Adhyaya 43
Dīkṣā-bhedaḥ (Types of Initiation) — Lalitopākhyāna: Hayagrīva–Agastya Dialogue
આ અધ્યાયમાં લલિતોપાખ્યાન અંતર્ગત ગુરુ-કેન્દ્રિત, તકનીકી નિરૂપણ આવે છે. શ્રીદેવી-દર્શન માટે કઈ દીક્ષા જરૂરી છે એવો અગસ્ત્યનો પ્રશ્ન; હયગ્રીવ દીક્ષાના ભેદ વર્ગીકૃત કરીને ગુરુના માધ્યમથી શુદ્ધિ અને તત્કાળ જ્ઞાન પર ભાર મૂકે છે. સ્પર્શ-દીક્ષા, દૃગ્-દીક્ષા, શાંભવી-દીક્ષા (દૃષ્ટિ/વાણી/સ્પર્શ માત્રથી તરત જ્ઞાન), તથા લાંબી સેવા પછી મૌન સંકલ્પથી માનસી-દીક્ષા વર્ણવાય છે. પછી ક્રિયા-દીક્ષાનો ક્રમ—શુક્લપક્ષ અને શુભ દિવસ, દેહ-વાક્ શુદ્ધિ, સંધ્યા પાલન, એકાંત, નિયત આહાર અને મૌન, તથા ઉપચારসহ પૂજા—સમજાવવામાં આવે છે. અંતે સહસ્રાક્ષરી વિદ્યાસહ પુષ્પાંજલિ અનિવાર્ય; તેના વિના પૂજા નિષ્ફળ ગણાય છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे ललितोपाख्याने हयग्रीवागस्त्यसम्वादे द्वाचत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच अश्वानन महाप्राज्ञ करुणामृतवारिधे / श्रीदेवीदर्शने दीक्षा यादृशी तां निवेदय
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના ઉત્તરભાગના લલિતોપાખ્યાનમાં હયગ્રીવ-અગસ્ત્ય સંવાદનો બિયાલીસમો અધ્યાય. અગસ્ત્ય બોલ્યા— હે અશ્વાનન, મહાપ્રાજ્ઞ, કરુણામૃતના વારિધે! શ્રીદેવીના દર્શન માટે જેવી દીક્ષા હોય તે મને નિવેદન કરો.
Verse 2
हयग्रीव उवाच यदि ते देवताभावो यया कल्मषकर्दमाः / क्षाल्यन्ते च तथा पुसां दीक्षामाचक्ष्महे ऽत्र ताम्
હયગ્રીવે કહ્યું—જો તને દેવત્વભાવ જોઈએ, જેના દ્વારા મનુષ્યોના પાપરૂપ કાદવ ધોવાઈ જાય છે, તો અહીં અમે તે દીક્ષા વર્ણવીએ છીએ।
Verse 3
हस्ते शिवपुरन्ध्यात्वा जपेन्मूलाङ्गमालिनीम् / गुरुः स्पृशेच्छिष्यतनुं स्पर्शदीक्षेयमीरिता
હાથમાં શિવપુરંધ્રીનું ધ્યાન કરીને મૂળાંગમાલિનીનો જપ કરવો. ગુરુ શિષ્યના દેહને સ્પર્શ કરે—આને ‘સ્પર્શ-દીક્ષા’ કહેવામાં આવી છે।
Verse 4
निमील्य नयने ध्यात्वा श्रीकामाक्षीं प्रसन्नधीः / सम्यक्पश्येद्गुरुः शिष्यं दृग्दीक्षा सेयमुच्यते
નેત્રો મીંચી શ્રીકામાક્ષીનું ધ્યાન કરીને પ્રસન્નબુદ્ધિથી ગુરુ શિષ્યને સમ્યક્ જુએ—આને ‘દૃગ્-દીક્ષા’ કહે છે।
Verse 5
गुरोरालोकमात्रेण भाषणात्स्पर्शनादपि / सद्यः सञ्जायते ज्ञानं सा दीक्षा शाम्भवी मता
ગુરુના માત્ર દર્શનથી, વાણીથી અથવા સ્પર્શથી પણ તત્કાળ જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે—એ દીક્ષા ‘શામ્ભવી’ માનવામાં આવી છે।
Verse 6
देव्या देहो यथा प्रोक्तो गुरुदेहस्तथैव च / तत्प्रसादेन शिष्यो ऽपि तद्रूपः सम्प्रकाशते
જેમ દેવીએ દેહ કહેવાયો છે, તેમ જ ગુરુનો દેહ પણ છે. તેમના પ્રસાદથી શિષ્ય પણ તે જ સ્વરૂપે પ્રકાશિત થાય છે।
Verse 7
चिरं शुश्रूषया सम्यक्तोषितो देशिकेश्वरः / तूष्णीं संकल्पयेच्छिष्यं सा दीक्षा मानसी मता
દીર્ઘકાળ શિષ્યની શુશ્રૂષાથી સંપૂર્ણ પ્રસન્ન થયેલા દેશિકેશ્વર ગુરુ મૌન રહી શિષ્યને સ્વીકારવાનો સંકલ્પ કરે—આને ‘માનસી દીક્ષા’ કહેવાય છે.
Verse 8
दीक्षाणामपि सर्वासामियमेवोत्तमोत्तमा / आदौ कुर्यात्क्रियादीक्षां तत्प्रकारः प्रवक्ष्यते
બધી દીક્ષાઓમાં પણ આ જ પરમોત્તમ છે; આરંભે ક્રિયા-દીક્ષા કરવી જોઈએ—તેનો પ્રકાર આગળ જણાવાશે.
Verse 9
शुक्लपक्षे शुभदिने विधाय शुचिमानसम् / जिह्वास्यमलशुद्धिं च कृत्वा स्नात्वा यथाविधि
શુક્લપક્ષના શુભ દિવસે મનને શુદ્ધ કરી, જીભ અને મોઢાની મલશુદ્ધિ કરીને, વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું.
