शक्तिसे अभिभूत हो काँपती हुई-सी अग्निसे बोलीं--“भगवन्‌! मैं आपके इस तेजको धारण करनेमें असमर्थ हूँ

તે મૂર્છિત થઈ ગઈ; તેથી ન તો તે ગર્ભને વહન કરી શકી, ન પોતાને જ સંભાળી શકી. તેના અંગો તેજથી આવૃત થઈ ગયા. હે વિપ્રવર! ત્યારે જાહ્નવી દેવી તે ગર્ભશક્તિથી અભિભૂત થઈ, જાણે અગ્નિમાં કંપતી હોય તેમ, બોલી—“ભગવન્! આપનું આ તેજ હું ધારણ કરવા અસમર્થ છું।”

Verse 61

उवाच ज्वलनं विप्र तदा गर्भबलोद्धता । ते न शक्तास्मि भगवंस्तेजसो5स्य विधारणे,वे अचेत हो गयीं। अतः उस गर्भको और अपने-आपको भी न सम्हाल सकीं। उनके सारे अंग तेजसे व्याप्त हो रहे थे। विप्रवर! उस समय जाह्नवी देवी उस गर्भकी शक्तिसे अभिभूत हो काँपती हुई-सी अग्निसे बोलीं--“भगवन्‌! मैं आपके इस तेजको धारण करनेमें असमर्थ हूँ

વિપ્રવર! ત્યારે ગર્ભબળથી અભિભૂત થઈ જાહ્નવી દેવી કંપતી કંપતી અગ્નિદેવને બોલ્યાં—“ભગવન્! આપના આ તેજને ધારણ કરવામાં હું અસમર્થ છું.”

Verse 62

विमूढास्मि कृतानेन न मे स्वास्थ्यं यथा पुरा । विह्वला चास्मि भगवंश्लेतो नष्टे च मेडनघ,“निष्पाप अग्निदेव! इसने मुझे मूर्च्छित-सी कर दिया है। मेरा स्वास्थ्य अब पहले-जैसा नहीं रह गया है। भगवन्‌! मैं बहुत घबरा गयी हूँ। मेरी चेतना लुप्त-सी हो रही है

નિષ્પાપ અગ્નિદેવ! આ કાર્યે મને મૂર્છિત જેવી કરી દીધી છે. મારું સ્વાસ્થ્ય હવે પહેલાં જેવું રહ્યું નથી. ભગવન્! હું અત્યંત વ્યાકુળ છું; મારી ચેતના લુપ્ત થતી જાય છે.

Verse 63

धारणे नास्य शक्ताहं गर्भस्य तपतां वर । उत्स्रक्ष्येडहमिमं दुःखान्न तु कामात्‌ कथंचन,“तपनेवालोंमें श्रेष्ठ पावक! अब मुझमें इस गर्भको धारण किये रहनेकी शक्ति नहीं रह गयी है। मैं असह्ाय दुःखसे ही इसे त्यागने जा रही हूँ। स्वेच्छासे किसी प्रकार नहीं

તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ પાવક! હવે મારામાં આ ગર્ભને ધારણ કરવાની શક્તિ રહી નથી. અસહ્ય દુઃખથી વિવશ થઈને જ હું તેને ત્યજી રહી છું; ક્યારેય પણ ઇચ્છાથી નહીં.

Verse 64

न तेजसो<स्ति संस्पर्शो मम देव विभावसो । आपदर्थ हि सम्बन्ध: सुसूक्ष्मोडपि महाद्युते,“देव! विभावसो! महाद्युते! इस तेजके साथ मेरा कोई सम्पर्क नहीं है। इस समय जो अत्यन्त सूक्ष्म सम्बन्ध स्थापित हुआ है वह भी देवताओंपर आयी हुई विपत्तिको टालनेके उद्देश्यसे ही है

દેવ વિભાવસુ! મહાદ્યુતે! આ તેજ સાથે મારો કોઈ વાસ્તવિક સ્પર્શ નથી. અત્યારે જે અતિ સૂક્ષ્મ સંબંધ ઊભો થયો છે, તે પણ દેવતાઓ પર આવેલી આપત્તિ ટાળવા માટે જ છે.

Verse 65

यदत्र गुणसम्पन्नमितरद्‌ वा हुताशन । त्वय्येव तदहं मन्ये धर्माधर्मा च केवलौ,“हुताशन! इस कार्यमें यदि कोई गुण या दोषमुक्त परिणाम हो अथवा केवल धर्म या अधर्म हो, उन सबका उत्तरदायित्व आपपर ही है, ऐसा मैं मानती हूँ”

હુતાશન! આ કાર્યનું પરિણામ ગુણસભર હોય કે અન્યથા, અને તેમાંથી માત્ર ધર્મ થાય કે માત્ર અધર્મ—આ બધાની જવાબદારી હું આપ પર જ માનું છું.

Verse 66

तामुवाच ततो वल्लिर्धार्यतां धार्यतामिति । गर्भो मत्तेजसा युक्तो महागुणफलोदय:,तब अग्निने गंगाजीसे कहा--देवि! यह गर्भ मेरे तेजसे युक्त है, इससे महान्‌ गुणयुक्त फलका उदय होनेवाला है। इसे धारण करो, धारण करो

ત્યારે વલ્લીએ તેણીને કહ્યું—“ધારણ કર, ધારણ કર. આ ગર્ભ મારા તેજથી યુક્ત છે; એમાંથી મહાન ગુણોથી ભરપૂર ફળનો ઉદય થશે.”

Verse 67

शक्ता हासि महीं कृत्स्नां वोढुं धारयितुं तथा । न हि ते किंचिदप्राप्पमन्यतो धारणादृते,“देवि! तुम सारी पृथ्वीको धारण करनेमें समर्थ हो, फिर इस गर्भको धारण करना तुम्हारे लिये कुछ असाध्य नहीं है”

“દેવી! તું સમગ્ર પૃથ્વીને વહન અને ધારણ કરવા સમર્થ છે; તેથી આ ગર્ભ ધારણ કરવું તારા માટે અસાધ્ય નથી—ધારણ વિના જે અશક્ય હોય તે સિવાય તારે માટે કશું અપ્રાપ્ય નથી.”

Verse 68

सा वल्विना वार्यमाणा देवैरपि सरिद्वरा । समुत्ससर्ज तं॑ गर्भ मेरौ गिरिवरे तदा,देवताओं तथा अग्निके मना करनेपर भी सरिताओंमें श्रेष्ठ गंगाने उस गर्भको गिरिराज मेरुके शिखरपर छोड़ दिया

દેવતાઓ અને વલ્વિએ રોક્યા છતાં, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગંગાએ તે ગર્ભને છોડ્યો અને તે સમયે ગિરિરાજ મેરુ પર તેને મૂકી દીધો.

Verse 69

समर्था धारणे चापि रुद्रतेज:प्रधर्षिता । नाशकत्‌ _त॑ तदा गर्भ संधारयितुमोजसा,यद्यपि गंगाजी उस गर्भको धारण करनेमें समर्थ थीं; तो भी रुद्रके तेजसे पराभूत होकर बलपूर्वक उसे धारण न कर सकीं

ગંગા ધારણ કરવા સમર્થ હોવા છતાં, રુદ્રના તેજથી પરાભૂત થઈ, તે સમયે પોતાના બળથી પણ તે ગર્ભને સંભાળી શકી નહીં.

Verse 70

सा समुत्सृज्य तं दुःखाद्‌ दीप्तवैश्वानरप्रभम्‌ । दर्शयामास चाग्निस्तं तदा गंगां भूगूद्धह,भगुश्रेष्! गंगाजीने बड़े दुःखसे अग्निके समान तेजस्वी उस गर्भको त्याग दिया। तत्पश्चात्‌ अग्निने उनका दर्शन किया और सरिताओंमें श्रेष्ठ उन गंगाजीसे पूछा--'“देवि! तुम्हारा गर्भ सुखपूर्वक उत्पन्न हो गया है न? उसकी कान्ति कैसी है अथवा उसका रूप कैसा दिखायी देता है, वह कैसे तेजसे युक्त है? यह सारी बातें मुझसे कहो”

દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગંગાએ વૈશ્વાનર અગ્નિ સમાન દીપ્ત તે ગર્ભને ત્યજી દીધો. ત્યારબાદ, હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ, અગ્નિ ગંગાને દર્શન આપી પૂછ્યું—“દેવી! તારો ગર્ભ સુખપૂર્વક, ક્ષેમથી પૂર્ણ થયો છે ને? તે બાળકની કાંતિ કેવી છે, તેનું રૂપ કેવું દેખાય છે, અને તે કયા પ્રકારના તેજથી યુક્ત છે? આ બધું મને કહો.”

Verse 71

पप्रच्छ सरितां श्रेष्ठां कच्चिद्‌ गर्भ: सुखोदय: । कीदृग्वर्णोडपि वा देवि कीद्ग्रूपश्च दृश्यते । तेजसा केन वा युक्त: सर्वमेतद्‌ ब्रवीहि मे,भगुश्रेष्! गंगाजीने बड़े दुःखसे अग्निके समान तेजस्वी उस गर्भको त्याग दिया। तत्पश्चात्‌ अग्निने उनका दर्शन किया और सरिताओंमें श्रेष्ठ उन गंगाजीसे पूछा--'“देवि! तुम्हारा गर्भ सुखपूर्वक उत्पन्न हो गया है न? उसकी कान्ति कैसी है अथवा उसका रूप कैसा दिखायी देता है, वह कैसे तेजसे युक्त है? यह सारी बातें मुझसे कहो”

ભીષ્મે કહ્યું—નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગંગાને જોઈ અગ્નિએ પૂછ્યું—“દેવી! તારો ગર્ભ સુખપૂર્વક અને કુશળતાથી પ્રસવ થયો છે ને? તેનો વર્ણ કેવો છે, તેનું રૂપ કેવું દેખાય છે? તે કયા પ્રકારના તેજથી યુક્ત છે? આ બધું મને કહો।”

Verse 72

गंगोवाच जातरूप: स गर्भो वै तेजसा त्वमिवानघ । सुवर्णो विमलो दीप्त: पर्वतं चावभासयत्‌,गंगा बोलीं--देव! वह गर्भ क्‍या है, सोना है। अनघ! वह तेजमें हूबहू आपके ही समान है। सुवर्ण-जैसी निर्मल कान्तिसे प्रकाशित होता है और सारे पर्वतको उद्धासित करता है

ગંગાએ કહ્યું—“દેવ! એ ગર્ભ ખરેખર સોનામય છે. અનઘ! તેજમાં તે હુબહુ તમારા સમાન છે. સુવર્ણ જેવી નિર્મળ દીપ્તિથી ઝળહળી તે પર્વતને પણ પ્રકાશિત કરે છે.”

Verse 73

पद्मोत्पलविमिश्राणां हृदानामिव शीतल: । गन्धो5स्य स कदम्बानां तुल्यो वै तपतां वर,तपनेवालोंमें श्रेष्ठ अग्निदिव! कमल और उत्पलसे संयुक्त सरोवरोंके समान उसका अंग शीतल है और कदम्ब-पुष्पोंके समान उससे मीठी-मीठी सुगन्ध फैलती रहती है

ભીષ્મે કહ્યું—“તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ! કમળ અને ઉત્પલથી શોભિત સરોવરો જેવી તેની કાયા શીતળ છે; અને કદંબ-પુષ્પ સમાન મધુર સુગંધ તેની પાસેથી પ્રસરે છે.”

Verse 74

तेजसा तस्य गर्भस्य भास्करस्येव रश्मिशि: । यद्‌ द्रव्यं परसंसृष्टं पृथिव्यां पर्वतेषु च

ભીષ્મે કહ્યું—“તે ગર્ભના તેજથી—સૂર્યકિરણ સમાન—પૃથ્વી પર અને પર્વતોમાં જે દ્રવ્ય મિશ્રિત થઈ વિખેરાયેલું હતું, તે ખેંચાઈને એકત્ર થયું.”

Verse 75

पर्यधावत शैलांश्व नदी: प्र्नवणानि च

ભીષ્મે કહ્યું—“તે પર્વતો પર, નદીઓની સાથે-સાથે અને ઢાળવાળા ઉતાર-ચઢાવમાં દોડતું ફરતું રહ્યું.”

