Anuvaka 8
આ અનુવાકનો મુખ્ય વિષય એ છે કે મજબૂત રીતે સુરક્ષિત કરેલા અવકાશ, યોગ્ય અર્પણ અને બંધન-મુક્તિ દ્વારા વિધિ-આકાશીય રક્ષણ તથા ગૃહસમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે; તેમજ ગંડમાળા/અપચિત પ્રકારની ગ્રંથિ-સોજા માટે વિશેષ ઉપચાર દર્શાવવામાં આવ્યો છે. ઉપવિષયો: અગ્નિ દ્વારા રક્ષોઘ્ન આવરણ અને વસતિ-રક્ષણ/અપશકુન નિવારણ; ઇન્દ્રને તેનો યોગ્ય ભાગ (દેય) સુનિશ્ચિત કરી વિધિની ખામીઓ સુધારવી; દૂધ–ગાય–શુભભાગ (ભગ) દ્વારા પશુ/ગૃહ પૌષ્ટિક સમૃદ્ધિ; મૂળશક્તિ અને શોષક/વિભેદક ગુણોથી ગંડમાળા/અપચિત સોજા પર મંત્રસહિત ભૈષજ્ય ઉપચાર (ઔષધ+મંત્ર).
Suktas in Anuvaka 8
Sukta 71
આ એકમાત્ર ઋચાવાળું રક્ષોઘ્ન સૂક્ત અગ્નિને વસાહતની આસપાસ જીવંત કિલ્લા‑ભીંત તરીકે સ્થાપે છે. તેની જ્વલંત પ્રજ્ઞા અને પરાક્રમથી તે સમુદાયને વલયરૂપે ઘેરી રક્ષણ આપે છે. દરરોજ પ્રેરિત (વિપ્ર) અગ્નિને પરિઘ/સીમા તરીકે સ્થાપિત કરીને, આ આવરણને ભંગ કરવા આવનાર માનવીય કે દૈત્ય સ્વરૂપના આક્રમણકારોને પરત હાંકી, તોડી નાખી અને સંહાર કરવા માટે આ મંત્રનો આશય છે.
Sukta 72
આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર-સૂક્ત યજ્ઞવિધિને સુરક્ષિત રાખે છે: યજમાનોને “ઇન્દ્રનો ભાગ જુઓ” એમ બોલાવી, તે ભાગ યોગ્ય સ્વરૂપે ઇન્દ્ર સુધી પહોંચે તેની ખાતરી કરે છે. હવિષની તૈયારીમાં રહેલી ખામીઓ (સારી રીતે પકાવેલું–અપૂરું/ખરાબ પકાવેલું)ને સમાધાન કરીને પણ, ઇન્દ્રને સંતોષે એવી સુધારક અર્પણ-ભાવના દર્શાવે છે. સૂર્યના મધ્યાહ્ન વળાંકના સમયે અનુરૂપ રહી, મધ્યાહ્ન સવનના દહીં/દધિ પાન કરવા વજ્રધારી ઇન્દ્રને આમંત્રિત કરીને સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે; ઋત (યોગ્ય ક્રમ) સાથે સંલગ્નતાથી સમૃદ્ધિ, પશુરક્ષા અને યજ્ઞસિદ્ધિ સુનિશ્ચિત થાય છે.