Verse 10
संध्याकर्म समाप्याथ गुरुदेहं परं स्मरन् / एकान्ते निवसञ्छ्रीमान्मौनी च नियताशनः
સંધ્યા-કર્મ પૂર્ણ કરીને, પરમ ગુરુ-સ્વરૂપનું સ્મરણ કરતો, એકાંતમાં નિવાસ કરે; મૌન ધારણ કરે અને નિયત આહાર રાખે.
Verse 11
गुरुश्च तादृशोभूत्वा पूजामन्दिरमाविशेत् / देवीसूक्तेन संयुक्तं विद्यान्यासं समातृकम्
ગુરુ પણ એ જ રીતે થઈ પૂજામંદિરમાં પ્રવેશ કરે અને દેવીસૂક્તથી યુક્ત, માતૃકાસહિત વિદ્યા-ન્યાસ કરે.
Verse 12
कृत्वा पुरुषसूक्तेन षोडशैरुपचारकैः / आवाहना सने पाद्यमर्ध्यमाचमनं तथा
પુરુષસૂક્ત સાથે ષોડશ ઉપચારોથી વિધિપૂર્વક—આવાહન, આસન, પાદ્ય, અર્ઘ્ય અને આચમન વગેરે અર્પણ કરવું।
Verse 13
स्नानं वस्त्रं च भूषा च गन्धः पुष्पं तथैव च / धूपदीपौ च नैवेद्यं ताम्बूलं च प्रदक्षिणा
સ્નાન, વસ્ત્ર, ભૂષણ, ગંધ અને પુષ્પ; ધૂપ-દીપ, નૈવેદ્ય, તાંબૂલ તથા પ્રદક્ષિણા પણ અર્પણ કરવી।
Verse 14
प्रणामश्चेति विख्यातैः प्रीणयेत्त्रिपुरांबिकाम् / अथ पुष्पाञ्जलिं दद्यात्सहस्राक्षरविद्यया
પ્રણામ વગેરે પ્રસિદ્ધ ઉપચારોથી ત્રિપુરાંબિકાને પ્રસન્ન કરવી; પછી સહસ્રાક્ષર વિદ્યાથી પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરવી।
Verse 15
ॐ ऐं ह्रीं श्रीं ऐं क्लीं सौः ॐ नमस्त्रिपुरसुन्दरि हृदये देवि शिरोदेवि शिखादेवि कवचदेवि नेत्रदेवि आस्यदेवि कामेश्वरि भगमालिनि नित्यक्लिन्नें भैरुण्डे वह्निवासिनि महावज्रेश्वरि विद्येश्वरि परशिवदूति त्वरिते कुलसुंदरि नित्ये नीलपताके विजये सर्वमङ्गले ज्वालामालिनि चित्रे महानित्ये परमेश्वरि मन्त्रेशमयि षष्ठीशमय्युद्यानमयि लोपामुद्रामय्यगस्त्यमयि कालतापनमयि धर्माचारमयि मुक्तके शीश्वरमयि दीपकलानाथमयि विष्णुदेवमयि प्रभाकरदेवमयि तेजोदेवमयि मनोजदेवमयि अणिमसिद्धे महिमसिद्धे गरिम सिद्धे लघिमसिद्धे ईशित्वसिद्धे वशित्वसिद्धे प्राप्तिसिद्धे प्राकाम्यसिद्धे रससिद्धे मोक्षसिद्धे ब्राह्मि माहेश्वरी कौमारि वैष्णवि वाराहि इन्द्राणि चामुण्डे महालक्ष्मि सर्वसंक्षोभिणि सर्वविद्राविणि सर्वाकर्षिणि सर्ववशङ्करि सर्वोन्मादिनि सर्वमहाङ्कुशे सर्वखेचरि सर्वबीजे सर्वयोने सर्वास्त्रखण्डिनि त्रैलोक्यमोहिनि चक्रस्वामिनि प्राटयोगिनि बौद्धदर्शनाङ्गि कामाकर्षिणि बुद्ध्याकर्षिणि अहङ्काराकर्षिणि शब्दाकर्षिणि स्पर्शाकर्षिणि रूपाकर्षिणि रसाकर्षिणि गन्धाकर्षिणि चित्ताकर्षिणि धैर्याकर्षिणि स्मृत्याकर्षिणि नामाकर्षिणि बीजाकर्षिणात्माकिर्षिणि अमृताकर्षिणि शरीराकर्षिणि गुप्तयोगिनि सर्वाशापरिपूरकचक्रस्वामिनि अनङ्गकुसुमे अनङ्गमेखले अनङ्गमादिनि अनङ्गमदनातुरे ऽनङ्गरेखे ऽनङ्गवेगिन्यनङ्गाङ्कुशे ऽनङ्गमालिनि गुप्ततरयोगिनि वैदिकदर्शनाङ्गि सर्वसंक्षोभकारक चक्रस्वामिनि पूर्वाम्नायाधिदेवते सृष्टिरूपे सर्वसंक्षोभिणि सर्वविद्राविणि सर्वाकर्षिणि सर्वाह्लादिनि सर्वसंमोहिनि सर्वस्तंभिणि सर्वजृंभिणि सर्ववशङ्करि सर्वरञ्जिनि सर्वोन्मादिनि सर्वार्थसाधिके सर्वसंपत्प्रपूरिणि सर्वमन्त्रमयि सर्वद्वन्द्वक्षयकरि सम्प्रदाययोगिनि सौरदर्शनाङ्गि सर्वसौभाग्यदायकचक्रे सर्वसिद्धिप्रदे सर्वसम्पत्प्रदे सर्वप्रियङ्करि सर्वमङ्गलकारिणि सर्वकामप्रदे सर्वदुःखविमोचिनि सर्वमृत्युप्रशमिनि सर्वविघ्ननिवारिणि सर्वाङ्गसुन्दरि सर्वसौभाग्यदायिनि कुलोत्तीर्णयोगिनि सर्वार्थसाधकचक्रेशि सर्वज्ञे सर्वशक्ते सर्वैश्वर्यफलप्रदे