Verse 76

एवंरूप: स भगवान्‌ पुत्रस्ते हव्यवाहन । सूर्यवैश्वानरसम: कान्त्या सोम इवापर:,हव्यवाहन! आपका एऐश्वर्यशाली पुत्र ऐसे ही रूपवाला है। वह सूर्य तथा आपके समान तेजस्वी और दूसरे चन्द्रमाके समान कान्तिमान्‌ है

હે હવ્યવાહન (અગ્નિદેવ)! તમારો તે ઐશ્વર્યશાળી પુત્ર ખરેખર એવો જ રૂપવાન છે. તેજમાં તે સૂર્ય અને વૈશ્વાનર સમાન છે, અને સૌમ્ય કાંતિમાં જાણે બીજો ચંદ્ર હોય એવો છે.

Verse 77

एवमुक्‍्त्वा तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत । पावकश्चापि तेजस्वी कृत्वा कार्य दिवौकसाम्‌

એવું કહી તે દેવી ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગઈ. અને તેજસ્વી પાવક પણ દેવલોકવાસીઓનું કાર્ય સિદ્ધ કરીને ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરી ગયો.

Verse 78

जगामेष्टं ततो देशं तदा भार्गवनन्दन । भार्गवनन्दन! ऐसा कहकर देवी गंगा वहीं अन्तर्धान हो गयीं और तेजस्वी अग्निदेव देवताओंका कार्य सिद्ध करके उस समय वहाँसे अभीष्ट देशको चले गये ।। एतै: कर्मगुणैलोंके नामाग्ने: परिगीयते

ત્યારે, હે ભાર્ગવનંદન! તે પોતાના અભિષ્ટ દેશમાં ગયો. એવું કહી દેવી ગંગા ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગઈ; અને તેજસ્વી અગ્નિદેવ દેવતાઓનું કાર્ય સિદ્ધ કરીને તે સમયે ત્યાંથી પોતાના ઇચ્છિત સ્થાન તરફ પ્રસ્થાન કરી ગયા. આવા કર્મો અને ગુણોથી જ જગતમાં અગ્નિનું નામ ગવાય છે.

Verse 79

हिरण्यरेता इति वै ऋषिभिर्विबुधैस्तथा । पृथिवी च तदा देवी ख्याता वसुमतीति वै

ઋષિઓ અને વિદ્વાનો તેને ‘હિરણ્યરેતા’ કહીને સંબોધતા. અને તે સમયે પૃથ્વીદેવી પણ ‘વસુમતી’ નામે વિખ્યાત થઈ.

Verse 80

इन्हीं समस्त कर्मों और गुणोंके कारण देवता तथा ऋषि संसारमें अग्निको हिरण्यरेताके नामसे पुकारते हैं। उस समय अग्निजनित हिरण्य (वसु) धारण करनेके कारण पृथ्वीदेवी वसुमती नामसे विख्यात हुईं ।। स तु गर्भो महातेजा गांगेय: पावकोद्धव: । दिव्यं शरवण्णं प्राप्प ववृधेडद्भुतदर्शन:,अग्निके अंशसे उत्पन्न हुआ गंगाका वह महातेजस्वी गर्भ सरकण्डोंके दिव्य वनमें पहुँचकर बढ़ने और अद्भुत दिखायी देने लगा

આ સર્વ કર્મો અને ગુણોના કારણે દેવતાઓ તથા ઋષિઓ જગતમાં અગ્નિને ‘હિરણ્યરેતા’ નામે સંબોધે છે. તે સમયે અગ્નિજાત સુવર્ણ-તત્ત્વ (વસુ) ધારણ કરવાને કારણે પૃથ્વીદેવી ‘વસુમતી’ નામે વિખ્યાત થઈ. અને અગ્નિના અંશથી ઉત્પન્ન થયેલો ગંગાનો તે મહાતેજસ્વી ગર્ભ દિવ્ય શરવણ—સરકંડાના વનમાં પહોંચી વધવા લાગ્યો અને અદ્ભુત દર્શનીય થયો.

Verse 81

ददृशुः कृत्तिकास्तं तु बालार्कसदृशद्युतिम्‌ । पुत्रं वै ताश्न तं बाल॑ पुपुषु: स्तन्‍्यविस््रवै:,प्रभातकालके सूर्यकी भाँति अरुण कान्तिवाले उस तेजस्वी बालकको कृत्तिकाओंने देखा और उसे अपना पुत्र मानकर स्तनोंका दूध पिलाकर उसका पालन-पोषण किया

ઉગતા સૂર્ય સમી કાંતિ ધરાવતો તે તેજસ્વી બાળક કૃત્તિકાઓએ જોયો. તેને પોતાનો પુત્ર માની, સ્તન્યધારાઓથી દૂધ પિવડાવી તેનું પાલન-પોષણ કર્યું.

Verse 82

ततः स कार्तिकेयत्वमवाप परमद्युति: । स्कन्नत्वात्‌ स्कन्दतां चापि गुहावासाद्‌ गुहो&भवत्‌,इसीलिये वह परम तेजस्वी कुमार “कार्तिकेय' नामसे प्रसिद्ध हुआ। शिवके स्कन्दित (स्खलित) वीर्यसे उत्पन्न होनेके कारण उनका नाम 'स्कन्द' हुआ और पर्वतकी गुहामें निवास करनेसे वह “गुह” कहलाया

ત્યારબાદ તે પરમ તેજસ્વી યુવાન ‘કાર્તિકેય’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. સ્કન્નિત (સ્ખલિત) વીર્યમાંથી જન્મેલ હોવાથી તેને ‘સ્કન્દ’ નામ મળ્યું અને પર્વતની ગુહામાં નિવાસ કરવાથી તે ‘ગુહ’ કહેવાયો.

Verse 83

एवं सुवर्णमुत्पन्नममपत्यं जातवेदस: । तत्र जाम्बूनदं श्रेष्ठ देवानामपि भूषणम्‌,इस प्रकार अग्निसे संतानरूपमें सुवर्णकी उत्पत्ति हुई है। उसमें भी जाम्बूनद नामक सुवर्ण श्रेष्ठ है और वह देवताओंका भी भूषण है

આ રીતે જાતવેદસ અગ્નિના સંતાનરૂપે સુવર્ણની ઉત્પત્તિ થઈ. સુવર્ણોમાં ‘જામ્બૂનદ’ નામનું સુવર્ણ શ્રેષ્ઠ છે અને તે દેવતાઓનું પણ ભૂષણ છે.

Verse 84

ततः प्रभृति चाप्येतज्जातरूपमुदाहतम्‌ | रत्नानामुत्तमं रत्नं भूषणानां तथैव च,तभीसे सुवर्णका नाम जातरूप हुआ। वह रत्नोंमें उत्तम रत्न और आशभृषणोंमें श्रेष्ठ आभूषण है

ત્યાંથી આ પદાર્થ ‘જાતરૂપ’ તરીકે ઓળખાયો. તે રત્નોમાં ઉત્તમ રત્ન છે અને આભૂષણોમાં પણ શ્રેષ્ઠ આભૂષણ છે.

Verse 85

पवित्र च पवित्राणां मड्गलानां च मंगलम्‌ । यत्‌ सुवर्ण स भगवानग्निरीश: प्रजापति:,वह पवित्रोंमें भी अधिक पवित्र तथा मंगलोंमें भी अधिक मंगलमय है। जो सुवर्ण है, वही भगवान्‌ अनिनि हैं, वही ईश्वर और प्रजापति हैं इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सुवर्णोत्पत्तिर्नाम पज्चाशीतितमो<ध्याय:

સુવર્ણ પવિત્રોમાં પણ પરમ પવિત્ર અને મંગલોમાં પણ પરમ મંગલ છે. કારણ કે જે સુવર્ણ છે, તે જ ભગવાન અગ્નિ—તે જ ઈશ અને તે જ પ્રજાપતિ છે.

Verse 86

पवित्राणां पवित्र हि कनकं द्विजसत्तमा: । अग्नीषोमात्मकं चैव जातरूपमुदाह्ृतम्‌

ભીષ્મે કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! પવિત્ર કરનાર વસ્તુઓમાં કનક (સુવર્ણ) જ પરમ પવિત્ર છે. તેને ‘જાતરૂપ’ કહેવામાં આવ્યું છે—જે અગ્નિ અને સોમ સ્વરૂપ ધરાવે છે.

Verse 87

द्विजवरो! सुवर्ण सम्पूर्ण पवित्र वस्तुओंमें अतिशय पवित्र है; उसे अग्नि और सोमरूप बताया गया है ।। वसिष्ठ उवाच अपि चेदं पुरा राम श्रुत॑ मे ब्रह्म॒दर्शनम्‌ । पितामहस्य यद्‌ वृत्तं ब्रह्मण: परमात्मन:,वसिष्ठजी कहते हैं--परशुराम! परमात्मा पितामह ब्रह्माका जो ब्रह्मदर्शन नामक वृत्तान्त मैंने पूर्वकालमें सुना था, वह तुम्हें बता रहा हूँ, सुनो

વસિષ્ઠે કહ્યું—હે દ્વિજવર! સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ સુવર્ણ પવિત્ર વસ્તુઓમાં અતિશય પવિત્ર છે; તેને અગ્નિ અને સોમ-સ્વરૂપ કહેવાયું છે. અને હે રામ (પરશુરામ)! ‘બ્રહ્મદર્શન’ નામે જે પ્રાચીન વર્ણન મેં પૂર્વે સાંભળ્યું હતું—પરમાત્મા પિતામહ બ્રહ્માનું—તે હું તને કહું છું; સાંભળ.

Verse 88

देवस्य महतस्तात वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्‌ । ऐश्व॒र्यें वारुणे राम रुद्रस्येशस्य वै प्रभो,प्रभावशाली तात परशुराम! एक समयकी बात है, सबके ईश्वर और महान्‌ देवता भगवान्‌ रुद्र वरुणका स्वरूप धारण करके वरुणके साम्राज्यपर प्रतिष्ठित थे। उस समय उनके यज्ञमें अग्नि आदि सम्पूर्ण देववा और ऋषि पधारे। सम्पूर्ण मूर्तिमान्‌ यज्ञांग, वषट्कार, साकार साम, सहसोरों यजुर्मन्त्र तथा पद और क्रमसे विभूषित ऋग्वेद भी वहाँ उपस्थित हुए

વસિષ્ઠે કહ્યું—હે તાત, હે રામ! એક સમયે મહાન દેવ રુદ્ર, સર્વેશ્વર પ્રભુ, વરુણનું શરીર ધારણ કરીને વરુણના ઐશ્વર્યસભર રાજ્યમાં પ્રતિષ્ઠિત હતા.

Verse 89

आज ममुर्मुनय: सर्वे देवाश्चाग्निपुरोगमा: । यज्ञांगानि च सर्वाणि वषट्कारश्न मूर्तिमान्‌,प्रभावशाली तात परशुराम! एक समयकी बात है, सबके ईश्वर और महान्‌ देवता भगवान्‌ रुद्र वरुणका स्वरूप धारण करके वरुणके साम्राज्यपर प्रतिष्ठित थे। उस समय उनके यज्ञमें अग्नि आदि सम्पूर्ण देववा और ऋषि पधारे। सम्पूर्ण मूर्तिमान्‌ यज्ञांग, वषट्कार, साकार साम, सहसोरों यजुर्मन्त्र तथा पद और क्रमसे विभूषित ऋग्वेद भी वहाँ उपस्थित हुए

વસિષ્ઠે કહ્યું—આજે બધા મુનિઓ મારી પાસે આવ્યા છે અને અગ્નિને અગ્રે રાખીને દેવતાઓ પણ આવ્યા છે. યજ્ઞના સર્વ અંગો પણ ઉપસ્થિત છે, અને વષટ્કાર પણ મૂર્તિમાન બની પ્રગટ થયો છે.

