Shloka 323
Pitṛ-śrāddha-haviḥ-phala-nirdeśa
Offerings for Ancestors and Their Stated Results
तमोघनायामपि वै निशायां विचरिष्यथ । बिलमें रहते समय तुम आहार न मिलनेके कारण अचेत और निष्प्राण होकर सूख जाओगे तो भी भूमि तुम्हें धारण किये रहेगी--वर्षाका जल मिलनेपर तुम पुन: जीवित हो उठोगे। घने अन्धकारसे भरी हुई रात्रिमें भी तुम विचरते रहोगे
tamoghanāyām api vai niśāyāṁ vicariṣyatha |
ભીષ્મે કહ્યું—ઘન અંધકારથી ભરેલી રાત્રિમાં પણ તમે વિહરતા રહેશો. બિલ્લામાં રહેતાં આહાર ન મળવાથી તમે અચેત અને જાણે નિષ્પ્રાણ બની સૂકાઈ જશો, તોય ધરતી તમને ધારણ કરશે; અને વર્ષાનું જળ મળતાં તમે ફરી જીવંત થઈ ઊઠશો. આમ, ઘોર અંધકારમાં પણ તમારો માર્ગ અટકશે નહીં.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes endurance and continuity: even in conditions of extreme obscurity and hardship, one persists. Ethically, it points to steadfastness—remaining active and sustained despite deprivation and darkness.
Bhīṣma is describing a condition of survival and persistence: the addressed beings continue to move even in dense night-darkness, and even if they become inert from lack of food while hidden, they can revive when life-supporting conditions (like rain-water) return.