सर्वज्ञानमयि सर्वव्याधिनिवारिणि सर्वाधारस्वरूपे सर्वपापहरे सर्वानन्दमयि सर्वरक्षास्वरूपिणि सर्वेप्सित फलप्रदे नियोगिनि वैष्णवदर्शनाङ्गि सर्वरक्षाकरचक्रस्थे दक्षिणाम्नायेशि स्थितिरूपे वशिनि कामेशि मोदिनि विमले अरुणे जयिनि सर्वेश्वरि कौलिनि रहस्ययोगिनि रहस्यभोगिनि रहस्यगोपिनि शाक्तदर्शनाङ्गि सर्वरोगहरचक्रेशि पश्चिमाम्नाये धनुर्बाणपाशाङ्कुशदेवते कामेशि वज्रेशि फगमालिनि अतिरहस्ययोगिनि शैवदर्शनाङ्गि सर्वसिद्धिप्रदचक्रगे उत्तराम्नायेशि संहाररूपे शुद्धपरे विन्दुपीठगते महारात्रिपुरसुन्दरि परापरातिरहस्ययोगिनि शांभवदर्शनाङ्गि सर्वानन्दमयचक्रेशि त्रिपुरसुंदरि त्रिपुरवासिनि त्रिपुरश्रीः त्रिपुरमालिनि त्रिपुरसिद्धे त्रिपुरांब सर्वचक्रस्थे अनुत्तराम्नायाख्यस्वरूपे महात्रिपुरभैरवि चतुर्विधगुणरूपे कुले अकुले कुलाकुले महाकौलिनि सर्वोत्तरे सर्वदर्शनाङ्गि नवासनस्थिते नवाक्षरि नवमिथुनाकृते महेशमाधवविधातृमन्मथस्कन्दनन्दीन्द्रमनुचन्द्रकुबेरागस्त्यदुर्वासःक्रोधभट्टारकविद्यात्मिके कल्याणतत्त्वत्रयरूपे शिवशिवात्मिके पूर्मब्रह्मशक्ते महापरमेश्वरि महात्रिपुरसुन्दरि तव श्रीपादुकां पूजयामि नमः / क एं ईल ह्रीं हस कहल ह्रीं ऐं क्लीं सौः सौः क्लीं ऐं श्रीं / देव्याः पुष्पाञ्जलिं दद्यात्सहस्राक्षरविद्याया / नोचेत्तत्पूजनं व्यर्थमित्याहुर्वेदवादिनः
ॐ ઐં હ્રીં શ્રીં… આ સહસ્રાક્ષર વિદ્યાનો વિસ્તૃત જપ કરીને ત્રિપુરસુંદરી દેવીને નમસ્કાર કરવો; એ જ મંત્રથી પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરવી—નહિતર પૂજન વ્યર્થ, એમ વેદવાદીઓ કહે છે।
Verse 16
ततो गोमयसंलिप्ते भूतले द्रोणशालिभिः / तावद्भिस्तण्डुलैः शुद्धैः शस्तार्णैस्तत्र नूतनम्
પછી ગોમયથી લિપાયેલ ભૂમિતલ પર દ્રોણ-પરિમાણ શાલિ અને એટલાં જ શુદ્ધ, ઉત્તમ તંડુલ પાથરી ત્યાં નવું (મંડલ/વેદી) રચવું।
Verse 17
द्रोणोदपूरितं कुंभं पञ्चरत्नैर्नवैर्युतम् / न्यग्रोधाश्वत्थमाकन्दजंबूदुम्बरशाखिनाम्
દ્રોણજળથી ભરેલો કુંભ નવનાં પંચરત્નોથી યુક્ત રહે; વડ, અશ્વત્થ, આંબો, જાંબુ અને ઉમ્બરનાં શાખાઓથી શોભિત કરવો।
Verse 18
त्वग्भिश्च पल्लवैश्चैव प्रक्षिप्तैरधिवासिनम् / कुम्भाग्रे निक्षिपेत्पक्वं नारिकेलफलं शुभम्
છાલ અને કોમળ પલ્લવો નાખીને તેને અધિવાસિત કરવો; પછી કુંભના અગ્રભાગે પક્વ શુભ નારિયેળફળ સ્થાપવું।
Verse 19
अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैर्धूपदीपादि दर्शयेत् / श्रीचिन्तामणिमन्त्रं तु हृदि मातृकमाजपेत्
ગંધ-પુષ્પાદિથી અર્ચના કરી ધૂપ-દીપાદિ દર્શાવવું; અને હૃદયમાં માતૃકાસહિત શ્રીચિંતામણિ મંત્રનો જપ કરવો।
Verse 20
कुम्भ स्पृशञ्छ्रीकामाप्तिरूपीकृतकलेवरम् / अष्टोत्तरशते जाते पुनर्दीपं प्रदर्शयेत्
કુંભને સ્પર્શ કરતાં સાધક શ્રી-સમૃદ્ધિ અને કામ્ય-ફળપ્રાપ્તિનું સ્વરૂપ દેહ ધારણ કરે; અષ્ટોત્તરશત જપ પૂર્ણ થતાં ફરી દીપ દર્શાવવો।
Verse 21
शिष्यमाहूय रहसि वाससा बद्धलोचनम् / कारयित्वा प्रणामानां साष्टाङ्गानां त्रयं गुरुः
ગુરુ શિષ્યને એકાંતમાં બોલાવી વસ્ત્રથી તેની આંખો બાંધે; અને તેની પાસે સાષ્ટાંગ પ્રણામ ત્રણ વાર કરાવે।
Verse 22
पुष्पाणि तत्करे दत्त्वा कारये त्कुसुमाञ्जलिम् / श्रीनाथकरुणाराशे परञ्ज्योतिर्मयेश्वरि
તેનાં કરમાં પુષ્પો અર્પી કুসુમાંજલિ કરાવવી— હે શ્રીનાથ! કરુણારાશિ! પરંજ્યોતિર્મય ઈશ્વરી!