Verse 90

मूर्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रश: । ऋग्वेदश्वागमत्‌ तत्र पदक्रमविभूषित:,प्रभावशाली तात परशुराम! एक समयकी बात है, सबके ईश्वर और महान्‌ देवता भगवान्‌ रुद्र वरुणका स्वरूप धारण करके वरुणके साम्राज्यपर प्रतिष्ठित थे। उस समय उनके यज्ञमें अग्नि आदि सम्पूर्ण देववा और ऋषि पधारे। सम्पूर्ण मूर्तिमान्‌ यज्ञांग, वषट्कार, साकार साम, सहसोरों यजुर्मन्त्र तथा पद और क्रमसे विभूषित ऋग्वेद भी वहाँ उपस्थित हुए

વસિષ્ઠે કહ્યું—ત્યાં સામગાન મૂર્તિમાન બની પ્રગટ થયા અને હજારો યજુર્મંત્રો પણ આવ્યા. પદપાઠ અને ક્રમપાઠથી વિભૂષિત ઋગ્વેદ પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 91

लक्षणानि स्वरा: स्तोभा निरुक्तं सुरपद्धक्तय: । ओड्कारकश्नावसन्नेत्रे निग्रहप्रग्रहौ तथा,वेदोंके लक्षण, उदात्त आदि स्वर, स्तोत्र, निरुक्त, सुरपंक्ति, ओंकार तथा यज्ञके नेत्रस्वरूप प्रग्रह और निग्रह भी उस स्थानपर स्थित थे

વસિષ્ઠે કહ્યું—ત્યાં વેદને ધારણ કરનારાં સર્વ અંગોપાંગો હાજર હતાં—લક્ષણો, ઉદાત્તાદિ સ્વરો, સ્તોત્રો અને તેમના સ્તોભ, નિરુક્તવિદ્યા, દેવસ્તુતિઓની પવિત્ર પરંપરા, ઓંકાર, તેમજ યજ્ઞના નેત્રસ્વરૂપ નિગ્રહ અને પ્રગ્રહ પણ. તે સ્થાને વૈદિક વ્યવસ્થા પૂર્ણ રીતે પ્રતિષ્ઠિત હતી।

Verse 92

वेदाक्ष॒ सोपनिषदो विद्या सावित्र्यथापि च । भूतं भव्यं भविष्यं च दधार भगवान्‌ शिव:,वेद, उपनिषद्‌, विद्या और सावित्री देवी भी वहाँ आयी थीं। भगवान्‌ शिवने भूत, वर्तमान और भविष्य--तीनों कालोंको धारण किया था

વસિષ્ઠે કહ્યું—ઉપનિષદો સહિત વેદો, વિદ્યા અને સાવિત્રી દેવી પણ ત્યાં ઉપસ્થિત હતાં. અને ભગવાન શિવે ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—ત્રણે કાળને પોતાના અંદર ધારણ કર્યા હતા।

Verse 93

संजुहावात्मना55त्मानं स्वयमेव तदा प्रभो | यज्ञं च शोभयामास बहुरूपं पिनाकधृत्‌,प्रभो! पिनाकधारी महादेवजीने अनेक रूपवाले उस यज्ञकी शोभा बढ़ायी और उन्होंने स्वयं ही अपने द्वारा अपने आपको आहुति प्रदान की

વસિષ્ઠે કહ્યું—પ્રભુ! તે સમયે પિનાકધારી મહાદેવે અનેક રૂપ ધારણ કરીને તે યજ્ઞની શોભા વધારી; અને તેમણે પોતે જ, પોતાના દ્વારા જ, પોતાને આહુતિરૂપે અર્પણ કર્યા।

Verse 94

द्यौर्नभ: पृथिवी खं च तथा चैवैष भूपति: । सर्वविद्येश्वर: श्रीमानेष चापि विभावसु:,ये भगवान्‌ शिव ही स्वर्ग, आकाश, पृथ्वी समस्त शून्य प्रदेश, राजा, सम्पूर्ण विद्याओंके अधीश्वर तथा तेजस्वी अग्निरूप हैं

વસિષ્ઠે કહ્યું—એ જ સ્વર્ગ છે, એ જ આકાશ છે, એ જ પૃથ્વી છે અને એ જ સર્વ શૂન્ય-વિસ્તાર; એ જ આ રાજા પણ છે। એ જ સર્વ વિદ્યાઓનો અધિષ્ઠાતા, શ્રીસમ્પન્ન છે; અને એ જ વિભાવસુ—તેજસ્વી અગ્નિસ્વરૂપ—પણ છે। આ રીતે ભગવાન શિવ સર્વત્ર, સર્વરૂપે પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 95

एष ब्रह्मा शिवो रुद्रो वरुणो5ग्नि: प्रजापति: । कीर्त्यते भगवान्‌ देव: सर्वभूतपति: शिव:,ये ही भगवान्‌ सर्वभूतपति महादेव ब्रह्मा, शिव, रुद्र, वरुण, अग्नि, प्रजापति तथा कल्याणमय शम्भु आदि नामोंसे पुकारे जाते हैं

વસિષ્ઠે કહ્યું—આ જ ભગવાન સર્વભૂતપતિ શિવને બ્રહ્મા, શિવ, રુદ્ર, વરુણ, અગ્નિ અને પ્રજાપતિ—આવા અનેક દિવ્ય નામોથી કીર્તિત કરવામાં આવે છે. ભિન્ન ભિન્ન રૂપે વર્ણવાયા છતાં, તેઓ એક જ કલ્યાણમય પ્રભુ—સમસ્ત પ્રાણીઓના રક્ષક અને સ્વામી—છે।

Verse 96

तस्य यज्ञ: पशुपतेस्तप: क्रतव एव च | दीक्षा दीप्तव्रता देवी दिशश्व॒ सदिगी श्व॒रा:,भुगुकुलभूषण! इस प्रकार भगवान्‌ पशुपतिका वह यज्ञ चलने लगा। उसमें सम्मिलित होनेके लिये तप, क्रतु, उद्दीप्त व्रतवाली दीक्षा देवी, दिकृपालोंसहित दिशाएँ, देवपत्नियाँ, देवकन्याएँ तथा देव-माताएँ भी एक साथ आयी थीं

વસિષ્ઠે કહ્યું—ભગવાન પશુપતિના તે યજ્ઞમાં તપ અને ક્રતુ સ્વયં હાજર હતા. દીપ્તવ્રતવાળી દીક્ષા દેવી પણ આવી અને દિક્પાલો સહિત દિશાઓ પણ ત્યાં સમાગમ પામી. આ રીતે પશુપતિનો દિવ્ય યજ્ઞ પ્રવર્ત્યો; ધર્મને ધારણ કરનારી શક્તિઓ એકત્ર થઈ તેમાં ભાગીદાર બની.

Verse 97

देवपत्न्यश्न कन्याश्ष्‌ देवानां चैव मातर: । आजम्मुः सहितास्तत्र तदा भगुकुलोद्वह,भुगुकुलभूषण! इस प्रकार भगवान्‌ पशुपतिका वह यज्ञ चलने लगा। उसमें सम्मिलित होनेके लिये तप, क्रतु, उद्दीप्त व्रतवाली दीक्षा देवी, दिकृपालोंसहित दिशाएँ, देवपत्नियाँ, देवकन्याएँ तथा देव-माताएँ भी एक साथ आयी थीं

દેવપત્નીઓ, દેવકન્યાઓ અને દેવતાઓની માતાઓ—એ બધા તે સમયે ત્યાં એકસાથે આવી પહોંચ્યા, હે ભૃગુવંશ-શ્રેષ્ઠ.

Verse 98

यज्ञ पशुपते: प्रीता वरुणस्य महात्मन: । स्वयम्भुवस्तु ता दृष्टवा रेत: समपतद्‌ भुवि,महात्मा वरुण पशुपतिके यज्ञमें आकर वे देवांगनाएँ बहुत प्रसन्न थीं। उस समय उन्हें देखकर स्वयम्भू ब्रह्माजीका वीर्य स्खलित हो पृथ्वीपर गिर पड़ा

પશુપતિના યજ્ઞમાં તે દેવાંગનાઓ અત્યંત પ્રસન્ન હતી. તેમને જોઈને સ્વયંભૂ બ્રહ્માનું વીર્ય અનાયાસે ધરતી પર પડી ગયું.

Verse 99

तस्य शुक्रस्य विस्पन्दान्‌ पांसून्‌ संगृहा भूमित: । त्रास्यत्‌ पूषा कराभ्यां वै तस्मिन्नेव हुताशने,तब ब्रह्माजीके वीर्यसे संसिक्त धूलिकणोंको दोनों हाथोंद्वारा भूमिसे उठाकर पूषाने उसी आगमें फेंक दिया

તે શુક્રબીજથી ઉત્પન્ન થયેલા કંપતા ધૂળકણોને પૂષાએ બંને હાથોથી ધરતી પરથી એકત્ર કરી, ઉતાવળે એ જ હુતાશન અગ્નિમાં નાખી દીધા.

Verse 100

ततस्तस्मिन्‌ सम्प्रवृत्ते सत्रे ज्वलितपावके । ब्रह्मणो जुद्वतस्तत्र प्रादुर्भावो बभूव ह,तदनन्तर प्रज्वलित अग्निवाले उस यज्ञके चालू होनेपर वहाँ ब्रह्माजीका वीर्य पुनः स्खलित हुआ

પછી, જ્યારે તે સત્રયજ્ઞ શરૂ થઈ ગયો હતો અને અગ્નિ પ્રજ્વલિત હતો, ત્યારે ત્યાં બ્રહ્મા સંબંધિત એક પ્રાદુર્ભાવ થયો—તેમનું વીર્ય ફરી સ્ખલિત થયું.

Verse 101

स्कन्नमात्रं च तच्छुक्रे ख्रुवेण परिगृह्म सः । आज्यवन्मन्त्रतश्नापि सोडजुहोद्‌ भूगुनन्दन,भृगुनन्दन! स्खलित होते ही उस वीर्यको खुवेमें लेकर उन्होंने स्वयं ही मन्त्र पढ़ते हुए घीकी भाँति उसका होम कर दिया

વીર્ય સ્ખલિત થતાં જ તેમણે ખ્રુવ (યજ્ઞ-ચમચી) વડે તેને તત્કાળ એકત્ર કર્યું. પછી, હે ભૃગુનંદન, પોતે મંત્રોચ્ચાર કરીને ઘી જેવી રીતે તેને અગ્નિમાં હોમ કર્યું.

Verse 102

ततः स जनयामास भूतग्रामं च वीर्यवान्‌ । तस्य तत्‌ तेजसस्तस्माज्जज्ञे लोकेषु तैजसम्‌,शक्तिशाली ब्रह्माजीने उस त्रिगुणात्मक वीर्यसे चतुर्विध प्राणिसमुदायको जन्म दिया। उनके वीर्यका जो रजोमय अंश था, उससे जगतमें तैजस प्रवृत्तिप्रधान जंगम प्राणियोंकी उत्पत्ति हुई

ત્યારબાદ તે શક્તિશાળી પુરુષે ભૂતસમૂહને જન્મ આપ્યો. તેના જ તેજમાંથી લોકોમાં ‘તૈજસ’ સૃષ્ટિ પ્રગટ થઈ—ક્રિયાશીલતા અને ગતિથી યુક્ત જીવરૂપો.

Verse 103

तमसस्तामसा भावा व्यापि सत्त्वं तथोभयम्‌ । स गुणस्तेजसो नित्यस्तस्य चाकाशमेव च,तमोमय अंशसे तामस पदार्थ--स्थावर वृक्ष आदि प्रकट हुए और जो साच्चिक अंश था, वह राजस और तामस दोनोंमें अन्तर्भूत हो गया। वह सत्त्वगुण अर्थात्‌ प्रकाशस्वरूपा बुद्धिका नित्यस्वरूप है और आकाश आदि सम्पूर्ण विश्व भी उस बुद्धिका कार्य होनेसे उसका ही स्वरूप है

તમસમાંથી તામસ ભાવો પ્રગટ થાય છે; અને સત્ત્વ બંને (રજ અને તમ)માં વ્યાપી રહે છે. તે સત્ત્વ તેજનું નિત્ય ગુણ છે; અને આકાશ પણ તેનું જ સ્વરૂપ છે.

Verse 104

सर्वभूतेषु च तथा सत्त्वं तेजस्तथोत्तमम्‌ | शुक्रे हुते5ग्नौ तस्मिंस्तु प्रादुरासंस्त्रय: प्रभो

એ જ રીતે સર્વ ભૂતોમાં સત્ત્વ અને ઉત્તમ તેજ રહેલું છે. પ્રભુ, જ્યારે તે અગ્નિમાં શુક્રની આહુતિ અપાઈ, ત્યારે ત્યાં ત્રણ પુરુષો પ્રાદુર્ભવ્યા.

