The Greatness of Puruṣottama (Goloka-tattva and Rādhā–Kṛṣṇa Upāsanā)

Verse 1

वसुरुवाच । योऽसौ निरंजनो देवश्चित्स्वरूपी जनार्दनः । ज्योतीरूपो महाभागे कृष्णस्तल्लक्षणं श्रृणु ॥ १ ॥

Dijo Vasu: «Aquel Señor Janārdana, inmaculado, cuya esencia es la conciencia pura (cit) y cuya forma es luz divina—oh afortunada—ése es Kṛṣṇa. Escucha sus rasgos distintivos».

Verse 2

गोलोके स विभुर्नित्यं ज्योतिरभ्यंतरे स्थितः । एक एव परं ब्रह्म दृश्यादृष्यस्वरूपधृक् ॥ २ ॥

En Goloka, ese Señor omnipenetrante mora eternamente en el interior como la Luz íntima. Él solo es el Brahman supremo, que porta las formas de lo manifiesto (visible) y de lo inmanifiesto (invisible).

Verse 3

तस्मिँल्लोके तु गावो हि गोपा गोप्यश्च मोहिनि । वृन्दावनं पूर्वतश्च शतश्रृंगस्तथा सरित् ॥ ३ ॥

En ese reino, oh Mohinī, hay en verdad vacas, pastores (gopas) y doncellas pastoriles (gopīs); y hacia el oriente se halla Vṛndāvana, junto con Śataśṛṅga y el río sagrado.

Verse 4

विरजा नाम वृक्षाश्च पक्षिणश्च पृथग्विधाः । यावत्कालं तु प्रकृतिर्जागर्ति विधिनंदिनि ॥ ४ ॥

Oh Vidhinandinī, existen árboles llamados Virajā y aves de muchas clases distintas; permanecen así mientras Prakṛti (la Naturaleza) siga despierta y en actividad.

Verse 5

तावत्कालं तु गोलोके दृश्य एव विभुः स्थितः । लये सुप्ता गवाद्यास्तु न जानंति विभुं परम् ॥ ५ ॥

Hasta entonces, en Goloka el Señor omnipenetrante (Vibhu) permanece visible y presente. Pero en el tiempo de la disolución, las vacas y los demás seres caen en sueño y no reconocen al Señor Supremo.

Verse 6

ज्योतिःसमूहांतरतः कमनीयवपुर्द्धरः । किशोरो जलदश्यामः पीतकौशांबरावृतः ॥ ६ ॥

Desde el interior de una masa de resplandor apareció Uno de forma encantadora: juvenil, oscuro como nube de lluvia, y cubierto con una vestidura de seda amarilla.

Verse 7

द्विभुजो मुरलीहस्तः किरूटादिविभूषितः । आस्ते कैवल्यनाथस्तु राधावक्षस्थलोज्ज्वलः ॥ ७ ॥

De dos brazos, con la murlī en la mano, adornado con corona y otras joyas: allí se sienta Kaivalyanātha, Señor de la Liberación, resplandeciente porque Rādhā brilla sobre Su pecho.

Verse 8

प्राणाधिकप्रियतमा सा राधाराधितो यया । सुवर्णवर्णा देवी सा चिद्रूपा प्रकृतेः परा ॥ ८ ॥

Ella es más querida que la propia vida; por medio de ella se rinde culto a Rādhā. Esa Diosa es de tono dorado, de naturaleza de conciencia pura (cid-rūpā) y está más allá de Prakṛti, la materia.

Verse 9

तयोर्देहस्थयोर्नास्ति भेदो नित्यस्वरूपयोः । धावल्यदुग्धयोर्यद्वत्पृथिवीगंधयोर्यथा ॥ ९ ॥

Entre esos dos—morando en el mismo cuerpo y de naturaleza eterna—no hay distinción real, así como la blancura no se separa de la leche, ni la tierra de su fragancia.

Verse 10

तत्कारणं कारणानां निर्द्देष्टुं नैव शक्यते । वेदानिर्वचनीयं यत्तद्वक्तुं नैव शक्यते ॥ १० ॥

Esa Causa suprema de todas las causas no puede señalarse con precisión. Puesto que es inefable incluso para los Vedas, no puede en verdad ser expresada con palabras.