Verse 23
प्रसूनाञ्जलिरेषा ते निक्षिप्ता चरणांबुजे / परं धाम परं ब्रह्म मम त्वं परदेवता
આ પ્રસૂનાઞ્જલિ તારા ચરણાંબુજમાં અર્પિત છે; તું પરમ ધામ, પરમ બ્રહ્મ અને મારો પરદેવતા છે.
Verse 24
अद्यप्रभृति मे पुत्रान्रक्ष मां शारणागतम् / इत्युक्त्वा गुरुपादाव्जे शिष्यो मूर्ध्नि विधारयेत्
આજથી મારા પુત્રોની રક્ષા કરો અને શરણાગત મને બચાવો— એમ કહી શિષ્ય ગુરુના પાદપદ્મને મસ્તક પર ધારણ કરે.
Verse 25
जन्मान्तर सुकृतत्वं स्यान्न्यस्ते शिरसि पादुके / गुरुणा कमलासनमुरशासनपुरशासनसेवया लब्धे
મસ્તક પર પાદુકા ન્યસ્ત થતાં જન્માંતરના સુકૃતનું ફળ મળે; કમલાસન, મુરશાસન અને પુરશાસનની સેવાથી ગુરુને તે પ્રાપ્ત થયું છે.
Verse 26
इत्युक्त्वा भक्तिभरितः पुनरुत्थाय शान्तिमान् / वामपार्श्वे गुरोस्तिष्ठेदमानी विनयान्वितः
આમ કહી ભક્તિથી ભરાઈ ફરી ઊઠીને શાંતચિત્ત બની, અહંકાર વિના વિનયપૂર્વક ગુરુના ડાબા પાર्श્વે ઊભો રહે.
Verse 27
ततस्तुंबीजलैः प्रोक्ष्य वामभागे निवेदयेत् / विमुच्य नेत्रबन्धं तु दर्शयेदर्चनक्रमम्
પછી તુંબીનાં જળથી પ્રોક્ષણ કરીને ડાબી બાજુ નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું. ત્યારબાદ નેત્રબંધન ખોલી અર્ચનક્રમ દર્શાવવો.
Verse 28
सितामध्वाज्यकदलीफलपायसरूपकम् / महात्रिपुरसुन्दर्या नैवेद्यमिति चादिशेत्
ખાંડ, મધ, ઘી, કેળાનું ફળ અને પાયસ વગેરેને ‘મહાત્રિપુરસુંદરીનું નૈવેદ્ય’ એમ કહી આદેશ કરવો.
Verse 29
षोडशर्णमनुं तस्य वदेद्वामश्रुतौ शनैः / ततो बहिर्विनिर्गत्य स्थाप्य दार्वासने शुचिम्
તેનો ષોડશાક્ષરી મંત્ર ધીમે ધીમે ડાબા કાને કહે. પછી બહાર નીકળી શુદ્ધ શિષ્યને લાકડાના આસન પર બેસાડે.
Verse 30
निवेश्य प्राङ्मुखं तत्र पट्टवस्त्रसमास्तृते / शिष्यं श्रीकुम्भसलिलैरभिषिञ्चेत्समन्त्रकम्
ત્યાં પટ્ટવસ્ત્ર પાથરી શિષ્યને પૂર્વમુખ બેસાડવો. પછી મંત્રસહિત શ્રીકુંભના જળથી અભિષેક કરવો.
Verse 31
पुनः शुद्धोदकैः स्नात्वा वाससी परिगृह्य च / अष्टोत्तरशतं मन्त्रं जप्त्वा निद्रामथाविशेत्
પછી ફરી શુદ્ધ જળથી સ્નાન કરીને વસ્ત્ર ધારણ કરવું. ત્યારબાદ મંત્રનો એકસો આઠ વાર જપ કરીને પછી નિદ્રામાં પ્રવેશ કરવો.
Verse 32
शुभे दृष्टे सति स्वप्ने पुण्यं योज्यं तदोत्तमम् / दुःस्वप्ने तु जपं कुर्यादष्टोत्तरसहस्रकम्
સ્વપ્નમાં શુભ દર્શન થાય તો તે સમયે ઉત્તમ પુણ્યકર્મ કરવું જોઈએ. પરંતુ દુઃસ્વપ્ન થાય તો અષ્ટોત્તર-સહસ્ર (૧૦૦૮) જપ કરવો જોઈએ.
Verse 33
कारयेत्त्रिपुरांबायाः सपर्यां मुक्तमार्गतः / यदा न दृष्टः स्वप्नो ऽपि तदा सिद्धिश्चिराद्भवेत्
મુક્તિ-માર્ગ અનુસાર ત્રિપુરાંબાની સપર્યા (પૂજા-સેવા) કરાવવી જોઈએ. જ્યારે સ્વપ્ન પણ ન દેખાય, ત્યારે સિદ્ધિ મોડેથી પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 34
स्वीकुर्यात्परया भक्त्या देवी शेष कलाधिकम् / सद्य एव स शिष्यः स्यात्पङ्क्तिपावनपावनः
દેવી પરમ ભક્તિથી શેષ-કલાધિક (અતિશય અનુગ્રહ) સ્વીકારે છે. તે સાધક તત્કાળ શિષ્ય બને છે, જે પંક્તિ-પાવનને પણ પાવન કરનાર છે.
Verse 35
शरीरमर्थं प्राणं च तस्मै श्रीगुरवे दिशेत् / तदधीनश्च रेन्नित्यं तद्वाक्यं नैव लघयेत्
શરીર, ધન અને પ્રાણ—આ બધું શ્રીગુરુને અર્પણ કરવું. નિત્ય તેમના અધિન રહી વર્તવું અને તેમના વચનને કદી તુચ્છ ન ગણવું.
Verse 36
यः प्रसन्नः क्षणार्धेन मोक्षलक्ष्मीं प्रयच्छति / दुर्लभं तं विजानीयाद्गुरुं संसारतारकम्
જે પ્રસન્ન થઈ અર્ધક્ષણમાં જ મોક્ષ-લક્ષ્મી અર્પે—એવા દુર્લભ ગુરુને સંસાર-તારક તરીકે જાણવો જોઈએ.