Verse 105

पुरुषा वपुषा युक्ता: स्वैः स्वै: प्रसवजैर्गुणै: । अतः सम्पूर्ण भूतोंमें जो सत्त्वमुण तथा उत्तम तेज है, वह प्रजापतिके उस शुक्रसे ही प्रकट हुआ है। प्रभो! ब्रह्माजीके वीर्यकी जब अग्निमें आहुति दी गयी तब उससे तीन शरीरधारी पुरुष उत्पन्न हुए, जो अपने-अपने कारणजनित गुणोंसे सम्पन्न थे || १०४ $ ।। भृगित्येव भृगुः पूर्वमंगारेभ्यो$ड्रिराभवत्‌,भृग्‌ अर्थात्‌ अग्निकी ज्वालासे उत्पन्न होनेके कारण एक पुरुषका नाम “भृगु” हुआ। अंगारोंसे प्रकट हुए दूसरे पुरुषका नाम “अंगिरा' हुआ और अंगारोंके आश्रित जो स्वल्पमात्र ज्वाला या भृगु होती है उससे “कवि' नामक तीसरे पुरुषका प्रादुर्भाव हुआ। भृगुजी ज्वालाओंके साथ ही उत्पन्न हुए थे, उससे भूगु कहलाये

તે પુરુષો દેહધારી હતા અને પોતાના-પોતાના જન્મકારણથી ઉત્પન્ન ગુણોથી યુક્ત હતા.

Verse 106

अंगारसंश्रयाच्चैव कविरित्यपरो5भवत्‌ । सह ज्वालाभिरुत्पन्नो भृगुस्तस्माद्‌ भगु: स्मृत:,भृग्‌ अर्थात्‌ अग्निकी ज्वालासे उत्पन्न होनेके कारण एक पुरुषका नाम “भृगु” हुआ। अंगारोंसे प्रकट हुए दूसरे पुरुषका नाम “अंगिरा' हुआ और अंगारोंके आश्रित जो स्वल्पमात्र ज्वाला या भृगु होती है उससे “कवि' नामक तीसरे पुरुषका प्रादुर्भाव हुआ। भृगुजी ज्वालाओंके साथ ही उत्पन्न हुए थे, उससे भूगु कहलाये

અંગારાના આશ્રયથી બીજો પુરુષ ‘કવિ’ તરીકે ઓળખાયો. જ્વાળાઓ સાથે જ ઉત્પન્ન થયેલ હોવાથી ભૃગુ ‘ભગુ/ભૃગુ’ નામે સ્મરાય છે.

Verse 107

मरीचिभ्यो मरीचिस्तु मारीच: कश्यपो हाभूत्‌ | अंगारेभ्यो5ज़ितिस्तात वालखिल्या: कुशोच्चयात्‌,उसी अग्निकी मरीचियोंसे मरीचि उत्पन्न हुए; जिनके पुत्र मारीच--कश्यप नामसे विख्यात हैं। तात! अंगारोंसे अंगिरा और कुशोंके ढेरसे वालखिल्य नामक ऋषि प्रकट हुए थे

અગ્નિના મરીચિ (કિરણો)માંથી મરીચિ ઋષિ ઉત્પન્ન થયા અને મરીચિના વંશજ કશ્યપ ‘મારીચ’ નામે વિખ્યાત થયા. તાત! અંગારોથી અંગિરા અને કુશના ઢગલાથી વાલખિલ્ય ઋષિઓ પ્રગટ થયા.

Verse 108

अन्रैवात्रेति च विभो जातमत्रिं वदन्त्यपि | तथा भस्मव्यपोहेभ्यो ब्रह्मर्षिगणसम्मता:,विभो! अत्रैव--उन्हीं कुशसमूहोंसे एक और ब्रह्मर्षि उत्पन्न हुए, जिन्हें लोग “अत्रि” कहते हैं। भस्म--राशियोंसे ब्रह्मर्षियोंद्वारा सम्मानित वैखानसोंकी उत्पत्ति हुई, जो तपस्या, शास्त्र-ज्ञान और सदगुणोंके अभिलाषी होते हैं। अग्निके अश्रुसे दोनों अश्विनीकुमार प्रकट हुए, जो अपनी रूप-सम्पत्तिके द्वारा सर्वत्र सम्मानित हैं

હે વિભો! એ જ કુશસમૂહોમાંથી એક અન્ય બ્રહ્મર્ષિ ઉત્પન્ન થયા, જેમને લોકો ‘અત્રિ’ પણ કહે છે. તેમ જ છણાયેલ ભસ્મરાશિઓમાંથી બ્રહ્મર્ષિગણ દ્વારા માન્ય વૈખાનસો પ્રગટ થયા.

Verse 109

वैखानसा: समुत्पन्नास्तप: श्रुतगुणेप्सव: । अश्रुतो<स्य समुत्पन्नावश्चिनौ रूपसम्मतौ,विभो! अत्रैव--उन्हीं कुशसमूहोंसे एक और ब्रह्मर्षि उत्पन्न हुए, जिन्हें लोग “अत्रि” कहते हैं। भस्म--राशियोंसे ब्रह्मर्षियोंद्वारा सम्मानित वैखानसोंकी उत्पत्ति हुई, जो तपस्या, शास्त्र-ज्ञान और सदगुणोंके अभिलाषी होते हैं। अग्निके अश्रुसे दोनों अश्विनीकुमार प्रकट हुए, जो अपनी रूप-सम्पत्तिके द्वारा सर्वत्र सम्मानित हैं

વૈખાનસો ઉત્પન્ન થયા—તેઓ તપસ્વી, શાસ્ત્ર-શ્રવણમાં ઉત્સુક અને સદ્ગુણોની ઇચ્છા ધરાવતા હતા. અગ્નિના અશ્રુમાંથી બંને અશ્વિનીકુમારો પ્રગટ થયા; તેઓ રૂપ-સમ્પત્તિથી સર્વત્ર માન્ય છે.

Verse 110

शेषा: प्रजानां पतय: स्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरे । ऋषयो रोमकूपेभ्य: स्वेदाच्छन्दो बलान्मन:,शेष प्रजापतिगण उनके श्रवण आदि इन्द्रियोंसे उत्पन्न हुए। रोमकूपोंसे ऋषि, पसीनेसे छन्‍्द और वीर्यसे मनकी उत्पत्ति हुई

શેષ પ્રજાપતિઓ તેના સ્રોતો (ઇન્દ્રિય-પ્રવાહો)માંથી જન્મ્યા. રોમકૂપોથી ઋષિઓ, પરસેવાથી વૈદિક છંદો અને તેના બળ/વીર્યથી મન ઉત્પન્ન થયું.

Verse 111

एतस्मात्‌ कारणादाहुरग्नि: सर्वास्तु देवता: । ऋषय: श्रुतसम्पन्ना वेदप्रामाण्यदर्शनात्‌,इस कारणसे शास्त्रज्ञानसम्पन्न महर्षियोंने वेदोंकी प्रामाणिकतापर दृष्टि रखते हुए अग्निको सर्वदेवमय बताया है

આ કારણથી વેદપ્રામાણ્યને આધાર માની, શ્રુતિસમ્પન્ન મહર્ષિઓ કહે છે કે અગ્નિ સર્વદેવમય છે. યજ્ઞાગ્નિમાં જ દેવતાઓની ઉપાસના થાય છે અને વિધિપૂર્વક કર્મોથી ધર્મ સ્થાપિત થાય છે.

Verse 112

यानि दारुणि निर्यासास्ते मासा: पक्षसंज्ञिता: अहोरात्रा मुहूर्ताश्न पित्त ज्योतिश्न दारुणम्‌,उस यज्ञमें जो समिधाएँ काममें ली गयीं तथा उनसे जो रस निकला, वे ही सब मास, पक्ष, दिन, रात एवं मुहूर्तरूप हो गये और अग्निका जो पित्त था, वह उग्र तेज होकर प्रकट हुआ

વસિષ્ઠે કહ્યું—યજ્ઞમાં વપરાયેલી સમિધાઓમાંથી નીકળેલો કઠોર રસ જ માસ, પક્ષ, દિવસ-રાત અને મુહૂર્તરૂપ થયો; અને અગ્નિનું પિત્ત ઉગ્ર, દારુણ તેજ બની પ્રગટ થયું.

Verse 113

रौद्रे लोहितमित्याहुलोहितात्‌ कनकं स्मृतम्‌ । तन्मैत्रमिति विज्ञेयं धूमाच्च वसव: स्मृता:

વસિષ્ઠે કહ્યું—રૌદ્ર સ્વરૂપમાં તેને ‘લોહિત’ કહે છે; તે લોહિતમાંથી ‘કનક’ (સોનું) ઉત્પન્ન થાય છે એમ સ્મૃત છે. તે કનકને ‘મૈત્ર’—મિત્ર તત્ત્વસંબંધિત—જાણવું; અને ધુમાડામાંથી વસુઓની ઉત્પત્તિ કહેવાય છે.

Verse 114

अग्निके तेजको लोहित कहते हैं, उस लोहितसे कनक उत्पन्न हुआ। उस कनकको मैत्र जानना चाहिये तथा अग्निके धूमसे वसुओंकी उत्पत्ति बतायी गयी है ।। अर्चिषो याश्ष ते रुद्रास्तथा5<5दित्या महाप्रभा: । उद्दिष्टास्ते तथांगारा ये धिष्ण्येषु दिवि स्थिता:,अग्निकी जो लपटें होती हैं, वे ही एकादश रुद्र तथा अत्यन्त तेजस्वी द्वादश आदित्य हैं, तथा उस यज्ञमें जो दूसरे-दूसरे अंगारे थे वे ही आकाशस्थित नक्षत्रमण्डलोंमें ज्योति:पुंजके रूपमें स्थित हैं

વસિષ્ઠે કહ્યું—અગ્નિના તેજને ‘લોહિત’ કહે છે; તે લોહિતમાંથી ‘કનક’ (સોનું) ઉત્પન્ન થાય છે એમ કહેવાય છે. તે કનકને ‘મૈત્ર’—મિત્ર તત્ત્વનું—જાણવું; અને અગ્નિના ધુમાડામાંથી વસુઓની ઉત્પત્તિ બતાવવામાં આવી છે. અગ્નિની જ્વાળાઓ જ એકાદશ રુદ્ર છે અને એ જ અત્યંત તેજસ્વી દ્વાદશ આદિત્ય; તથા યજ્ઞાગ્નિના જે જે અંગારા સૂચવાયા છે, તે જ આકાશમાં નક્ષત્રમંડળરૂપે જ્યોતિપુંજ બની સ્થિત છે.

Verse 115

आदिकर्ता च लोकस्य तत्परं ब्रह्म तद्‌ ध्रुवम्‌ । सर्वकामदमित्याहुस्तद्रहस्यमुवाच ह

વસિષ્ઠે કહ્યું—એ જ જગતનો આદિકર્તા છે; એ જ પરમ બ્રહ્મ, અચલ ધ્રુવ સત્ય છે. જ્ઞાનીજન તેને સર્વકામદ—સમસ્ત ઇચ્છિત ફળ આપનાર—કહે છે. એ જ રહસ્ય મેં કહી દીધું.

Verse 116

इस लोकके जो आदि स्रष्टा हैं, उन ब्रह्माजीका कथन है कि अग्नि परब्रह्मस्वरूप है। वही अविनाशी परब्रह्म परमात्मा है और वही सम्पूर्ण कामनाओंको देनेवाला है। यह गोपनीय रहस्य ज्ञानी पुरुष बताते हैं ।। ततोडब्रवीन्महादेवो वरुण: पवनात्मक: । मम सत्रमिदं दिव्यमहं गृहपतिस्त्विह,तब वरुण एवं वायुरूप महादेवजीने कहा--“देवताओ! यह मेरा दिव्य यज्ञ है। मैं ही इस यज्ञका गृहस्थ यजमान हूँ

વસિષ્ઠે કહ્યું—આ લોકના આદિસ્રષ્ટા બ્રહ્માએ ઘોષણા કરી છે કે અગ્નિ પરબ્રહ્મસ્વરૂપ છે. એ જ અવિનાશી પરબ્રહ્મ પરમાત્મા છે અને એ જ સર્વ કામનાઓનું ફળ આપનાર છે. જ્ઞાની પુરુષો આને ગુપ્ત, રક્ષિત સત્ય તરીકે કહે છે. ત્યાર પછી મહાદેવ—વરুণરૂપે અને પવનાત્મ શક્તિરૂપે—બોલ્યા: “આ મારું દિવ્ય સત્રયજ્ઞ છે; અહીં હું જ ગૃહપતિ-યજમાન છું.”

Verse 117

त्रीणि पूर्वाण्यपत्यानि मम तानि न संशय: । इति जानीत खगमा मम यज्ञफलं हि तत्‌,“आकाशचारी देवगण! पहले जो तीन पुरुष प्रकट हुए हैं, वे भूगु, अंगिरा और कवि मेरे पुत्र हैं, इसमें संशय नहीं है। इस बातको तुम जान लो; क्योंकि इस यज्ञका जो कुछ फल है, उसपर मेरा ही अधिकार है”

વસિષ્ઠે કહ્યું—પહેલાં જન્મેલા તે ત્રણ સંતાન મારા જ છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી. હે આકાશચારી દેવગણ! જાણો—આ યજ્ઞનું ફળ ખરેખર મારું જ છે.