Verse 11

ज्योतिरंतरतः प्रोक्तं यद्रूपं श्यामसुंदरम् । शिवेन दृष्टं तद्रूपं कदाचिद्ध्यानगोचरम् ॥ ११ ॥

Esa forma oscura y hermosa, proclamada como la Luz interior, es la misma forma que Śiva contempló una vez; a veces sólo es accesible dentro del ámbito de la meditación.

Verse 12

ततः प्रभृति जानंति गोलोकाख्यानमीप्सितम् । नारदाद्या विधिसुते सनकाद्याश्च योगिनः ॥ १२ ॥

Desde entonces, oh hijo de Brahmā, se ha conocido el amado relato llamado “Goloka”: por Nārada y otros, y por los yoguis que comienzan con Sanaka.

Verse 13

श्रुतं ध्यायंति तं सर्वे न तैर्दृष्टं कदाचन । साक्षाद्द्रष्टुं तु तपते शिवोऽद्यापि सनातनः ॥ १३ ॥

Todos lo contemplan sólo según lo oído en la tradición sagrada; ninguno lo ha visto jamás. Pero para verlo cara a cara, el eterno Śiva aún hoy practica austeridades.

Verse 14

नैव पश्यति तद्रूपं ध्यायति ध्यानगोचरम् । कदाचित्क्रीडतोर्देवि राधामाधवयोर्वपुः ॥ १४ ॥

Él no ve realmente esa forma; más bien medita en aquello que sólo es accesible por la meditación. Oh Diosa, a veces contempla la figura corporal de Rādhā y Mādhava mientras juegan juntos.

Verse 15

द्विधाभूतमभूत्तत्र वामांगं तु चतुर्भुजम् । समानरूपावयवं समानांबरभूषणम् ॥ १५ ॥

Allí se dividió en dos; y el lado izquierdo tomó la forma de un Ser de cuatro brazos, con miembros de igual apariencia y adornado con vestiduras y ornamentos idénticos.

Verse 16

तद्वद्राधास्वरूपं च द्विधारूपमभूत्सति । ताभ्यां दृष्टं तत्स्वरूपं साक्षात्तावपि तत्समौ ॥ १६ ॥

Del mismo modo, la propia forma de Rādhā se volvió doble. Por esos dos, esa forma verdadera fue contemplada directamente; y esos dos también eran iguales a esa (forma) original.

Verse 17

चतुर्भुजं तु यद्रूपं लक्ष्मीकांतं मनोहरम् । तद्दृष्टं तु शिवाद्यैश्च भक्तवृन्दैरनेकशः ॥ १७ ॥

Esa forma encantadora—el Señor de cuatro brazos, amado de Lakṣmī—ha sido contemplada muchas veces por Śiva y otros, y por multitudes de devotos.

Verse 18

सकृत्तु ब्रह्मणा दृष्टं देवि रूपं चतुर्भुजम् । सृष्टिकार्यप्रमुग्धेन दर्शितं कृपया स्वयम् ॥ १८ ॥

Oh Diosa, una vez Brahmā contempló una forma de cuatro brazos, mostrada por Ti misma, por compasión, cuando estaba confundido respecto a la obra de la creación.

Verse 19

लक्ष्म्या सनात्कुमाराय वर्णितं विधिनंदिनि । विष्वक्सेनाय तूद्दिष्टं स्वरूपं तत्त्वमूर्तये ॥ १९ ॥

Oh Vidhinandinī, amada hija de Brahmā, esa forma esencial (svarūpa)—encarnación de la Realidad (tattva-mūrti)—fue explicada por Lakṣmī a Sanatkumāra y también enseñada a Viṣvaksena.

Verse 20

नारायणेन विधिजे ततो ध्यायंति सर्वशः । धर्मपुत्रेण देवेशि नारदाय समीरितम् ॥ २० ॥

Luego Nārāyaṇa lo proclamó a Brahmā (hijo del Creador); desde entonces se medita en ello por doquier. Oh Diosa de los dioses, también el hijo de Dharma se lo declaró a Nārada.