Verse 37
गुकारस्यान्धकारोर्ऽथो रुकारस्तन्निरोधकः / अन्धकारनिरोधित्वाद्गुरुरित्यभिधीयते
‘ગુ’ અંધકારનો અર્થ છે અને ‘રુ’ તેનો નિરોધક છે. અંધકારનો નાશ કરનાર હોવાથી તે ‘ગુરુ’ કહેવાય છે॥
Verse 38
बोधरूपं गुरुं प्राप्य न गुर्वन्तरमादिशेत् / गुरुक्तं परुषं वाक्यमाशिषं परिचिन्तयेत्
બોધસ્વરૂપ ગુરુને પામી પછી બીજા ગુરુનો ઉપદેશ ન લે. ગુરુએ કહેલું કઠોર વચન પણ આશીર્વાદ સમજી વિચારે॥
Verse 39
लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव च / आददीत ततो ज्ञानं पूर्वं तमभिवादयेत्
લૌકિક, વૈદિક અથવા આધ્યાત્મિક—બધામાંથી જ્ઞાન ગ્રહણ કરવું; પરંતુ પહેલાં તેમને પ્રણામ કરવો॥
Verse 40
एवं दीक्षात्रयं कृत्वा विधेयं बौधयेत्पुनः / गुरुभक्तिस्सदाचारस्तद्द्रोहस्तत्र पातकम्
આ રીતે ત્રિવિધ દીક્ષા કરીને ફરી કર્તવ્ય બોધ કરાવવો. ગુરુભક્તિ અને સદાચાર ધર્મ છે; ગુરુદ્રોહ ત્યાં પાપ છે॥
Verse 41
तत्पदस्मरणं मुक्तिर्यावद्देहमयं क्रमः / यत्पापं समवाप्नोति गुर्वग्रे ऽनृतभाषणत्
તેમના ચરણસ્મરણમાં જ મુક્તિ છે, જ્યાં સુધી દેહનો ક્રમ રહે. ગુરુ સમક્ષ અસત્ય બોલવાથી જે પાપ પ્રાપ્ત થાય છે॥
Verse 42
गोब्राह्मणावधं कृत्वा न तत्पापं समाश्रयेत् / ब्रह्मादिस्तंब पर्यतं यस्य मे गुरुसंततिः
જેનામાં મારી ગુરુપરંપરા બ્રહ્માથી લઈને તૃણ-સ્તંભ સુધી વ્યાપેલી છે, તે ગો-વધ અને બ્રાહ્મણ-વધ કર્યે છતાં પણ તે પાપ તેને આશ્રયતું નથી।
Verse 43
तस्य मे सर्वपूज्यस्य को न पूज्यो महीतले / इति सर्वानुकूलो यः स शिष्यः परिकीर्तितः
મારા તે સર્વપૂજ્ય (ગુરુ)ના માટે ધરતી પર કોણ અપુજ્ય છે? એમ માની જે સર્વ પ્રત્યે અનુકૂળ રહે, તે શિષ્ય કહેવાય છે।
Verse 44
शीलादिविमलानेकगुणसंपन्नभावनः / गुरुशासनवर्तित्वाच्छिष्य इत्यभिधीयते
શીલ વગેરે નિર્મળ અનેક ગુણોથી સંપન્ન, શુભ ભાવનાવાળો અને ગુરુના શાસનમાં વર્તનારો જ ‘શિષ્ય’ કહેવાય છે।
Verse 45
जपाच्छ्रान्तः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रान्तः पुनर्जपेत् / जपध्यानादियुक्तस्य क्षिप्रं मन्त्रः प्रसिध्यति
જપથી થાકી જાય તો ફરી ધ્યાન કરવું, ધ્યાનથી થાકી જાય તો ફરી જપ કરવો; જપ-ધ્યાનાદિથી યુક્ત સાધકનો મંત્ર शीઘ્ર સિદ્ધ થાય છે।
Verse 46
यथा ध्यानस्य सामर्थ्यात्कीटो ऽपि भ्रमरायते / तथा समाधिसा मर्थ्याद्ब्रह्मीभूतो भवेन्नरः
જેમ ધ્યાનના સામર્થ્યથી કીટ પણ ભ્રમરરૂપ થાય છે, તેમ સમાધિના સામર્થ્યથી મનુષ્ય બ્રહ્મભાવને પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 47
यथा निलीयते काले प्रपञ्चो नैव दृश्यते / तथैव मीलयेन्नेत्रे एतद्ध्यानस्य लक्षणम्
જેમ કાળમાં પ્રપંચ લય પામી અદૃશ્ય થાય છે, તેમ જ નેત્રો મીંચવા—આ જ ધ્યાનનું લક્ષણ છે.
Verse 48
विदिते तु परे तत्त्वे वर्णातीते ह्यविक्रिये / किङ्करत्वं च गच्छन्ति मन्त्रा मन्त्राधिपैः सह
વર્ણાતીત અને અવિકારી પરતત્ત્વ જાણીતું થાય ત્યારે, મંત્રો પોતાના મંત્રાધિપતિઓ સાથે સેવકત્વને પામે છે.
Verse 49
आत्मैक्यभावनिष्ठस्य या चेष्टा सा तु दर्शनम् / योगस्तपः स तन्मन्त्रस्तद्धनं यन्निरीक्षणम्
આત્મૈક્યભાવમાં સ્થિત સાધકની જે ચેષ્ટા છે તે જ દર્શન; એ જ યોગ, એ જ તપ, એ જ તેનો મંત્ર; અને જે નિરંતર નિરીક્ષણ તે જ તેનું ધન.
Verse 50
देहाभिमाने गलिते विज्ञाते परमात्मनि / यत्रयत्र मनो याति तत्रतत्र समाधयः
દેહાભિમાન ગળી જાય અને પરમાત્મા જાણી લેવાય ત્યારે, મન જ્યાં જ્યાં જાય ત્યાં ત્યાં સમાધિ જ થાય છે.