Verse 118

अग्निरुवाच मदड्गलेभ्य: प्रसूतानि मदाश्रयकृतानि च । ममैव तान्यपत्यानि वरुणो हवशात्मक:,अग्नि बोले--ये तीनों संतानें मेरे अंगोंसे उत्पन्न हुई हैं और मेरे ही आश्रयमें विधाताने इनकी सृष्टि की है। अतः ये तीनों मेरे ही पुत्र हैं। वरुणरूपधारी महादेवजीका इनपर कोई अधिकार नहीं है

અગ્નિએ કહ્યું—આ સંતાનો મારા જ અંગોમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે અને વિધાતાએ તેમને મારા જ આશ્રય પર રાખીને સર્જ્યા છે. તેથી આ ત્રણેય મારા જ પુત્ર છે; હવિ-સ્વરૂપ વરુણનો એમ પર કોઈ અધિકાર નથી.

Verse 119

अथाब्रवील्लोकगुरुब्रह्मा लोकपितामह: । ममैव तान्यपत्यानि मम शुक्र हुतं हि तत्‌

પછી લોકગુરુ, લોકપિતામહ બ્રહ્માએ કહ્યું—એ સંતાનો તો મારા જ છે; કારણ કે તે શુક્ર (વીર્ય) મારી અંદર આહુતિરૂપે અર્પિત થયું હતું.

Verse 120

तदनन्तर लोकपितामह लोकगुरु ब्रह्माजीने कहा--“ये सब मेरी ही संतानें हैं; क्योंकि मेरे ही वीर्यकी आहुति दी गयी है; जिससे इनकी उत्पत्ति हुई है ।। अहं कर्ता हि सत्रस्य होता शुक्रस्प चैव ह । यस्य बीजं फलं॑ तस्य शुक्र चेत्‌ कारणं मतम्‌,“मैं ही यज्ञका कर्ता और अपने वीर्यका हवन करनेवाला हूँ। जिसका बीज होता है उसको ही उसका फल मिलता है। यदि इनकी उत्पत्तिमें वीर्यकोी ही कारण माना जाय तो निश्चय ही ये मेरे पुत्र हैं!

વસિષ્ઠે કહ્યું—આ સત્રયજ્ઞનો કર્તા હું જ છું અને શુક્ર (વીર્ય)ની આહુતિ આપનાર હોત પણ હું જ છું. જેનું બીજ, તેનું જ ફળ. જો ઉત્પત્તિમાં શુક્રને જ કારણ માનીએ, તો નિશ્ચિતપણે એ મારા પુત્રો છે—એમાં વધુ વિચાર નથી.

Verse 121

ततोडब्रुवन्‌ देवगणा: पितामहमुपेत्य वै । कृताञ्जलिपुटा: सर्वे शिरोभिरभिवन्द्य च,इस प्रकार विवाद उपस्थित होनेपर समस्त देवताओंने ब्रह्माजीके पास जा दोनों हाथ जोड़ मस्तक झुकाकर उनको प्रणाम किया और कहा--

આ રીતે વિવાદ ઊભો થતાં સર્વ દેવગણ પિતામહ બ્રહ્માજી પાસે ગયા. સૌએ હાથ જોડીને, મસ્તક નમાવી તેમને પ્રણામ કર્યો અને પછી વિનંતીપૂર્વક કહ્યું—

Verse 122

वयं च भगवन्‌ सर्वे जगच्च सचराचरम्‌ | तवैव प्रसवा: सर्वे तस्मादग्निर्विभावसु:

હે ભગવન્! અમે સૌ અને ચરાચર સહિત સમગ્ર જગત્—બધું જ આપમાંથી જન્મેલું છે. તેથી તેજસ્વી અગ્નિ (વિભાવસુ) પણ આપની જ સંતાન છે.

Verse 123

निसर्गाद्‌ ब्रह्मणश्वापि वरुणो यादसाम्पति:,तब ब्रह्माजीकी आज्ञासे जलजन्तुओंके स्वामी वरुणरूपी भगवान्‌ शिवने सबसे पहले सूर्यके समान तेजस्वी भृगुको पुत्ररूपमें ग्रहण किया। फिर उन्होंने ही अंगिराको अग्निकी संतान निश्चित किया

બ્રહ્માના નૈસર્ગિક પ્રસારથી જ જલચરોના અધિપતિ વરુણ પણ પ્રગટ થયા. ત્યારબાદ બ્રહ્માજ્ઞાથી, જલાધિપતિ વરુણનું રૂપ ધારણ કરીને ભગવાન શિવે સૂર્યસમાન તેજસ્વી ભૃગુને પ્રથમ પુત્રરૂપે સ્વીકાર્યા; અને પછી અંગિરસને અગ્નિની સંતાન તરીકે નિશ્ચિત કર્યા.

Verse 124

जग्राह वै भृगुं पूर्वमपत्यं सूर्यवर्चसम्‌ । ईश्वरो$ज्लिरिसं चाग्नेरपत्यार्थमकल्पयत्‌,तब ब्रह्माजीकी आज्ञासे जलजन्तुओंके स्वामी वरुणरूपी भगवान्‌ शिवने सबसे पहले सूर्यके समान तेजस्वी भृगुको पुत्ररूपमें ग्रहण किया। फिर उन्होंने ही अंगिराको अग्निकी संतान निश्चित किया

ઈશ્વરે પ્રથમ સૂર્યસમાન તેજસ્વી ભૃગુને પોતાની સંતાનરૂપે સ્વીકાર્યા. પછી એ જ ઈશ્વરે સંતાનપરંપરાના હેતુથી અંગિરસને અગ્નિની સંતાન તરીકે નિમ્યા.

Verse 125

पितामहस्त्वपत्यं वै कविं जग्राह तत्त्ववित्‌ | तदा स वारुण: ख्यातो भृगुः प्रसव कर्मवित्‌,तदनन्तर तत्त्वज्ञानी ब्रह्माने कविको अपनी संतानके रूपमें ग्रहण किया। उस समय संतानके कर्तव्यको जाननेवाले महर्षि भूगु वारुण नामसे विख्यात हुए। तेजस्वी अंगिरा आग्नेय तथा महायशस्वी कवि ब्राह्म नामसे विख्यात हुए। भूगु और अंगिरा--ये दोनों लोकमें जगत्‌की सृष्टिका विस्तार करनेवाले बतलाये गये हैं

તત્ત્વજ્ઞ પિતામહે કવિને પોતાની સંતાનરૂપે સ્વીકાર્યા. તે સમયે પ્રસવકર્મના જાણકાર ભૃગુ ‘વારુણ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા.

Verse 126

आग्नेयस्त्वंगिरा: श्रीमान्‌ कविर्राह्मो महायशा: । भार्गवांगिरसौ लोके लोकसंतानलक्षणौ,तदनन्तर तत्त्वज्ञानी ब्रह्माने कविको अपनी संतानके रूपमें ग्रहण किया। उस समय संतानके कर्तव्यको जाननेवाले महर्षि भूगु वारुण नामसे विख्यात हुए। तेजस्वी अंगिरा आग्नेय तथा महायशस्वी कवि ब्राह्म नामसे विख्यात हुए। भूगु और अंगिरा--ये दोनों लोकमें जगत्‌की सृष्टिका विस्तार करनेवाले बतलाये गये हैं

વસિષ્ઠે કહ્યું—દીપ્તિમાન અને મહાયશસ્વી અંગિરસ ‘આગ્નેય’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો; અને મહાખ્યાત ઋષિ-કવિ ‘બ્રાહ્મ’ નામે વિખ્યાત થયો. ભૃગુ અને અંગિરસ—આ બન્ને લોકમાં વંશપરંપરાના મૂળલક્ષણરૂપ ગણાય છે; પોતાની સંતતિ દ્વારા સૃષ્ટિનો વિસ્તાર કરનારાં.

Verse 127

एते हि प्रस्रवा: सर्वे प्रजानां पतयस्त्रय: । सर्व संतानमेतेषामिदमित्युपधारय,इस प्रकार ये तीन प्रजापति हैं और शेष सब लोग इनकी संतानें हैं। यह सारा जगत्‌ इन्हींकी संतति हैं, इस बातको तुम अच्छी तरह समझ लो

વસિષ્ઠે કહ્યું—આ જ સૃષ્ટિના સર્વ સ્ત્રોત છે—પ્રજાના ત્રણ સ્વામી, પ્રજાપતિ. આ વાત સારી રીતે સમજી લો: બાકીના બધા લોકો તેમની જ સંતતિ છે; આ સમગ્ર જગત તેમનાં જ વંશમાંથી ઉત્પન્ન છે.

Verse 128

भगोस्तु पुत्रा: सप्तासन्‌ सर्वे तुल्या भगोर्गुणै: । च्यवनो वज्शीर्षश्न॒ शुचिरौर्वस्तथैव च,भृगुके सात पुत्र व्यापक हुए, जो उन्हींके समान गुणवान्‌ थे। च्यवन, वज्रशीर्ष, शुचि, और्व, शुक्र, वरेण्य, तथा सवन--ये ही उन सातोंके नाम हैं। सभी भृगुवंशी सामान्यतः वारुण कहलाते हैं। जिनके वंशमें तुम भी उत्पन्न हुए हो

વસિષ્ઠે કહ્યું—ભગના સાત પુત્ર હતા; બધા ગુણમાં ભગ સમાન હતા. તેમના નામ—ચ્યવન, વજ્રશીર્ષ, શુચિ, ઔર્વ, શુક્ર, વરેણ્ય અને સવન—આ સાત સ્મરાય છે. ભૃગુવંશીયો સામાન્ય રીતે ‘વારુણ’ કહેવાય છે; અને એ જ વંશમાં તારો પણ જન્મ થયો છે.

Verse 129

शुक्रो वरेण्यश्न विभु: सवनश्चेति सप्त ते । भार्गवा वारुणा: सर्वे येषां वंशे भवानपि,भृगुके सात पुत्र व्यापक हुए, जो उन्हींके समान गुणवान्‌ थे। च्यवन, वज्रशीर्ष, शुचि, और्व, शुक्र, वरेण्य, तथा सवन--ये ही उन सातोंके नाम हैं। सभी भृगुवंशी सामान्यतः वारुण कहलाते हैं। जिनके वंशमें तुम भी उत्पन्न हुए हो

વસિષ્ઠે કહ્યું—શુક્ર, વરેણ્ય, વિભુ અને સવન—આ સાથે કુલ સાત. આ બધા ભાર્ગવ છે અને પરંપરાથી ‘વારુણ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; અને એ જ વંશમાં તારો પણ જન્મ છે.

Verse 130

अष्टौ चांगिरस: पुत्रा वारुणास्ते5प्युदाह्नता: । बृहस्पतिरुतथ्यश्ष पयस्य: शान्तिरेव च,अंगिराके आठ पुत्र हैं, वे भी वारुण कहलाते हैं (वरुणके यज्ञमें उत्पन्न होनेसे ही उनकी वारुण संज्ञा हुई है)। उनके नाम इस प्रकार हैं--बृहस्पति, उतथ्य,पयस्य, शान्ति, घोर, विरूप, संवर्त और आठवाँ सुधन्वा। ये आठ अग्निके वंशमें उत्पन्न हुए हैं। अतः आग्नेय कहलाते हैं। वे सब-के-सब ज्ञाननिष्ठ एवं निरामय (रोग-शोकसे रहित) हैं

વસિષ્ઠે કહ્યું—અંગિરસના આઠ પુત્ર હતા; તેઓ પણ ‘વારુણ’ તરીકે ઉલ્લેખિત થાય છે. તેમના નામ—બૃહસ્પતિ, ઉતથ્ય, પયસ્ય, શાંતિ, ઘોર, વિરূপ, સંવર્ત અને આઠમો સુધન્વા. અગ્નિવંશમાં જન્મેલા હોવાથી તેઓ ‘આગ્નેય’ કહેવાય છે. તેઓ બધા જ્ઞાનનિષ્ઠ અને નિરામય હતા.