Verse 21

गोलोकवर्णनं सर्वं राधाकृष्णमयं तथा । या तु राधा विधिसुते देवी देववरार्चिता ॥ २१ ॥

Así, toda la descripción de Goloka está colmada de Rādhā y Kṛṣṇa. Y esa Rādhā—oh hija del decreto de Brahmā—es la Diosa divina, adorada incluso por los más excelsos entre los dioses.

Verse 22

सा स्वयं शिवरूपाभूत्कौतुकेन वरानने । तदृष्ट्वा सहसाश्चर्यं कृष्णो योगेश्वरेश्वरः ॥ २२ ॥

Oh de bello rostro, ella misma, por juguetona curiosidad, asumió la forma misma de Śiva. Al verlo, Kṛṣṇa—Señor de los señores del Yoga—quedó de pronto maravillado.

Verse 23

मूलप्रकृतिरूपं तु दध्रे तत्समयोचितम् । विपरीतं वपुर्धृत्वा वामदेवो मुदान्वितः ॥ २३ ॥

Entonces Vāmadeva, colmado de gozo, asumió una forma adecuada a aquel momento: tomó el aspecto de la Prakṛti primordial y adoptó un cuerpo invertido (contrario).

Verse 24

ध्यायेदहर्निशं देवं दुर्गारूप धरं हरिम् । या राधा सैव लक्ष्मीस्तु सावित्री च सरस्वती ॥ २४ ॥

Debe meditarse día y noche en el Señor Hari, que asume la forma de Durgā. Aquella que es Rādhā es en verdad Lakṣmī, y también Sāvitrī y Sarasvatī.

Verse 25

गंगा च ब्रह्मतनये नैव भेदोऽस्ति वस्तुतः । पंचधा सा स्थिता विद्याकामधेनुस्वरूपिणी ॥ २५ ॥

En verdad, no hay diferencia real entre Gaṅgā y la hija de Brahmā. Ella permanece en una forma quíntuple, con la naturaleza misma de Vidyā y de Kāmadhenu, la vaca que concede los deseos.

Verse 26

यः कृष्णो राधिकानाथः स लक्ष्मीशः प्रकीर्तितः । स एव ब्रह्मरूपश्च धर्मो नारायणस्तथा ॥ २६ ॥

Aquel que es Kṛṣṇa, Señor de Rādhikā, es proclamado también como el Señor de Lakṣmī. Él solo es de la naturaleza de Brahman; él es Dharma, y asimismo es Nārāyaṇa.

Verse 27

एवं तु पंचधा रूपमास्थितो भगवानजः । कार्यकारणरूपोऽसौ ध्यांयंति जगतीतले ॥ २७ ॥

Así, el Señor No Nacido, habiendo asumido una forma quíntuple, es contemplado en la faz del mundo como la misma forma de causa y efecto.

Verse 28

तेन वै प्रेमसंबद्धो विषयी यः शिवः स तु । राधेशं राधिकारूपं स्वयं सच्चित्सुखात्मकम् ॥ २८ ॥

Por ello, ese Śiva—vinculado al ámbito de los objetos mundanos—queda unido al amor divino (prema); y así realiza a Rādheśa, que aparece en la forma de Rādhikā, como no otro que el Sí mismo, cuya naturaleza es Ser, Conciencia y Bienaventuranza (sat-cit-sukha).

Verse 29

देवतेजः समुद्भूता मूलप्रकृतिरीश्वरी । कृष्णरूपा महाभागे दैत्यसंहारकारिणी ॥ २९ ॥

Nacida del resplandor divino, la Diosa Soberana—raíz misma de la Prakṛti primordial—aparece en forma de Kṛṣṇa (oscura), oh afortunado, como destructora de los Daityas (fuerzas demoníacas).

Verse 30

सती दक्षसुता भूत्वा विषयेशं शिवं श्रिता । भर्तुर्विनिंदनं श्रुत्वा सती त्यक्त्वा कलेवरम् ॥ ३० ॥

Hecha Satī, hija de Dakṣa, se acogió a Śiva—Señor de todos los seres; y al oír que se denigraba a su esposo, Satī abandonó su cuerpo.