Verse 51
यः पश्येत्सर्वगं शांमानन्दात्मानमद्वयम् / न तस्य किञ्चिदाप्तव्यं ज्ञातव्यं वावशिष्यते
જે સર્વવ્યાપી, શાંત, આનંદસ્વરૂપ અદ્વૈત આત્માને જુએ છે, તેને ન કંઈ પ્રાપ્ત કરવાનું બાકી રહે છે ન કંઈ જાણવાનું.
Verse 52
पूजाकोटिसमं स्तोत्रं स्तोत्रकोटिसमोजपः / जपकोटिसमं ध्यानं ध्यानकोटिसमो लयः
કરોડો પૂજાના સમાન સ્તોત્ર છે; કરોડો સ્તોત્રોના સમાન જપ છે. કરોડો જપના સમાન ધ્યાન છે; કરોડો ધ્યાનના સમાન લય (સમાધિ) છે.
Verse 53
देहो देवालयः प्रोक्तो जीव एव महेश्वरः / त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोहंभावेन योजयेत्
દેહને દેવાલય કહેવાયો છે અને જીવ જ મહેશ્વર છે. અજ્ઞાનરૂપ નિર્માલ્ય ત્યજી ‘સોઽહં’ ભાવથી (સ્વરૂપમાં) જોડાવું.
Verse 54
तुषेण बद्धो व्रीहिः स्यात्तुषाभावे तु तण्डुलः / पाशबद्धः स्मृतो जीवः पाशमुक्तो महेश्वरः
તુષથી બંધાયેલું ધાન કહેવાય; તુષ ન હોય તો એ જ તંડુલ (ચોખા). પાશથી બંધાયેલો જીવ કહેવાય; પાશમુક્ત તો મહેશ્વર છે.
Verse 55
आकाशे पक्षिजातीनां जलेषु जलचारिणाम् / यथा गतिर्न दृश्येत महावृत्तं महात्मनाम्
આકાશમાં પક્ષીઓની અને જળમાં જલચરોની ગતિ જેમ દેખાતી નથી, તેમ મહાત્માઓનું મહાવૃત્ત (મહાન આચરણ) પણ સહેલાઈથી દેખાતું નથી.
Verse 56
नित्यार्चनं दिवा कुर्याद्रात्रौ नैमित्तिकार्चनम् / उभयोः काम्यकर्मा स्यादिति शास्त्रस्य निश्चयः
દિવસે નિત્યાર્ચન કરવું અને રાત્રે નૈમિત્તિકાર્ચન કરવું. બંનેમાં કામ્યકર્મ (ઇચ્છિત ફળાર્થે કર્મ) પણ થઈ શકે—એ શાસ્ત્રનો નિશ્ચય છે.
Verse 57
कोटिकोटिमहादानात्कोटिकोटिमहाव्रतात् / कोटिकोटिमहायज्ञात्परा श्रीपादुका स्मृतिः
કરોડો-કરોડ મહાદાન, કરોડો-કરોડ મહાવ્રત અને કરોડો-કરોડ મહાયજ્ઞ કરતાં પણ પરમ શ્રેષ્ઠ શ્રીપાદુકાનું સ્મરણ છે.
Verse 58
ज्ञानतो ऽज्ञानतो वापि यावद्देहस्य धारणम् / तावद्वर्णाश्रमाचारः कर्तव्यः कर्ममुक्तये
જ્ઞાનથી હોય કે અજ્ઞાનથી, જ્યાં સુધી દેહ ધારણ છે, ત્યાં સુધી કર્મમુક્તિ માટે વર્ણાશ્રમ-આચાર કરવો જ જોઈએ.
Verse 59
निर्गतं यद्गुरोर्वक्त्रात्सर्वं शास्त्रं तदुच्यते / निषिद्धमपि तत्कुर्याद्गुर्वाज्ञां नैव लङ्घयेत्
ગુરુના મુખમાંથી જે નીકળે તે જ સર્વ શાસ્ત્ર કહેવાય; નિષિદ્ધ હોય તોય તે કરવું—ગુરુઆજ્ઞાનું કદી ઉલ્લંઘન ન કરવું.
Verse 60
जातिविद्याधनाढ्यो वा दूरे दृष्ट्वा गुरुं मुदा / दण्डप्रमाणं कृत्वैकं त्रिः प्रदक्षिणामाचरेत्
જાતિ, વિદ્યા કે ધનથી સમૃદ્ધ હોય તોય, દૂરથી ગુરુને જોઈ આનંદથી એક દંડ-પ્રમાણ અંતર રાખીને ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરવી.
Verse 61
गुरुबुद्ध्या नमेत्सर्वं दैवतं तृणमेव वा / प्रणमेद्देवबुद्ध्या तु प्रतिमां लोहमृन्मयीम्
ગુરુબુદ્ધિથી તે સર્વને નમે—દેવતા હોય કે તૃણમાત્ર; પરંતુ દેવબુદ્ધિથી તો લોહા કે માટીની પ્રતિમાને પ્રણામ કરે.
Verse 62
गुरुं हुङ्कृत्य तुङ्कृत्य विप्रं वादैर्विजित्य च / विकास्य गुह्यशास्त्राणि भवन्ति ब्रह्मराक्षसाः
જે ગુરુને હૂંકાર કરીને તિરસ્કારે, વાદવિવાદથી વિપ્રને જીતે અને ગુહ્ય શાસ્ત્રોને ખુલ્લાં કરીને દુરુપયોગ કરે—તે બ્રહ્મરાક્ષસ બને છે.
Verse 63
अद्वैतं भाव येन्नित्यं नाद्वैतं गुरुणा सह / न निन्देदन्यसमयान्वेदशास्त्रागमादिकान्
નિત્ય અદ્વૈતભાવનું ચિંતન કરવું; પરંતુ ગુરુ સાથે અદ્વૈતના નામે વિવાદ ન કરવો; અને વેદ-શાસ્ત્ર-આગમ વગેરે અન્ય માર્ગોની નિંદા ન કરવી.