Sukta 73
આ સૂક્ત પૌષ્ટિક સ્વરૂપનું છે. તેમાં દૂધ અને ગાયને ‘ભગ’ (શુભ હિસ્સો/કલ્યાણનો ભાગ) વહન કરનારા પવિત્ર વાહક તરીકે પાવન કરી, ગૃહસમૃદ્ધિને સવિતૃના નિયમિત વૈશ્વિક ક્રમ અને ઉષસના તેજસ્વી પ્રભાતાગમન સાથે જોડે છે. ગરમ કરેલા ઘર્મ અને સારી રીતે સંભાળેલા ચરાગાહની છબીઓ દ્વારા, ભરપૂર દૂધઉપજ, સ્વસ્થ પશુધન અને સમૃદ્ધ ઘરના શુભ ‘સિદ્ધિ-ચિહ્નો’ માટે પ્રાર્થના કરે છે. દૈવી રીતે ખુલેલા ‘સ્વર્ગના કોષ/આકાશના દ્વાર’ સાથે દૈનિક ગોપાલન અને અર્પણ-આચારને સુસંગત કરવામાં તેની શક્તિ છે; તેથી પોષણ એક સાથે યજ્ઞરૂપ પણ બને છે અને પુનઃસ્થાપનરૂપ પણ.
Sukta 74
AV 7.74 એક સંક્ષિપ્ત આથર્વણિક ઉપચાર-મંત્ર છે. તે ગ્રંથિજન્ય સોજા/ગંડમાળા (gaṇḍamālā/apacit)ને તોડી-ચીરી દૂર કરવા માટે રચાયેલો છે; આ વ્યાધિને મંત્રબળથી સિદ્ધ થયેલા મૂળ અને મંત્રની ભેદક વાણી દ્વારા ‘ચીરીને અલગ’ કરી શકાય એવી રીતે દર્શાવે છે. શારીરિક ઉપાય (મૂળ, ખાસ કરીને ‘કૃષ્ણા’ નામની વનસ્પતિ-શક્તિ) સાથે સાથે, રોગને વધારી શકે તેવી શત્રુભાવનાઓ—ઈર્ષ્યા, ક્રોધ—ને પણ નિષ્ક્રિય કરે છે. અંતે, ગૃહાગ્નિ અને નિયમબદ્ધ વ્રતાચરણમાં કલ્યાણ/આરોગ્યને સ્થિર કરે છે.
Sukta 75
આ સંક્ષિપ્ત બે-મંત્રનું સૂક્ત ગાયો માટે રક્ષા અને સમૃદ્ધિ આપતું મંત્ર-ચર્મ છે. ચરવા જતાં માર્ગમાં અને પાણી પીવાના સ્થળે ગાયો સુરક્ષિત રહે, તેમજ ગોશાળા અને ઘરનું આસન/સ્થાન મજબૂત રક્ષાથી દૃઢ બને—એ તેનો આશય છે. અહીં રુદ્રને વિનાશક તરીકે નહીં, પરંતુ સજાગ રક્ષક તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે; તેનું “શસ્ત્ર” અપશકુન-નિવારક પરિઘરક્ષા રૂપે સીમા રચે છે. જળદેવતાઓ અને કલ્યાણકારી દેવીઓ ગોધન અને માલિકના ક્ષેત્રને શુદ્ધ કરે, અભિષેક/લેપન કરે અને બળવાન બનાવે—એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 76
AV 7.76 એક ભૈષજ્ય સૂક્ત છે. તેનો હેતુ ગંડમાળા પ્રકારની સૂજ (ગળા/લસિકાગ્રંથિઓનું વધારું)ને ઓગાળી અને સુકવી નાખવાનો છે; રોગને શત્રુ સમજી તેને તોડી-છેદી નિષ્પ્રભ કરવાનું તેમાં અભિપ્રેત છે. લવણ (મીઠું)ને સહાયક શોષક અને શુદ્ધિકારક શક્તિ તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે; તેમજ આ મંત્રપ્રયોગ વ્યાપક અથર્વણિક ઉપચાર-તર્ક મુજબ શરીરમાં ઘૂસી આવેલા પીડાકારક એજન્ટોને હાંકી કાઢી, દેહની અખંડિતતા પુનઃસ્થાપિત કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
Sukta 77
AV 7.77 એક સંક્ષિપ્ત મરુત-સૂક્ત છે, જે અપોત્રોપૈક (અપશકુન-નિવારક) અને બંધ-મુક્તિ મંત્ર તરીકે વપરાય છે. તેમાં મરુતોને “દાહક/તપ્ત” અર્પણ સ્વીકારવા, યજમાનનું રક્ષણ કરવા અને શત્રુજન્ય હાનિને ભસ્મ કરવા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. શત્રુએ નાખેલી બાંધણીને આક્રમક પર જ પાછી ફેરવી, દર્દી અથવા ગૃહસ્થ પરથી ‘એનસ’ (અપરાધ/અશૌચ/પીડા)નાં પાશ ઢીલા પડે તેવી વિનંતી છે. આ સૂક્તની વિશિષ્ટ શક્તિ મરુત-તપસ—શુદ્ધિકારક અને દંડકારક ઉષ્મા—સાથે મરુતોની ગણ-રક્ષા અને ઝડપી હસ્તક્ષેપમાં રહેલી છે.