Verse 31

जज्ञे हिमवतः क्षेत्रे मेनायां पुनरेव च । ततस्तप्त्वा तपो भद्रे शिवं प्राप शिवप्रदा ॥ ३१ ॥

Nació de nuevo en la región sagrada de Himavat, como hija de Menā. Luego, oh señora auspiciosa, tras practicar austeridades, alcanzó a Śiva—ella que otorga la unión con Śiva.

Verse 32

वस्तुतः कृष्णराधासौ शिवमोहनतत्परा । जगदंबास्वरूपा च यतो माया स्वयं विभुः ॥ ३२ ॥

En verdad, esa Rādhā de Kṛṣṇa está por entero dedicada a hechizar a Śiva; y es la misma forma de Jagadambā, la Madre del universo, pues ella misma es Māyā, el poder soberano que todo lo penetra.

Verse 33

अत एव ब्रह्मसुते स्कंदो गणपतिस्तथा । स्वयं कृष्णो गणपतिः स्वयं स्कंदः शिवोऽभवत् ॥ ३३ ॥

Por ello, oh hijo de Brahmā, Skanda también llegó a ser Gaṇapati; Kṛṣṇa mismo llegó a ser Gaṇapati, y Skanda mismo llegó a ser Śiva.

Verse 34

शिवमेवं वदंत्येके राधारूपं समाश्रितम् । कृष्णवक्षःस्थलस्थानं तयोर्भेदो न लक्ष्यते ॥ ३४ ॥

Algunos dicen que Śiva es en verdad así: asumiendo la forma de Rādhā y morando en el pecho de Kṛṣṇa; entre ambos no se percibe diferencia alguna.

Verse 35

कृष्णो वा मूलप्रकृतिः शिवो वा राधिका स्वयम् । एवं वा मिथुनं वापि न केनापीति निश्चितम् ॥ ३५ ॥

Sea que Kṛṣṇa sea la Prakṛti raíz primordial, o que lo sea Śiva; sea que la propia Rādhikā sea ese principio supremo; o sea esta misma pareja divina—nadie lo ha determinado con certeza.

Verse 36

अनिर्देश्यं तु यद्वस्तु तन्निर्देष्टुं न च क्षमम् । उपलक्षणमेतद्धि यन्निदेशनमैश्वरम् ॥ ३६ ॥

Pero esa Realidad indescriptible no puede definirse con precisión. Toda “descripción” de ella es sólo un signo indicativo: un señalar con autoridad otorgado por el Señor.

Verse 37

शास्त्रं वेदाश्च सुभगे वर्णयंति यदीश्वरम् । तत्सर्वं प्राकृतं विद्धिनिर्देष्टुं शक्यमेव च ॥ ३७ ॥

Oh afortunado, cuanto los śāstras y los Vedas describen como el Señor—sabe que todo ello pertenece al ámbito de prakṛti (el orden manifestado) y, por tanto, puede ser señalado y expresado.

Verse 38

अनिर्देश्यं तु यद्देवि तन्नेतीति निषिध्तयते । निषेधशेषः स विभुः कीर्तितः शरणागतैः ॥ ३८ ॥

Oh Diosa, lo indescriptible se señala mediante la negación: «no esto, no esto». Aquel Señor omnipenetrante—lo que queda tras toda negación—es alabado por quienes se han refugiado en Él.

Verse 39

शास्त्रं नियामकं भद्रे सर्वेषां कर्मणां भवेत् । कर्मी तु जीवः कथित ईश्वरांशो विभुः स्वयम् ॥ ३९ ॥

Oh bienaventurada, el Śāstra es el regulador de todas las acciones. El hacedor del karma es el jīva, declarado porción del Señor (Īśvara), dotado de capacidad de obrar y de presencia en su propio ámbito.

Verse 40

प्रकृतेस्तु परो नित्यो मायया मोहितः शुभे । यस्तु साक्षी स्वयं पूर्णः सहानुशयिता स्थितः ॥ ४० ॥

Oh bienaventurada, la Realidad eterna está más allá de Prakṛti; sin embargo, por Māyā parece como si estuviera confundida. Mas Aquello que permanece como el Testigo—pleno y completo en sí—mora como regulador interior, junto con las impresiones latentes (anuśaya).