Verse 131

घोरो विरूप: संवर्त: सुधन्वा चाष्टम: स्मृत: । एतेडष्टौ वहल्लिजा: सर्वे ज्ञाननिष्ठा निरामया:,अंगिराके आठ पुत्र हैं, वे भी वारुण कहलाते हैं (वरुणके यज्ञमें उत्पन्न होनेसे ही उनकी वारुण संज्ञा हुई है)। उनके नाम इस प्रकार हैं--बृहस्पति, उतथ्य,पयस्य, शान्ति, घोर, विरूप, संवर्त और आठवाँ सुधन्वा। ये आठ अग्निके वंशमें उत्पन्न हुए हैं। अतः आग्नेय कहलाते हैं। वे सब-के-सब ज्ञाननिष्ठ एवं निरामय (रोग-शोकसे रहित) हैं

વસિષ્ઠે કહ્યું—ઘોર, વિરূপ, સંવર્ત અને આઠમો સુધન્વા—એમને એમના પૈકી સ્મરવામાં આવે છે. આ આઠેય અગ્નિવંશજ, જ્ઞાનનિષ્ઠ અને નિરામય છે.

Verse 132

ब्रह्मणस्तु कवे: पुत्रा वारुणास्तेडप्युदाह्मता: । अष्टौ प्रसवजैर्युक्ता गुणैब्रह्मविद: शुभा:,ब्रह्माके पुत्र जो कवि हैं, उनके पुत्रोंकी भी वारुण संज्ञा है। वे आठ हैं और सभी पुत्रोचित गुणोंसे सम्पन्न हैं। उन्हें शुभलक्षण एवं ब्रह्मज्ञानी माना गया है

વસિષ્ઠે કહ્યું—બ્રહ્માના પુત્ર કવિના પુત્રો પણ ‘વારુણ’ નામે ઉદાહૃત થાય છે. તેઓ આઠ છે; પુત્રોચિત ગુણોથી યુક્ત, શુભલક્ષણ અને બ્રહ્મવિદ ગણાય છે.

Verse 133

कवि: काव्यश्न धृष्णुश्न बुद्धिमानूशना तथा । भगुश्न विरजाश्वैव काशी चोग्रश्न धर्मवित्‌,उनके नाम ये हैं--कवि, काव्य, धुृष्णु, बुद्धिमान शुक्राचार्य, भूगु, विरजा, काशी तथा धर्मज्ञ उग्र

વસિષ્ઠે કહ્યું—તેમનાં નામ આ છે: કવિ, કાવ્ય, ધૃષ્ણુ, બુદ્ધિમાન ઉશના (શુક્રાચાર્ય), ભૃગુ, વિરજા, કાશી અને ધર્મવિદ ઉગ્ર।

Verse 134

अष्टौ कविसुता होते सर्वमेभिर्जगत्‌ ततम्‌ । प्रजापतय एते हि प्रजाभागैरिह प्रजा:,ये आठ कवितके पुत्र हैं। इन सबके द्वारा यह सारा जगत्‌ व्याप्त है। ये आठों प्रजापति हैं और प्रजाके गुणोंसे युक्त होनेके कारण प्रजा भी कहे गये हैं

વસિષ્ઠે કહ્યું—કવિના આ આઠ પુત્રો છે; એમના દ્વારા જ આ સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે. આ આઠેય પ્રજાપતિ છે; અને અહીં પ્રજાના અંશ-ગુણોમાં ભાગીદાર હોવાથી ‘પ્રજા’ પણ કહેવાય છે.

Verse 135

एवमड्रिरसश्लैव कवेश्ष प्रसवान्वयै: । भगोश्व भूगुशार्दूल वंशजै: सततं जगत्‌

વસિષ્ઠે કહ્યું—હે ભૃગુશાર્દૂલ! આ રીતે અડ્રિરસ અને કવિની સંતતિ-પરંપરાઓથી, તેમજ ભગના વંશજોથી પણ, જગત સતત ધારિત અને પ્રવર્તિત રહ્યું છે.

Verse 136

भुगुश्रेष्ठी इस प्रकार अंगिरा, कवि और भृगुके वंशजों तथा संतान-परम्पराओंसे सारा जगत्‌ व्याप्त है ।। वरुणश्चादितो विप्र जग्राह प्रभुरीश्चर: । कविं तात भृगुं चापि तस्मात्‌ तौ वारुणौ स्मृती,विप्रवर! तात! प्रभावशाली जलेश्वर वरुणरूप शिवने पहले कवि और भृगुको पुत्ररूपसे ग्रहण किया था, इसलिये वे वारुण कहलाये

વસિષ્ઠ બોલ્યા—હે વિપ્રવર! જળોના અધિપતિ વરુણરૂપ મહાપ્રભુ શિવે પૂર્વકાળે કવિ અને ભૃગુને પુત્રરૂપે સ્વીકાર્યા; તેથી તે બંને મુનિઓ ‘વારુણ’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 137

जग्राहांगिरसं देव: शिखी तस्माद्भधुताशन: । तस्मादांगिरसा ज्ञेया: सर्व एव तदन्वया:,ज्वालाओंसे सुशोभित होनेवाले अग्निदेवने वरुणरूप शिवसे अंगिराको पुत्ररूपमें प्राप्त किया; इसलिये अंगिराके वंशमें उत्पन्न हुए सभी पुत्र अग्निवंशी एवं वारुण नामसे भी जानने योग्य हैं

વસિષ્ઠ બોલ્યા—જ્વાલાકિરીટધારી દેવ અગ્નિએ અંગિરસને પુત્રરૂપે સ્વીકાર્યો; તેથી અંગિરસના વંશમાં જન્મેલા સર્વે અગ્નિવંશીય તરીકે જાણવાં, અને ‘વારુણ’ સંજ્ઞાથી પણ ઓળખવાં.

Verse 138

ब्रह्मा पितामह: पूर्व देवताभि: प्रसादित: । इमे नः संतरिष्यन्ति प्रजाभिर्जगती श्वरा:,पूर्वकालमें देवताओंने पितामह ब्रह्माको प्रसन्न किया और कहा--'प्रभो! आप ऐसी कृपा कीजिये जिससे ये भूगु आदिके वंशज इस पृथ्वीका पालन करते हुए अपनी संतानोंद्वारा हमारा संकटसे उद्धार करें। ये सभी प्रजापति हों और सभी अत्यन्त तपस्वी हों। ये आपके कृपाप्रसादसे इस समय इस सम्पूर्ण लोकका संकटसे उद्धार करेंगे

વસિષ્ઠ બોલ્યા—પૂર્વકાળે દેવતાઓએ પિતામહ બ્રહ્માને પ્રસન્ન કરીને કહ્યું—‘પ્રભો! કૃપા કરો કે ભૃગુ આદિના વંશજો પૃથ્વીનું પાલન કરતાં પોતાની પ્રજાઓ દ્વારા અમને સંકટમાંથી તારવે. તેઓ સર્વે પ્રજાપતિ બને અને મહાતપસ્વી બને. તમારા પ્રસાદથી તેઓ આ સમયે સમગ્ર લોકને આપત્તિમાંથી ઉગારશે.’

Verse 139

सर्वे प्रजानां पतय: सर्वे चातितपस्विन: । त्वत्प्रसादादिमं लोक॑ तारयिष्यन्ति साम्प्रतम्‌,पूर्वकालमें देवताओंने पितामह ब्रह्माको प्रसन्न किया और कहा--'प्रभो! आप ऐसी कृपा कीजिये जिससे ये भूगु आदिके वंशज इस पृथ्वीका पालन करते हुए अपनी संतानोंद्वारा हमारा संकटसे उद्धार करें। ये सभी प्रजापति हों और सभी अत्यन्त तपस्वी हों। ये आपके कृपाप्रसादसे इस समय इस सम्पूर्ण लोकका संकटसे उद्धार करेंगे

વસિષ્ઠ બોલ્યા—તેઓ સર્વે પ્રજાના સ્વામી અને રક્ષક બનશે, અને સર્વે અતિ તપસ્વી બનશે; તમારા પ્રસાદથી તેઓ આ સમયે આ લોકને સંકટમાંથી તારશે.

Verse 140

तथैव वंशकर्तारस्तव तेजोविवर्धना: । भवेयुर्वेदविदुष: सर्वे च कृतिनस्तथा,“आपकी दयासे ये सब लोग वंशप्रवर्तक, आपके तेजकी वृद्धि करनेवाले तथा वेदज्ञ पुण्यात्मा हों

વસિષ્ઠ બોલ્યા—તેમજ તેઓ સર્વે વંશપ્રવર્તક બને, તમારા તેજનું વર્ધન કરનાર બને; તેઓ સર્વે વેદવિદ્ બને અને કર્મમાં કૃતકૃત્ય તથા આચરણમાં પુણ્યવાન બને.

Verse 141

देवपक्षचरा: सौम्या: प्राजापत्या महर्षय: । आप्नवन्ति तपश्चैव ब्रह्मचर्य परं तथा,“इन सबका स्वभाव सौम्य हो। प्रजापतियोंके वंशमें उत्पन्न हुए ये महर्षिगण सदा देवताओंके पक्षमें रहें तथा तप और उत्तम ब्रह्मचर्यका बल प्राप्त करें

વસિષ્ઠે કહ્યું—પ્રજાપતિઓના વંશમાં જન્મેલા આ મહર્ષિઓ સ્વભાવથી સૌમ્ય રહે, સદા દેવપક્ષે ઊભા રહે, અને તપ તથા પરમ બ્રહ્મચર્યથી ઉત્પન્ન થતું બળ પ્રાપ્ત કરે।

Verse 142

सर्वे हि वयमेते च तवैव प्रसव: प्रभो | देवानां ब्राह्मणानां च त्वं हि कर्ता पितामह,'प्रभो! पितामह! ये सब और हमलोग आपहीकी संतान हैं; क्योंकि देवताओं और ब्राह्मणोंकी सृष्टि करनेवाले आप ही हैं

વસિષ્ઠે કહ્યું—પ્રભુ! પિતામહ! અમે બધા અને આ બધા પણ ખરેખર તમારી જ સંતાન છીએ; કારણ કે દેવો અને બ્રાહ્મણો—બન્નેના સર્જક, આદિ-પિતામહ, તમે જ છો।

Verse 143

मारीचमादित: कृत्वा सर्वे चैवाथ भार्गवा: । अपत्यानीति सम्प्रेक्ष्य क्षमयाम पितामह,“पितामह! कश्यपसे लेकर समस्त भृगुवंशियोंतक हम सब लोग आपहीकी संतान हैं --ऐसा सोचकर आपसे अपनी भूलोंके लिये क्षमा चाहते हैं

વસિષ્ઠે કહ્યું—પિતામહ! મારીચથી આરંભ કરીને અમે સર્વ ભાર્ગવો, પોતાને તમારી જ સંતાન માનીને, અમારા દોષો માટે આપની ક્ષમા યાચીએ છીએ।

Verse 144

ते त्वनेनैव रूपेण प्रजनिष्यन्ति वै प्रजा: । स्थापयिष्यन्ति चात्मानं युगादिनिधने तथा,“वे प्रजापतिगण इसी रूपसे प्रजाओंको उत्पन्न करेंगे और सृष्टिके प्रारम्भसे लेकर प्रलयपर्यन्त अपने-आपको मर्यादामें स्थापित किये रहेंगे”

વસિષ્ઠે કહ્યું—તે પ્રજાપતિઓ આ જ રૂપે પ્રજાઓને ઉત્પન્ન કરશે, અને યુગના આરંભથી લઈને તેના અંત (પ્રલય) સુધી પોતાને મર્યાદામાં સ્થિર રાખશે।

Verse 145

इत्युक्त:ः स तदा तैस्तु ब्रह्मा लोकपितामह: । तथेत्येवाब्रवीत्‌ प्रीतस्तेडपि जग्मुर्यथागतम्‌,देवताओंके ऐसा कहनेपर लोकपितामह ब्रह्मा प्रसन्न होकर बोले--“तथास्तु (ऐसा ही हो)।' तत्पश्चात्‌ देवता जैसे आये थे, वैसे ही लौट गये

દેવતાઓએ એમ કહ્યે ત્યારે લોકપિતામહ બ્રહ્મા પ્રસન્ન થઈ બોલ્યા—“તથાસ્તુ.” ત્યારબાદ દેવતાઓ જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ગયા।

Verse 146

एवमेतत्‌ पुरा वृत्तं तस्य यज्ञे महात्मन: । देवश्रेष्टस्य लोकादौ वारुणीं बिशभ्रतस्तनुम्‌

વસિષ્ઠે કહ્યું—આ રીતે પ્રાચીન કાળમાં તે મહાત્મા દેવશ્રેષ્ઠના યજ્ઞમાં આ ઘટના બની હતી. સૃષ્ટિના આરંભે તેણે વારુણી-તનુ ધારણ કરી હતી.