Sukta 78
આ સંક્ષિપ્ત આથર્વણિક સૂક્ત એક વિધિરૂપ “છૂટકાવ/ઉકેલ” કરે છે: કેદ, પીડા અથવા શત્રુતાપૂર્ણ બંધન સૂચવનારા દોરડા, જૂંઆ, ગાંઠો અને કસાવટોને વાણી દ્વારા ઢીલા કરે છે. બંધનો છૂટતાં જ, દિવ્ય બ્રહ્મ દ્વારા અગ્નિને “જૂંઆમાં જોડીને” તે મુક્ત અવસ્થાને સ્થિર કરે છે; પરિણામે લાભાર્થીને ક્ષત્રસમાન રક્ષાત્મક બળ, શુભતા અને ધન પ્રાપ્ત થાય છે. બે ગતિઓમાં—બંધનમુક્તિ અને પુનઃસશક્તિકરણ—અગ્નિ શુદ્ધિકર્તા પણ બને છે અને નવી, અબંધ અવસ્થાનો ખાતરીદાતા પણ.
Sukta 79
આ ટૂંકું ચંદ્રસૂક્ત અમાવાસ્યા (નવચંદ્ર રાત્રિ)ને જીવંત, દેવી-શક્તિ તરીકે પવિત્ર કરે છે—જેનામાં દેવો એકત્ર થાય છે અને જેણાથી ઘર માટેની સમૃદ્ધિ ‘દોહી’ શકાય છે. હવિષ અર્પણ કરીને અને રાત્રિ/અમાવાસ્યાને ખજાનાં-ધનના સંಗ್ರાહક તરીકે આવાહન કરીને પાઠક વિધિ-સંપૂર્ણતા, પોષણ (ઊર્જ), સમૃદ્ધિરૂપ વૃદ્ધિ (પુષ્ટિ), ધન (રયિ) અને બળવાન સંતાન (સુવીર)ની પ્રાર્થના કરે છે. અમાવાસ્યાની સીમાંત રાત્રિને પુણ્ય અને દૈવી ઉપસ્થિતિ ધરાવતું શક્તિશાળી પાત્ર માનવામાં જ તેનું બળ છે; તેથી ગૃહ્ય-અનુષ્ઠાન ભૌતિક રીતે ફળદાયી બને છે.
Sukta 80
આ ટૂંકું સૂક્ત પૌર્ણમાસીને વિજયી, સર્વને પૂર્ણ કરનાર એવી બ્રહ્માંડિય શક્તિ તરીકે પવિત્ર કરે છે; જેમાં દેવો નિવાસ કરે છે અને જેના દ્વારા મનુષ્યો યજ્ઞની સમૃદ્ધિમાં આનંદ માણી શકે છે. યોગ્ય ચંદ્ર-અનુષ્ઠાન અને અર્પણો પૂર્ણતા (પૂર્ણતા), સમૃદ્ધિ, ઇચ્છાપૂર્તિ, તેમજ સ્વર્ગપ્રાપ્તિ તરફ દોરી જતું પુણ્ય—આ બધાં સાથે જોડાય છે, એમ આ સૂક્ત દર્શાવે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.