Verse 41

न वेत्ति तं चानुशयी वेदानुशयिनं स तु । शंखचक्रगदापद्मैरलंकृतभुजद्वयाः ॥ ४१ ॥

Ni siquiera el estudiante siempre atento lo conoce de veras: Él es el fundamento interior de los Vedas. Mora en la sabiduría védica, y sus dos brazos están adornados con la caracola, el disco, la maza y el loto.

Verse 42

प्रपन्नास्ते तु विज्ञेयाः द्विविधा विधिनंदिनि । आर्तदृप्तविभेदेन तत्रार्ता असहा मताः ॥ ४२ ॥

Pero quienes han tomado refugio (prapanna) deben entenderse de dos clases, oh amada de Vidhī: los afligidos y los satisfechos de sí. Entre ellos, los afligidos son tenidos por incapaces de soportar su dolor.

Verse 43

दृप्ता जन्मांतरसहा निर्भयाः सदसज्जनाः । ये प्रपन्ना महालक्ष्म्यां सखिभावं समाश्रिताः ॥ ४३ ॥

Quienes han tomado refugio en Mahālakṣmī y han asumido hacia Ella la íntima actitud de amistad (sakhī-bhāva) se vuelven confiados, capaces de soportar a través de muchas vidas, sin temor, y siempre en compañía de los verdaderamente buenos.

Verse 44

तेषां मंत्रं प्रवक्ष्यामि प्रयांति विधिबोधितम् । गोपीजनपदस्यांते वल्लभेति समुच्चरेत् ॥ ४४ ॥

Ahora declararé su mantra, por el cual avanzan conforme al rito prescrito: al final de la palabra «gopījanapada», debe pronunciarse «vallabhā».

Verse 45

चरणञ्च्छरणं पश्चात्प्रपद्ये पदमीरयेत् । षोडशार्णो मंत्रराजः साक्षाल्लक्ष्म्या प्रकाशितः ॥ ४५ ॥

Después de pronunciar «caraṇañ śaraṇaṃ», recítese luego «prapadye». Este soberano mantra de dieciséis sílabas fue revelado directamente por Lakṣmī misma.

Verse 46

पूर्वं सनत्कुमाराय शंभवे तदनंतरम् । सखिभावं समाश्रित्य गोपिकावृंदमध्यगम् ॥ ४६ ॥

Primero (Él se reveló) a Sanatkumāra; después, a Śambhu (Śiva). Luego, asumiendo el íntimo ánimo de un amigo, entró en medio de la asamblea de las gopīs.

Verse 47

आत्मानं चिंतयेद्भद्रे राधामाधवसंज्ञकम् । गुरुष्वीश्वरभावेन वर्त्तेत प्रणतः सदा ॥ ४७ ॥

Oh dama auspiciosa, medítese el Ser como portador de la identidad de Rādhā y Mādhava, y condúzcase siempre inclinado, honrando a los gurús con la reverencia debida al Señor.

Verse 48

वैष्णवेषेु च सत्कृत्य तथा समतयान्यतः । दिवानिशं चिंतनं च स्वामिनोः प्रेमबंधनात् । कुर्यांत्पर्वस्वपि सदा यात्रापर्वमहोत्सवान् ॥ ४८ ॥

Deben honrar a los vaiṣṇavas, devotos de Viṣṇu, y mantener ecuanimidad hacia los demás. Atados por el amor a la Pareja Divina, han de contemplar a sus Señores día y noche, y celebrar siempre procesiones de peregrinación, días festivos sagrados y grandes solemnidades en toda ocasión santa.

Verse 49

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे पुरुषोत्तममाहात्म्यं नाम एकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥ ५९ ॥

Así concluye el quincuagésimo noveno capítulo, llamado «La Grandeza de Puruṣottama», en el Uttara-bhāga (sección posterior) del Śrī Bṛhannāradīya Purāṇa, dentro del diálogo entre Vasu y Mohinī.