Verse 64
एकग्रामस्थितः शिष्यस्त्रिसंध्यं प्रणमेद्गुरुम् / क्रोश मात्रस्थितो भक्त्या गुरुं प्रतिदिनं नमेत्
એક જ ગામમાં રહેનારો શિષ્ય ત્રિસંધ્યાએ ગુરુને પ્રણામ કરે; અને એક ક્રોશ જેટલા અંતરે રહેનારો ભક્તિપૂર્વક દરરોજ ગુરુને નમસ્કાર કરે.
Verse 65
अर्थयोजनगः शिष्यः प्रणमेत्पञ्चपर्वसु / एकयोजनमारभ्य योजनद्वादशावधि
એક યોજનથી બાર યોજન સુધી અંતરે રહેનારો શિષ્ય પાંચ પર્વોમાં (પાવન અવસરોમાં) ગુરુને પ્રણામ કરે.
Verse 66
तत्तद्योजनसंख्यातमासेषु प्रणमेद्गुरुम् / अतिदूरस्थितः शिष्यो यदेच्छा स्यात्तदा व्रजेत्
જેટલા યોજનનું અંતર હોય, તેટલા મહિના અંતરે ગુરુને પ્રણામ કરવો; અને જે અત્યંત દૂર હોય તે ઇચ્છા તથા અવસર થાય ત્યારે ગુરુ પાસે જવો.
Verse 67
रिक्तपाणिस्तु नोपेयाद्राजानं देवतां गुरुम् / फलपुष्पांबरादीनि यथाशक्ति समर्पयेत्
ખાલી હાથે રાજા, દેવતા કે ગુરુ પાસે ન જવું. યથાશક્તિ ફળ, પુષ્પ, વસ્ત્ર વગેરે અર્પણ કરવું.
Verse 68
मनुष्यचर्मणा बद्धः साक्षात्परशिवः स्वयम् / सच्छिष्यानुग्रहार्थाय गूढं पर्यटति क्षितौ
માનવચર્મથી બંધાયેલો તે સ્વયં સાક્ષાત્ પરશિવ છે. સચ્છિષ્યો પર અનુગ્રહ કરવા માટે તે પૃથ્વી પર ગુપ્ત રીતે પરિભ્રમણ કરે છે.
Verse 70
सद्भक्तरक्षणायैव निराकारो ऽपि साकृतिः / शिवः कृपानिधिर्लोके संसारीव हि चेष्टते // ब्न्द्प्३,४३।६९ / अत्रिनेत्रः शिवः साक्षादचतुर्बाहुरच्युतः / अचतुर्वदनो ब्रह्मा श्रीगुरुः परिकीर्तितः
સદ્ભક્તોની રક્ષા માટે નિરાકાર હોવા છતાં શિવ સાકાર રૂપ ધારણ કરે છે; કૃપાનિધિ શિવ લોકમાં જાણે સંસારીની જેમ વર્તે છે. ત્રિનેત્ર શિવ, ચતુર્ભુજ-રહિત અચ્યુત અને ચતુર્મુખ-રહિત બ્રહ્મા—આ જ શ્રીગુરુ તરીકે કીર્તિત છે.
Verse 71
श्रीगुरुं परतत्त्वाख्यं तिष्ठन्तं चक्षुरग्रतः / भाग्यहीना न पश्यन्ति सूर्यमन्धा इवोदितम्
પરતત્ત્વરૂપ શ્રીગુરુ આંખો સામે ઊભા હોવા છતાં ભાગ્યહીન લોકો તેમને નથી જોતા—જેમ અંધો ઉગતા સૂર્યને નથી જોતા.
Verse 72
उत्तमा तत्त्वचिन्ता स्याज्जपचिन्ता तु मध्यमा / अधमा शास्त्रचिन्ता स्याल्लोकचिन्ताधमाधमा
તત્ત્વચિંતન ઉત્તમ છે, જપચિંતન મધ્યમ છે. માત્ર શાસ્ત્રચિંતન અધમ છે, અને લોકચિંતા તો અધમાધમ છે.
Verse 73
नास्थि गुर्वधिकं तत्त्वं नास्ति ज्ञानाधिकं सुखम् / नास्ति भक्त्यधिका पूजा न हि मोक्षाधिकं फलम्
ગુરુથી ઊંચું કોઈ તત્ત્વ નથી, જ્ઞાનથી ઊંચું કોઈ સુખ નથી। ભક્તિથી ઊંચી કોઈ પૂજા નથી, અને મોક્ષથી ઊંચું કોઈ ફળ નથી।
Verse 74
सर्ववेदेषु शास्त्रेषु ब्रह्मविष्णुशिवादिषु / तत्र तत्रोच्यते शब्दैः श्रीकामाक्षी परात्परा
સર્વ વેદો અને શાસ્ત્રોમાં, તેમજ બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-શિવ આદિમાં, ત્યાં ત્યાં શબ્દોથી શ્રીકામાક્ષી પરાત્પરા તરીકે ઉચરાય છે।
Verse 75
शचीन्द्रौ स्वाहाग्नी च प्रभारवी / लक्ष्मीनारायणौ वाणीधातारौ गिरिजाशिवौ
શચી-ઇન્દ્ર, સ્વાહા-અગ્નિ, પ્રભા-રવિ; લક્ષ્મી-નારાયણ, વાણી-ધાતા, ગિરિજા-શિવ—આ બધાં યુગલ સ્વરૂપો છે।
Verse 76
अग्नीषोमौ बिन्दुनादौ तथा प्रकृतिपूरुषौ / आधाराधेयनामानौ भोगमोक्षौ तथैव च
અગ્નિ-સોમ, બિંદુ-નાદ, તેમજ પ્રકૃતિ-પુરુષ; ‘આધાર-આધેય’ નામે, અને ભોગ-મોક્ષ પણ એ જ રીતે (યુગલ) કહેવાય છે।
Verse 77
प्राणापनौ च शब्दार्थौं तथा विधिनिषेधकौ / सुखदुःखादि यद्द्वन्द्वं दृश्यते श्रूयते ऽपि वा
પ્રાણ-અપાન, શબ્દ-અર્થ, તેમજ વિધિ-નિષેધ; અને સુખ-દુઃખ વગેરે જે કોઈ દ્વંદ્વ દેખાય છે કે સાંભળાય છે।
Verse 78
सर्वलोकेषु तत्सर्वं परं ब्रह्म न संशयः / उत्तीर्ममपरं ज्योतिः कामाक्षीनामकं विदुः
સર્વ લોકોમાં જે સર્વવ્યાપી પરબ્રહ્મ છે, તેમાં સંશય નથી. તે જ અતીત, અનુપમ જ્યોતિ ‘કામાક્ષી’ નામે વિદ્વાનો જાણે છે.