Verse 147

इस प्रकार पूर्वकालमें जब कि सृष्टिके प्रारम्भका समय था, वरुण-शरीर धारण करनेवाले सुरश्रेष्ठ महात्मा रुद्रके यञ्ञमें पूर्वोक्त वृत्तान्त घटित हुआ था ।। अन्निर्तब्रह्मा पशुपति: शर्वो रुद्र: प्रजापति: । अग्नेरपत्यमेतद्‌ वै सुवर्णमिति धारणा,अन्न ही ब्रह्मा, पशुपति, शर्व, रुद्र और प्रजापतिरूप हैं। यह सुवर्ण अग्निकी ही संतान है--ऐसी सबकी मान्यता है

વસિષ્ઠે કહ્યું—આ રીતે પ્રાચીન કાળમાં, સૃષ્ટિના આરંભે, વરુણ-સંબંધિત તનુ ધારણ કરનાર દેવશ્રેષ્ઠ મહાત્મા રુદ્રના યજ્ઞમાં પૂર્વોક્ત ઘટના બની હતી. અન્ન જ બ્રહ્મા, પશુપતિ, શર્વ, રુદ્ર અને પ્રજાપતિ છે—એવી ધારણા છે; અને સોનું અગ્નિનું જ સંતાન છે—એવું સૌનું મત છે.

Verse 148

अग्न्यभावे च कुरुते वह्निस्थानेषु काउ्चनम्‌ | जामदग्न्य प्रमाणज्ञो वेदश्रुतिनिदर्शनात्‌,जमदग्निनन्दन परशुराम! वेद-प्रमाणका ज्ञाता पुरुष वैदिक श्रुतिके दृष्टान्तके अनुसार अग्निके अभावमें उसके स्थानपर सुवर्णका उपयोग करता है

વસિષ્ઠે કહ્યું—અગ્નિ ન હોય ત્યારે, જ્યાં અગ્નિનું સ્થાન હોય ત્યાં સોનાનો ઉપયોગ કરી શકાય; વેદ-શ્રુતિના દૃષ્ટાંતથી આ પ્રમાણિત છે. હે જામદગ્ન્ય પરશુરામ, પ્રમાણજ્ઞ પુરુષ એમ કરે છે.

Verse 149

कुशस्तम्बे जुहोत्यग्निं सुवर्णे तत्र च स्थिते । वल्मीकस्य वपायां च कर्णे वाजस्य दक्षिणे,कुशोंके समूहपर, उसपर रखे हुए सुवर्णपर, बाँबीके छिद्रमें, बकरेके दाहिने कानपर, जिस मार्गसे छकड़ा आता-जाता हो उस भूमिपर, दूसरेके जलाशयमें तथा ब्राह्मणके हाथपर वैदिक प्रमाण माननेवाले पुरुष अग्निस्वरूप मानकर होम आदि कर्म करते हैं और वह होमकार्य सम्पन्न होनेपर भगवान्‌ अग्निदेव आनन्ददायिनी समृद्धिका अनुभव करते हैं

વસિષ્ઠે કહ્યું—કેટલાક કুশ-સ્તંભ પર, ત્યાં મૂકેલા સોનાં પર, વલ્મીકના છિદ્રમાં, અથવા બકરાના જમણા કાન પર—અગ્નિ-સ્વરૂપ માનીને હવન કરે છે.

Verse 150

शकटोर्व्याँ परस्याप्सु ब्राह्मणस्य करे तथा | हुते प्रीतिकरीमृद्धिं भगवांस्तत्र मन्‍्यते,कुशोंके समूहपर, उसपर रखे हुए सुवर्णपर, बाँबीके छिद्रमें, बकरेके दाहिने कानपर, जिस मार्गसे छकड़ा आता-जाता हो उस भूमिपर, दूसरेके जलाशयमें तथा ब्राह्मणके हाथपर वैदिक प्रमाण माननेवाले पुरुष अग्निस्वरूप मानकर होम आदि कर्म करते हैं और वह होमकार्य सम्पन्न होनेपर भगवान्‌ अग्निदेव आनन्ददायिनी समृद्धिका अनुभव करते हैं

વસિષ્ઠે કહ્યું—છકડાની પાંખડીના માર્ગ પર, બીજા માણસના પાણીમાં, તેમજ બ્રાહ્મણના હાથ પર પણ જો વિધિપૂર્વક આહુતિ અપાય, તો ભગવાન અગ્નિ તેને ત્યાં જ સ્વીકારી પ્રીતિકર સમૃદ્ધિ માને છે.

Verse 151

तस्मादग्निपरा: सर्वे देवता इति शुश्रुम । ब्रहद्मणो हि प्रभूतो5ग्निरग्नेरपि च काउ्चनम्‌,अतः सब देवताओंमें अग्नि ही श्रेष्ठ हैं। यह हमने सुना है। ब्रह्मासे अग्निकी उत्पत्ति भी है और अग्निसे सुवर्णकी

અતએવ અમે સાંભળ્યું છે કે સર્વ દેવતાઓ અગ્નિ પર આધારિત છે અને તેમનો આધાર અગ્નિમાં જ છે. કારણ કે બ્રહ્માથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો છે અને અગ્નિમાંથી ફરી સુવર્ણ ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી સર્વ દેવતાઓમાં અગ્નિ જ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે—હવિર્વાહક અને પવિત્ર સમૃદ્ધિનો સ્ત્રોત।

Verse 152

तस्माद्‌ ये वै प्रयच्छन्ति सुवर्ण धर्मदर्शिन: । देवतास्ते प्रयच्छन्ति समस्ता इति नः श्रुतम्‌,इसलिये जो धर्मदर्शी पुरुष सुवर्णका दान करते हैं; वे समस्त देवताओंका ही दान करते हैं, यह हमारे सुननेमें आया है

અતએવ ધર્મદર્શી પુરુષો જે સુવર્ણદાન કરે છે, તેઓ જાણે સમસ્ત દેવતાઓને જ દાન કરે છે—એવું અમે પરંપરાથી સાંભળ્યું છે. સુવર્ણદાનને સર્વદેવ-અર્પણ સમાન માનવામાં આવે છે।

Verse 153

तस्य चातमसो लोका गच्छत: परमां गतिम्‌ । स्वलोके राजराज्येन सो5भिषिच्येत भार्गव,सुवर्णदाता परमगतिको प्राप्त होता है, उसे अन्धकाररहित ज्योतिर्मय लोक मिलते हैं। भृगुनन्दन! स्वर्गलोकमें उसका राजाधिराज (कुबेर) के पदपर अभिषेक किया जाता है

સુવર્ણદાતા પરમ ગતિ તરફ આગળ વધે ત્યારે તેને અંધકારરહિત, તેજોમય લોક પ્રાપ્ત થાય છે. હે ભાર્ગવ! પોતાના સ્વર્ગલોકમાં તેનું રાજરાજ્યથી અભિષેક થાય છે—તે રાજાઓમાં રાજા બની પ્રતિષ્ઠિત થાય છે।

Verse 154

आदित्योदयसम्प्राप्ते विधिमन्त्रपुरस्कृतम्‌ । ददाति काज्चन यो वै दुःस्वप्रं प्रतिहन्ति सः,जो सूर्योदय-कालमें विधिपूर्वक मन्त्र पढ़कर सुवर्णका दान करता है, वह अपने पाप और दुःस्वप्रको नष्ट कर डालता है

સૂર્યોદય સમયે જે વ્યક્તિ વિધિપૂર્વક, મંત્રોને અગ્રસ્થાને રાખીને, સુવર્ણદાન કરે છે—તે દુઃસ્વપ્નોને નિવારે છે અને તેનાથી જોડાયેલી અશુભતા તથા પાપમલ દૂર કરે છે।

Verse 155

ददात्युदितमात्रे यस्तस्य पाप्मा विधूयते । मध्याद्वे ददतो रुक्मं हन्ति पापमनागतम्‌,सूर्योदयके समय जो सुवर्णदान करता है, उसका सारा पाप धुल जाता है, तथा जो मध्याह्नकालमें सोना दान करता है, वह अपने भविष्य पापोंका नाश कर देता है

જે સૂર્યોદયના ક્ષણે દાન કરે છે, તેનું સંચિત પાપ ધોઈ જાય છે. અને જે મધ્યાહ્ને સુવર્ણદાન કરે છે, તે હજી ઉદ્ભવ્યા ન હોય એવા—ભવિષ્યમાં આવનાર પાપોનું પણ નાશ કરે છે।

Verse 156

ददाति पश्िमां संध्यां यः सुवर्ण यतव्रतः । ब्रह्मवाय्वग्निसोमानां सालोक्यमुपयाति सः,जो सायं संध्याके समय व्रतका पालन करते हुए सुवर्ण दान देता है, वह ब्रह्मा, वायु, अग्नि और चन्द्रमाके लोकोंमें जाता है

વસિષ્ઠે કહ્યું—જે મનુષ્ય નિયમિત વ્રત પાળીને સાંજની પશ્ચિમ સંધ્યાના સમયે સુવર્ણ દાન કરે છે, તે બ્રહ્મા, વાયુ, અગ્નિ અને સોમના લોકોમાં સહલોકતા પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 157

सेन्द्रेषु चैव लोकेषु प्रतिष्ठां विन्दते शुभाम्‌ इह लोके यश: प्राप्प शान्तपाप्मा च मोदते,इन्द्रसहित सभी लोकपालोंके लोकोंमें उसे शुभ सम्मान प्राप्त होता है। साथ ही वह इस लोकमें यशस्वी एवं पापरहित होकर आनन्द भोगता है

ઇન્દ્ર સહિત લોકપાલોના લોકોમાં તેને શુભ પ્રતિષ્ઠા અને માન મળે છે. અને આ લોકમાં પણ તે યશ પ્રાપ્ત કરીને, પાપ શાંત થઈ, આનંદથી રહે છે.

Verse 158

ततः सम्पद्यते<न्येषु लोकेष्वप्रतिम: सदा । अनावृतगतिश्चैव कामचारो भवत्युत

ત્યારબાદ અન્ય લોકોમાં પણ તે સદા અપ્રતિમ સ્થિતિને પ્રાપ્ત કરે છે. તેની ગતિ અવરોધરહિત રહે છે અને તે ઇચ્છાનુસાર વિહાર કરવાની સ્વતંત્રતા મેળવે છે.

Verse 159

१५८ ।। नच क्षरति तेभ्यश्व यशश्रैवाप्तुते महत्‌ । सुवर्णमक्षयं दत्त्वा लोकांश्षाप्रोति पुष्कलान्‌,सुवर्ण अक्षय द्रव्य है, उसका दान करनेवाले मनुष्यको पुण्यलोकोंसे नीचे नहीं आना पड़ता। संसारमें उसे महान्‌ यशकी प्राप्ति होती है तथा परलोकमें उसे अनेक समृद्धिशाली पुण्यलोक प्राप्त होते हैं

અક્ષય સુવર્ણ દાન કરનાર તે પુણ્યલોકોમાંથી નીચે પડતો નથી. આ લોકમાં તેને મહાન યશ મળે છે અને પરલોકમાં તે અનેક સમૃદ્ધ પુણ્યલોકો પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 160

यस्तु संजनयित्वाग्निमादित्योदयन प्रति । दद्याद्‌ वै व्रतमुद्दिश्य सर्वकामान्‌ समश्चुते,जो मनुष्य सूर्योदयके समय अग्नि प्रकट करके किसी व्रतके उद्देश्यसे सुवर्णदान करता है, वह सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त कर लेता है

જે મનુષ્ય સૂર્યોદય તરફ મુખ રાખીને અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી, વ્રતના ઉદ્દેશથી સુવર્ણ દાન કરે છે, તે સર્વ કામનાઓની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 161

अग्निमित्येव तत्‌ प्राहु: प्रदानं च सुखावहम्‌ । यथेष्टगुणसंवृत्तं प्रवर्तकमिति स्मृतम्‌,सुवर्णको अग्निस्वरूप ही कहते हैं। उसका दान सुख देनेवाला होता है। वह यशथेष्ट पुण्यको उत्पन्न करने-वाला और दानेच्छाका प्रवर्तक माना गया है

વસિષ્ઠે કહ્યું—આ દાનને જ ‘અગ્નિ’ કહે છે અને તેનું અર્પણ સુખદાયક છે. ઇચ્છિત ગુણોથી સમૃદ્ધ બની તે દાનપ્રવૃત્તિને પ્રેરિત કરે છે; સંકલ્પ અનુસાર પુણ્ય અને યશ ઉત્પન્ન કરે છે—એવું સ્મૃતિમાં માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 162

एषा सुवर्णस्योत्पत्ति: कथिता ते मयानघ । कार्तिकेयस्य च विभो तद्‌ विद्धि भूगुनन्दन,प्रभो! निष्पाप भृगुनन्दन! यह मैंने तुम्हें सुवर्ण और कार्तिकेयकी उत्पत्ति बतायी है। इसे अच्छी तरह समझ लो

વસિષ્ઠે કહ્યું—હે નિષ્પાપ! મેં તને સુવર્ણની ઉત્પત્તિ અને પરાક્રમી કાર્તિકેયની ઉત્પત્તિ પણ કહી છે. હે ભૃગુનંદન! આને સારી રીતે સમજી લે.