Verse 79
यदेव नित्यं ध्यायन्ति ब्रह्मविष्णुशिवादयः / इत्थं हि शक्तिमार्गे ऽस्मिन्यः पुमानिह वर्तते
જેનુ નિત્ય ધ્યાન બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ આદિ કરે છે—એ રીતે આ શક્તિમાર્ગમાં જે પુરુષ અહીં વર્તે છે.
Verse 80
प्रसादभूमिः श्रीदेव्या भुक्तिमुक्त्योः स भाजनम् / अमन्त्रं वा समत्रं वा कामाक्षीमर्चयन्ति ये
શ્રીદેવીની કૃપાભૂમિ તે જ છે; ભોગ અને મોક્ષનો પાત્ર પણ તે જ—જે મંત્ર વિના કે મંત્રসহિત કામાક્ષીની અર્ચના કરે છે.
Verse 81
स्त्रियो वैश्याश्च शूद्राश्च ते यान्ति परमां गतिम् / किं पुनः क्षत्त्रिया विप्रा मन्त्रपूर्वं यजन्ति ये
સ્ત્રીઓ, વૈશ્યો અને શૂદ્રો પણ પરમ ગતિને પામે છે; તો જે ક્ષત્રિયો અને વિપ્રો મંત્રપૂર્વક યજન કરે છે, તેમનું તો શું કહેવું!
Verse 82
संसारिणो ऽपि ते नूनं विमुक्ता नात्र संशयः / सितामध्वाज्यकदलीफलपायसरूपकम्
સંસારિ હોવા છતાં તેઓ નિશ્ચયે વિમુક્ત છે; તેમાં સંશય નથી. (નૈવેદ્ય) શર્કરા, મધ, ઘી, કેળાનું ફળ અને પાયસ વગેરે રૂપે।
Verse 83
पञ्चपर्वसु नैवेद्यं सर्वदैव निवेदयेत् / योनार्चयति शक्तो ऽपि स देवीशापमाप्नुयात्
પાંચ પર્વોમાં હંમેશાં દેવતાઓને નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું. જે શક્તિમાન હોવા છતાં યોની-પૂજન કરે, તે દેવીના શાપને પામે છે.
Verse 84
अशक्तौ भावनाद्रव्यैरर्चयेन्नित्यमंबिकाम् / गृहस्थस्तु महादेवीं मङ्गलाचारसंयुतः
અશક્ત હોય તો ભાવના-રૂપ દ્રવ્યો વડે નિત્ય અંબિકાની આરાધના કરવી. ગૃહસ્થએ મંગલાચાર સહિત મહાદેવીની પૂજા કરવી.
Verse 85
अर्चयेत महालक्ष्मीमनुकूलाङ्गनासखः / गुरुस्त्रिवारमाचारं कथयेत्कलशोद्भव
અનુકૂળ પત્નીનો સખા બની મહાલક્ષ્મીની પૂજા કરવી. હે કલશોદ્ભવ! ગુરુએ આચારવિધિ ત્રણ વાર કહવી.
Verse 86
शिष्यो यदि न गृह्णीया च्छिष्ये पापं गुरोर्न हि / लक्ष्मीनारायणौ वाणीधातारौ गिरिजाशिवौ
શિષ્ય જો ગ્રહણ ન કરે તો પાપ શિષ્યનું, ગુરુનું નહીં. સાક્ષી છે લક્ષ્મી-નારાયણ, વાણી-ધાતા અને ગિરિજા-શિવ.
Verse 87
श्रीगुरुं गुरुपत्नीं च पितरौ चिन्तयेद्धिया / इति सर्वं मया प्रोक्तं समासेन घटोद्भव
બુદ્ધિથી શ્રીગુરુ, ગુરુપત્ની અને માતા-પિતાનું સ્મરણ કરવું. હે ઘટોદ્ભવ! આ બધું મેં સંક્ષેપમાં કહ્યું છે.
Verse 88
एतावदवधानेन सर्वज्ञो मतिमान्भवेत्
આટલા જ અવધાનથી મનુષ્ય સર્વજ્ઞ અને બુદ્ધિમાન બને છે.
Frequently Asked Questions
It differentiates sparśa-dīkṣā (guru’s touch with mantra-japa), dṛg-dīkṣā (guru’s sanctified gaze after meditation), śāmbhavī-dīkṣā (instant knowledge via glance/speech/touch), and mānasī-dīkṣā (silent mental conferment after sustained service), then outlines kriyā-dīkṣā as a formal ritual procedure.
Auspicious timing in śukla-pakṣa, purification of mind and speech, prescribed bathing and sandhyā, seclusion with regulated diet/silence, guru-led entry into the worship space, nyāsa with Vedic sūktas, ṣoḍaśopacāra pūjā, and puṣpāñjali offered with the sahasrākṣarī-vidyā.
It functions as a comprehensive Śākta liturgical address to Tripurasundarī and her cakra-deities, serving both as consecratory speech and as a doctrinal map of Śrīvidyā; the text explicitly stresses that puṣpāñjali without this vidyā makes the worship ineffective.