Verse 163

कार्तिकेयस्तु संवृद्ध:ः कालेन महता तदा | देवैः सेनापतित्वेन वृतः सेन्द्रैर्भगूद्धह,भुगुश्रेष्ठ! कार्तिकेय जब दीर्घकालमें बड़े हुए तब इन्द्र आदि देवताओंने उनका अपने सेनापतिके पदपर वरण किया

વસિષ્ઠે કહ્યું—હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ! લાંબા સમય પછી કાર્તિકેય પૂર્ણ બળે વિકસ્યા ત્યારે, ઇન્દ્ર સહિત દેવોએ તેમને સેનાપતિ પદે વરીને સ્થાપિત કર્યા.

Verse 164

जघान तारक चापि दैत्यमन्यांस्तथासुरान्‌ । त्रिदशेन्द्राज्ञया ब्रहाँल्‍लोकानां हितकाम्यया,ब्रह्मन! उन्होंने लोकोंके हितकी कामना एवं देवराज इन्द्रकी आज्ञासे प्रेरित हो तारकासुर तथा अन्य दैत्योंका संहार कर डाला

વસિષ્ઠે કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ! લોકહિતની ઇચ્છાથી અને ત્રિદશેન્દ્ર ઇન્દ્રની આજ્ઞાથી પ્રેરિત થઈ તેમણે તારક દૈત્ય તથા અન્ય દૈત્યો અને અસુરોનો સંહાર કર્યો.

Verse 165

सुवर्णदाने च मया कथितास्ते गुणा विभो । तस्मात्‌ सुवर्ण विप्रेभ्य: प्रयच्छ ददतां वर,प्रभो! दाताओंमें श्रेष्ठ) इस प्रकार मैंने तुम्हें सुवर्णदानका माहात्म्य बताया है। इसलिये अब तुम ब्राह्मणोंको सुवर्णका दान करो

વસિષ્ઠે કહ્યું—હે પ્રભુ! મેં તને સુવર્ણદાનના ગુણ અને ફળ કહ્યા છે. તેથી, હે દાતાઓમાં શ્રેષ્ઠ! હવે બ્રાહ્મણોને સુવર્ણ દાન કર.

Verse 166

भीष्म उवाच इत्युक्त:स वसिष्ठेन जामदग्न्य: प्रतापवान्‌ । ददै सुवर्ण विप्रेभ्यो व्यमुच्यत च किल्बिषात्‌

ભીષ્મે કહ્યું—વસિષ્ઠે એમ કહ્યે પછી પ્રતાપવાન જમદગ્ન્ય (પરશુરામ) એ બ્રાહ્મણોને સુવર્ણ દાન કર્યું; અને કહેવાય છે કે તે પાપમાંથી મુક્ત થયો.

Verse 167

भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठि!! वसिष्ठजीके ऐसा कहनेपर प्रतापी परशुरामजीने ब्राह्मणोंको सुवर्णका दान किया। इससे वे सब पापोंसे छुटकारा पा गये ।। एतत्‌ ते सर्वमाख्यातं सुवर्णस्य महीपते । प्रदानस्य फलं चैव जन्म चास्य युधिछिर,राजा युधिष्ठिर! इस प्रकार मैंने तुम्हें सुवर्णकी उत्पत्ति और उसके दानका फल यह सब कुछ बता दिया

ભીષ્મે કહ્યું—યુધિષ્ઠિર! વસિષ્ઠે એમ કહ્યે પછી પરાક્રમી પરશુરામે બ્રાહ્મણોને સુવર્ણ દાન કર્યું; તે દાનથી તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થયો. હે રાજન! સુવર્ણની ઉત્પત્તિ અને તેના દાનનું ફળ—આ બધું મેં તને, યુધિષ્ઠિર, સંપૂર્ણ રીતે કહી દીધું છે.

Verse 168

तस्मात्‌ त्वमपि विप्रेभ्य: प्रयच्छ कनकं बहु । ददत्सुवर्ण नृपते किल्बिषाद्‌ विप्रमोक्ष्यसि,अतः नरेश्वर! अब तुम भी ब्राह्मणोंको बहुत-सा सुवर्ण दान करो। सुवर्ण दान करके तुम पापसे मुक्त हो जाओगे

અતએવ, હે નરેશ! તું પણ બ્રાહ્મણોને ઘણું સુવર્ણ આપ. હે રાજા, સુવર્ણ દાન કરવાથી તું પાપમાંથી શીઘ્ર મુક્ત થશ.

Verse 231

परेण तपसा युक्ता: श्रीमन्‍्तो लोकविश्रुता: | लोकानन्वचरन्‌ सिद्धा: सर्व एव भृगूत्तम

ભીષ્મે કહ્યું—હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ! પરમ તપથી યુક્ત, શ્રીસમ્પન્ન અને સર્વ લોકોમાં પ્રસિદ્ધ એવા તે બધા સિદ્ધ ઋષિઓ સર્વ લોકોમાં નિર્ભયપણે વિહરતા હતા.

Verse 323

तमोघनायामपि वै निशायां विचरिष्यथ । बिलमें रहते समय तुम आहार न मिलनेके कारण अचेत और निष्प्राण होकर सूख जाओगे तो भी भूमि तुम्हें धारण किये रहेगी--वर्षाका जल मिलनेपर तुम पुन: जीवित हो उठोगे। घने अन्धकारसे भरी हुई रात्रिमें भी तुम विचरते रहोगे

ભીષ્મે કહ્યું—ઘન અંધકારથી ભરેલી રાત્રિમાં પણ તમે વિહરતા રહેશો. બિલ્લામાં રહેતાં આહાર ન મળવાથી તમે અચેત અને જાણે નિષ્પ્રાણ બની સૂકાઈ જશો, તોય ધરતી તમને ધારણ કરશે; અને વર્ષાનું જળ મળતાં તમે ફરી જીવંત થઈ ઊઠશો. આમ, ઘોર અંધકારમાં પણ તમારો માર્ગ અટકશે નહીં.

Verse 336

परीयुज्वलनस्यार्थे न चाविन्दन्‌ हुताशनम्‌ । मेढकोंसे ऐसा कहकर देवता पुनः अग्निकी खोजके लिये इस पृथ्वीपर विचरने लगे; किंतु वे अग्निदेवको कहीं उपलब्ध न कर सके

પવિત્ર અગ્નિને ફરી પ્રજ્વલિત કરવાનો ઉપાય શોધતાં પણ તેઓ હુતાશન અગ્નિને શોધી ન શક્યા. દેડકાને એમ કહી દેવતાઓ ફરી પૃથ્વી પર અગ્નિની શોધમાં ભટક્યા; પરંતુ અગ્નિદેવ તેમને ક્યાંય મળ્યા નહીં.

Verse 343

अश्रृत्थस्थो3ग्निरित्येवमाह देवान्‌ भृगूद्गवह | भुगुश्रेष्ठ॒ तदनन्तर देवराज इन्द्रके ऐरावतकी भाँति कोई विशालकाय गजराज देवताओंसे बोला--'अश्वत्थ अग्निरूप है'

ભૃગુકુલના શ્રેષ્ઠ ભૃગુએ દેવતાઓને એમ કહ્યું—“અગ્નિ અશ્વત્થ વૃક્ષમાં સ્થિત છે.” ત્યારબાદ દેવરાજ ઇન્દ્ર—ઐરાવત સમાન વિશાળ ગજરાજની ભાંતિ—દેવસમૂહને બોલ્યો—“અશ્વત્થ અગ્નિસ્વરૂપ છે.”

Verse 353

प्रतीपा भवतां जिह्दा भवित्रीति भृगूद्गह | भगुकुलभूषण! यह सुनकर अग्निदेव क्रोधसे विह्लल हो उठे और उन्होंने समस्त हाथियोंको शाप देते हुए कहा--तुमलोगोंकी जिह्ला उलटी हो जायगी”

ભૃગુએ કહ્યું—“તમારી જીભ ઊલટી થઈ જશે.” આ સાંભળીને અગ્નિદેવ ક્રોધથી વ્યાકુળ થયા અને સર્વ હાથીઓને શાપ આપતાં બોલ્યા—“તમારી જિહ્વા વિપરીત થઈ જાય.”

Verse 426

अग्निदेवने उसकी भी जिह्ला उलट दी। अब अग्निदेवको प्रत्यक्ष देखकर देवताओंने दयायुक्त होकर शुकसे कहा--“तू शुकयोनिमें रहकर अत्यन्त वाणीरहित नहीं होगा--कुछ- कुछ बोल सकेगा। जीभ उलट जानेपर भी तेरी बोली बड़ी मधुर एवं कमनीय होगी ।। बालस्येव प्रवृद्धस्य कलमव्यक्तमद्भुतम्‌ | 'जैसे बड़े-बूढ़े पुरुषको बालककी समझमें न आनेवाली अदभुत तोतली बोली बड़ी मीठी लगती है, उसी प्रकार तेरी बोली भी सबको प्रिय लगेगी”

અગ્નિદેવે શુકની પણ જિહ્વા ઊલટી કરી દીધી. ત્યારબાદ અગ્નિને પ્રત્યક્ષ જોઈ દેવતાઓ દયાભાવથી શુકને બોલ્યા—“તું શુકયોનિમાં રહીને પણ સર્વથા વાણીહીન નહીં રહે; થોડું-થોડું બોલી શકીશ. જીભ ઊલટી થઈ ગઈ હોવા છતાં તારી વાણી અત્યંત મધુર અને મનોહર રહેશે. જેમ વૃદ્ધને પણ બાળકની અસ્પષ્ટ, અદ્ભુત તોતલી વાણી મીઠી લાગે છે, તેમ તારી વાણી પણ સૌને પ્રિય લાગશે.”

Verse 743

तत्‌ सर्व काज्चनीभूतं समन्तात्‌ प्रत्यदृश्यत । सूर्यकी किरणोंके समान उस गर्भसे वहाँकी भूमि या पर्वतोंपर रहनेवाले जिस किसी द्रव्यका स्पर्श हुआ, वह सब चारों ओरसे सुवर्णमय दिखायी देने लगा

ચારે તરફ બધું જ કાંચનમય બની દેખાવા લાગ્યું. સૂર્યકિરણો સમાન તે અદ્ભુત ગર્ભના સ્પર્શથી ત્યાંની ભૂમિ હોય કે પર્વતો પર રહેલું કોઈ પણ દ્રવ્ય—જેને સ્પર્શ થયો તે સર્વ તરફથી સુવર્ણમય ઝળહળી ઊઠ્યું.

Verse 756

व्यादीपयंस्तेजसा च त्रैलोक्यं सचराचरम्‌ । वह बालक अपने तेजसे चराचर प्राणियोंको प्रकाशित करता हुआ पर्वतों, नदियों और झरनोंकी ओर दौड़ने लगा था

પોતાના તેજથી ત્રિલોકના સર્વ ચરાચર જગતને પ્રકાશિત કરતો તે તેજસ્વી બાલક પર્વતો, નદીઓ અને ઝરણાં તરફ દોડવા લાગ્યો।

Verse 1223

वरुणश्रेश्वरो देवो लभतां काममीप्सितम्‌ | “भगवन्‌! हम सब लोग और चराचरसहित सारा जगत्‌ ये सब-के-सब आपकी ही संतान हैं। अत: अब ये प्रकाशमान अग्नि और ये वरुणरूपधारी ईश्वर महादेव भी अपना मनोवांछित फल प्राप्त करें!

વરুণશ્રેષ્ઠ તે દેવ ઇચ્છિત કામ પ્રાપ્ત કરે. ભગવન્! અમે બધા અને ચરાચરસહિત આખું જગત તમારાં જ સંતાન છીએ; તેથી આ પ્રકાશમાન અગ્નિ અને વરુણરૂપ ધારણ કરનાર ઈશ્વર મહાદેવ પણ પોતપોતાનું મનોઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે।